Miss U faux pas is hands down Pinoy TV moment of 2015

Photo from the Miss Universe Facebook Page.

There might be little need to argue about this year’s Pinoy television moment among moments of the year in 2015. It was an event that encompasses the universe—at least our universe where annual international beauty contests is a passion. Finally, after 42 years, the Philippines has come home with the Miss Universe crown, but it did not go that way immediately at first. Minutes after Pia Alonzo Wurtzbach quietly slipped back to take her place as First Runner Up, and after the 3-minute queen Ariadna Maria Gutierrez Arevalo basked into the limelight of her supposed win, the anticlimactic announcement commenced. Holding the score card, host Steve Harvey started apologizing and correcting his mistake. The rest, of course, is history, and Wurtzbach, in her gown of dazzling blue, claimed what was rightfully hers.

The win was momentous, even made more memorable because of the circumstances. For millions of Fillipino viewers who set aside Miss Universe live airing days yearly, and have been used to our beauties just placing in the top 5 for the past few years, it would have been just another year. In teleserye fashion however, the long wait suddenly ended, and in a very dramatic manner at that. When Harvey went back onstage, the show maintained its pomp and pageantry. Clearly, there was disorientation in the Planet Hollywood auditorium and on stage, especially after Wurtzbach was directed to walk to the front to await her crowning. It was awkward to stand with another lady who was about to be stripped off the crown, but it was a contest after all. The organizers were very quick to fix things up. Later photographs showed that almost immediately, a cameraman was deployed to catch Wurtzbach’s reaction. The readiness of the production staff, so to speak, made the faux pas look staged. Some in social media speculated it was, with the intent of making Miss Universe trend and reclaim a particular relevance as global culture.

Harvey’s mea culpa went viral in social media too, especially after he made another blunder of mispelling the Philippines and Colombia—and this again, showed why this Miss Universe moment deserves to be above all else, one for the books. Television does not, and could not exist on its own nowadays, and social media indeed plays a vital part in continuing its discourse. For some, it might be merely a matter of perpetration, of extending viewership and media visibility. It however could also be read as another platform for media decoding, especially that social media users are not only empowered to comment, express their sentiments by way of emojis, or create memes to, say, poke fun at Harvey, much less access materials not made available by television, like backstage events. Almost all of Pinoy television’s notable moments were fired up by social media, and the platform made these moments not only exciting but more engaging for viewer-social media users who enrich the moments with more cultural meaning.

It would have been Eat Bulaga’s “Aldub” phenomenon which had taken the top spot. As television events, both Miss Universe and “Aldub”, so speak, follow the same mode of high social media usage. Eat Bulaga, ever reliant on ratings for long, banked on the millions of tweets it garnered to reiterate the phenomenal following of its “Kalyeserye” couple Alden Richards and Maine Mendoza. The mere fact that it employed Mendoza, erstwhile Dubsmash queen and internet sensation, illustrates how it values social media as a game changer in the media landscape. It wanted to expand its constant following, and subsequently gained mileage in social media, where a supposed “Aldub” nation rose and grew. This same “Aldub” nation of millions was said to have catapulted Wurzbach’s online campaign that consistently placed her on top of the favorites. The genre of the institutional show also transformed by adapting social media modes and cutting down portions into digestible parts for the millennial audience known to have short attention spans. Watching Eat Bulaga today is like watching a compendium of social media footages, the highlight of which is a split-screen romance where the audience and their reactions are part of the spectacle. The television spectacle has been successfully decentered, the space democratized.

Another television moment that defined 2015 was the Alma Moreno interview with Karen Davila over ANC. Perspectives vary since some people believe that the actress should not have experienced such embarrassment. She was, after all, running for Senator very earnestly, with prayers to guide her and some years of local government service in her portfolio. While others were forgiving—in the same way that they were forgiving of Wurtzbach’s US bases position in that fateful Miss Universe question—some had to weigh in and say that people running for public office need to face tough questions concerning their politics and platforms. The Moreno fiasco may have yielded sarcastic social media memes containing her reservations in many issues, as well as her espousal of the use of pills (with an exclamation point, as in pills!) and always turning the lights on for couples as means of population control, but it did open discussions relevant to the upcoming national elections.

There was also the Manny Pacquiao-Floyd Mayweather fight, which was discussed extensively in social media, but made history when it was broadcast in the country across all major television networks—definitely a first and a notable one. For the first time, competition appeared to have been set aside by networks to expand viewership, all in support of the boxing legend. The outcome may not have been as positive as that of Miss Universe’s, but Wurzbach, over Twitter, made a promise to her countrymen: “Kalma lang guys. Ako bahala. Babawi tayo sa Miss Universe!!!” That drew flak because Filipinos generally have a distaste for overconfidence. She however delivered seven months after the fight, with poise, grace, and helpful faith in herself. The US bases answer was acceptable by usual beauty contest standards—though politically problematic, as many think—but not really that convincing. Except that she really delivered her words very clearly, and to the point. The twist in the format—a first in many years—proved to work to her advantage. She was asked the question all Filipina beauty queens—from barangay pageants (gay and female) to the national ones—know to answer by heart: why should you become Miss Universe?

Wurzbach was merely like answering a question from Boy Abunda in The Buzz, which folded up this year, and whose last episode also deserve to be listed in this year’s notable television moments. Filipina beauty queens are trained to think fast and intelligently for make or break questions, and Abunda basically perfected the craft of time-pressured questioning in his enduring career on television. The end of The Buzz’s long reign on air basically spelled death for the showbiz talkshow genre, which reemerged on television after the 1986 revolution, and after people seemed to have gotten tired of public affairs shows. With conviction, Abunda announced that “hindi mamamatay ang showbiz talkshow”. He said those words, waxing ironic, which sounded more of a dirge considering the earlier folding up of another institutional talkshow, Startalk. Startalk was soon replaced with CelebriTV, which was more of a game show than a talk show. Did it die, really, that long, lamented genre? There’s still Tonight with Boy Abunda, and before that Aquino and Abunda Tonight. It must be undergoing some reinvention. It had to take a Willie Revillame, whose return to television this year must also be considered notable, to unsettle it.

Meanwhile, the most moving among TV events, which may also be argued to be the moment of moments was the Papal Visit. Filipinos fell in love with the astonishing, unpredictable, and storm-treading Pope Francis when he visited last January. Seen on TV, almost all of his moments were touching—his gestures, his every wave to the swelling crowd, his words. The highlight of the visit was the trip to Yolanda-stricken Tacloban, almost cancelled following the threat of a storm. The trip’s itinerary was shortened instead, and the insistent Pope greeted the crowd during his homily with, “It’s late, but I’m here nonetheless.” His decision to speak from his heart, by way of his native Spanish, endeared him, not only to people who were soaking wet from the rains, but also to people who followed his visit on television. He reminded all Filipinos to have faith and keep the resilience, things Wurzbach also embodied in her years of pursuing the dream of the elusive crown. Social media was filled with the beauty queen’s struggles, which was accentuated by her three years of joining Binibining Pilipinas. Wurzbach’s story is the Filipino story, after all, and it has proven to be weatherproof time and again. Her slight episode with the Spanish-speaking Colombian queen struck as very uncanny, considering how for some, Pope Francis’s Spanish turns easily reminded of colonial rule.

For a lot of observers, it reeked of colonialism too, and our over-dependence on American intervention, that answer that Wurzbach gave in the penultimate interviews. She clearly knew she was in American space, and she confidently—and if it may be said, astutely—responded. Ages of participating in Miss Universe may have made us competent enough in this game, which has of course invited a lot of critique, especially from feminist groups from time immemorial. Apart from the said expansion of televisual discourse, social media has enabled us to textualize this event in real time by letting us read the transcript of our queen’s answer, or watch her clips over and over again, aside from reliving that anticlimactic moment. It gave us a chance to read through her words, albeit speculatively, and see that mentioning America’s historical colonialism may actually be double edged. The pageant may be a very serious matter for many Filipinos, but it should not be forgotten that it remains to be a game, a space for play and signification, rightly described by one in social media as also a “game of thrones”. It is neoliberal, it is colonial, it objectifies women as well as celebrates them, it is all sorts of culture, global and local, that need to be decoded in a more engaged way.



Dear Ai gonplei not ste odun nowe

Si Rolando Tinio. Larawan mula sa Philippine Daily Inquirer.

Nabása ko ang iyong reaksiyon sa tulang “Valediction sa Hillcrest” ni Rolando S. Tinio, at nabasa ko rin ang reaksiyon ng ilang tao na bumasa sa iyong lumang-lumang tumblr entri (Agosto 11, 2011 ang petsa, sa kalagitnaan ng Buwan ng Wikang Pambansa). May ilang pumuna sa mistulang kamangmangan ng iyong palagay, at may ilang nagsabing masyado ka raw “purista” sa pagsasabing bakit hindi na lámang mag-Tagalog kung magta-Tagalog at mag-Ingles kung mag-i-Ingles. Ang higit na pumukaw sa akin sa iyong reaksiyon ay ang iyong pagtingin sa teksto bílang isang praktikal na diskurso—na sa ganang akin ay hindi naman mali. Nang pangatwiranan mo na kailangang maipaliwanag sa iyo ang “pros” at “cons” ng pagtuturo at “pagpapalaganap” (“promoted” ang paglalarawan mo) ng mga tulang tulad  nito (at marahil, nagtataká ka nang sulatin ang entri kung tula nga ba talaga ang nabása), malinaw sa akin na may hinagap ka hinggil sa kalikasang komunikatibo ng wika. Para saan nga naman ba ang gayong pagpapalit-wika, o yaong tinatawag sa linggwistika na “code switching”? Napukaw din ako sa iyong sinasabi hinggil sa kawalan ng orihinalidad ng mga Filipino, na iyong iniuugnay sa “tisoy” (o mestizo, sakaling hindi mo rin alam) na pagsasawika ng “tula” na ito ng isang Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan (sana ay nalaman mo na ito sa ngayon, kung hindi’y talagang kaysaklap). Oo, Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan si Tinio, at hindi lámang sa Panitikan, kundi pati na rin sa Teatro, dahil sa kaniyang pagkababad sa dulaan at pagsasalin sa Filipino ng di iilang dulang pandaigdig. Isinalin niya ang ilan sa mahahalagang dula ni Shakespeare, at baká maging interesado kang hanapin ang ilan ditong nalathala na bílang aklat. Marahil, iniisip mo na ang pag-uumingles ng persona ni Tinio rito ay tanda ng ating matinding pananalig sa lubhang kagalingan ng lahat ng pamanang Amerikano, tulad ng wikang Ingles. Hindi iyon malayong isipin, lalo pa kung malalaman mong nag-aral din si Tinio sa America. May talim ang iyong paghinagap, at dapat lámang, wika nga, na ibigay din sa iyo ang baling sa bagay na ito. Ngunit bakit nga gayon ang iyong naging reaksiyon nang makaharap ang “tulang” ito? Bakit sinasabi nilang lisya ang iyong tinuran? Ang gusto kong sabihin sa mga nagbahagi ng iyong palagay sa Facebook, kung lisya man ang tinuran, hindi mo iyon kasalanan. Hindi ka dapat sisihin, sapagkat hindi ka naman nag-iisa sa gayong kalagayan.  Oo, sablay ang iyong palagay—ngunit habang buháy naman ang tao ay laging may pag-asa. Hindi pa naman huli ang lahat.  Magandang pag-isipan sa ngayon ang kung saan mo nakuha ang ganyang pananaw at kung ano ang maaaring magawa pa.

Nása paaralan kasi iyan, sa uri ng edukasyong pampanitikan. Patawarin mo kaming mga guro na marahil ay hindi ganap na nakapagpapakilala sa iyo ng kagandahan ng tula, at ng panitikan sa pangkabuuan. Marami kaming dahilan—marahil, marami rin sa amin ang biktima ng edukasyong pampanitikan na iyong nasagap sa paaralan. Marami rin sa amin ang walang panahong mag-aral na muli—bagay sanang makapagwawasto sa ano mang nasagap naming mali. Kitang-kita ang buktot at bulok na sistema ng edukasyong pampanitikan sa Filipinas sa tinuran mo: hindi narating ng iyong maganda sanang hinagap sa kalikasan ng wika ang isa pang nibel ng pakahulugang naroroon din sa mga salita. Sa simpleng paliwanag, ang narating lámang ng iyong pagbása ay ang nibel ng denotasyon ng totoo namang matulaing diskurso ng tula. Kaya hinahanap mo ang saysay ng paggamit ng ganitong “Taglish” na wika. Maganda ang tanong mo hinggil sa mistulang “matuwid” na paggamit ng wika. Mahabang paliwanagan ang kakailanganin hinggil sa usaping ito, subalit ito na lámang marahil: ang wika ay likas na dinamiko, kung kaya’t maaari niyang biglang-biglang ariin ang iba pang wika at diskursong nakapaligid sa kaniya. Na ang ibig sabihin ko lámang naman ay ito: naghuhunos, nagbabago ang wika, at hindi basta-basta maipipirmi, gustuhin man natin. Sa denotasyon-konotasyon pa lámang ng wika ng tula, makikita na nating gumagalaw, kahit ang kahulugan, ang nilalaman (at dapat mo ring malaman, sa ganang akin, na konotasyon ang nagpapatula sa tula). May anyo pang masasabi ang wika, kung kaya’t hindi rin uubra ang “purismo” na ipinukol sa iyo ng mga nakabása sa reaksiyon mo (kapag sinabing purismo, iyon ay iyong paniniwala na may dalisay na uri ng wika at paggamit ng wika; isang halimbawa niyan ay ang paniniwala na kailangang gamitin ang mismong mga dalumat sa wika bilang panumbas sa mga terminolohiyang banyaga). May pinanggagalingan ang iyong palagay, kung kaya’t hindi mo maaaring solohin ang sisi. Ang ganyang tinuran ay hubog ng isang edukasyong pampanitikan, maging pangwika, na nakaliligta sa tunay na kalikasan ng wika. Ang tula ay isang diskursong pangwika, at may mga sinusunod na kayarian upang masabing isa ngang tula. Ang sabi pa nga ng isang paham, nakabatay sa metapora ang tula, at dahil dito, nakalalagpas ang tula sa kaniyang literal o pantalastasang nibel. May higit pa sa naroroon sa tula, halimbawa sa makikitang pagta-Taglish ng persona ni Tinio, at mahirap kung tatasahin lámang ang kaniyang gawa bílang isang tuwirang pagsasabi, bílang isang paraan lámang ng pagsasabi. Dito ko nais igiit na tula nga ang iyong nabasa; may talinghaga sa likod ng pagpapalit-wika at iyon ang kailangang talagang mahagip. Ngunit hindi nga ba, kahit sa karaniwang usapan, may mga sinasabi tayo kahit sa mga hindi sinasabi? Hindi naman lahat ng paggamit ng wika ay pagtatalastas lámang ng gustong ipahatid. Hindi ganoon ang wika.

Ang totoo, lumang-luma na ang taguring “Taglish”, maging ang usapin hinggil sa kalikasan nito, at napakarami nang pag-aanyo ng Filipino sa mahabang panahon. Ang pagta-Taglish ni Tinio ay dala ng paghuhunos ng wika noong mga panahong lumabas ang tula (at kanino mo nga pala nalaman na si Tinio ang “ama ng Taglish”?; sa guro mo ba, o sa guro ng iyong pinsan na hindi itinurong mabuti ang tula?). 1965 nang lumitaw ang tula, matapos makabalik ni Tinio sa Filipinas matapos mag-aral sa America. Nagtuturo na siya noon sa Ateneo de Manila University, at bahagi siya noon ng isang “kilusang” pampanulaan sa pamantasan na naglalayong higit na pagaanin ang wika sa tula habang nakamalas sa katangian at kislap-diwa ng mga bagay-bagay. Sa paliwanag ng isa pang Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan, si Virgilio S. Almario (na sana ay mabása mo rin), naglalaman ang tulang ito ng pagdadalawang-loob habang nagsesentimental sa pagbabalikbayan. Ani Almario, may mahabang tradisyon na tayo ng “pagsasalin-salin” ng mga kataga sa tula, tulad ng sa mga ladino noong panahon ng Espanyol, na nagtangkang itawid sa Tagalog at iba pang wika ang mga aral at panalanging Kristiyano. Dumako ang ganitong kagawian kay Tinio na hindi na lámang nag-aangkop ng kahulugan, bagkus nagtatanghal pa nga ng sinasabing “pagdadalawang-loob”: heto ang isang persona, matagal na namalagi sa America, at kailangan nang umuwi; napamahal na siya sa maraming bagay sa banyagang lugar ngunit dumating na ang panahon ng pagbabalik sa bayan. Ano ang kaniyang gagawin? Ano pa nga ba kundi ang mamaalam? Sa kaniyang pamamaalam, inilahad ang kamalayang malinaw naman ay “kolonisado” ng danas sa ibang bayan—bahagi na ng kaniyang pagkamalay sa wika ang wika ng banyagang bayan. Kung mamasdan mo ang pagsasawika ng tula, napakadulas ng pagpapalit-wika, walang pagkatisod at talagang umaakma sa bawat pagsasakataga. Magaan na magaan din ang ganitong estratehiya, hindi tulad ng wika ng mga tulang laganap noong panahon ng paglitaw ng tula. Maghanap ka ng Liwayway noon at tingnan mo kung papaanong talagang “napakapuro”, at napakalungkot din ng mga tulang lumalabas (alam mo ba ang Liwayway?). Malungkot din naman ang persona sa tula ni Tinio, ngunit kontrapunto ng gayong kalungkutan ang pagtatanghal sa mismong “katatawanan” sa kaniyang sentimentalism. Inuuyam mismo ng persona ang kaniyang sariling kalungkutan, at lalong yumayaman ang pakahulugan ng tula dahil dito. Ipinakikita niyang halos schizophrenic ang kamalayan nito, walang isahang kaakuhan. Lahat, sa paraang ilahas at madulas. Sa kadulasan ding iyan matatagpuan ang sinasabi ni Almario na “pagdadalawang-loob”, na sa ganang akin ay higit na pagkakalugar sa kawalang-lugar. Isang liminal na nilalang ang persona ni Tinio, paalis sa banyagang bayang napamahal na rin sa kaniya at kailangang bumalik sa bayang tinubuan, na hindi rin niya tiyak kung papaanong muling iaangkop sa kaniyang kamalayan at pagkatao. Hindi nga ba ganito ang nangyayari kapag masyado kang napalayo sa iyong bayan? Kilala mo ito ngunit hindi na rin talaga. Nagbabago ang mga bagay-bagay at maaaring maging banyaga rin ang ano mang daratnan. Bagay na bagay ang salitang “sentimental” bílang panlagom na dalumat sa tula. Itinanghal ng tula ang pagiging sentimental hindi sa pagbigkas ng lubhang kalungkutan at pangungulila sa lilisaning banyagang bayan; hindi rin ito ipinarinig gamit ang mabubunying papuri sa kung ano man ang daratnan sa bayang tinubuan. Ipinakita ng tula ang pagdadalawang-loob, ang pagiging liminal, sa wikang humuhubog sa kamalayan ng persona. Nagta-Tagalog at nag-i-Ingles. Nag-i-Ingles at nagta-Tagalog. Walang katiyakan sa pag-alis at pagdating, ngunit isang nilalang ang pinalitaw ng wika ng tula: isang personang pakapa-kapa sa dilim ng kaniyang sariling pamamaalam sa kabanyagaan, habang kumakaway sa kaniyang napipintong pagbabalik ang maparikala (ironic, parikala ang salita natin para sa tayutay na iyan) na kabanyagaan, kakatwaan ng bayang pinanggalingan. Kaysaklap, kaybigat na kalagayan na pinagagaan ng Taglish, na maaari’y wika ng mga nakaririwasa noon na babad din sa kolonyal na edukasyon (tandaang papasók na ang bansa noong 1965 sa matinding paghahanap ng pambansang kaakuhan).

Gayunpaman, natutuwa pa rin ako dahil sinipi mo ang tula ni Tinio, marahil dahil nais mo ring maliwanagan hinggil sa iyong reaksiyon. Dapat kang purihin doon, dahil pinahunan mong tipahin ang tula o maghanap ng kopya mula sa internet. Gusto kong isipin na may puwang sa puso mo ang panitikan, lalo sa pag-aalala mo hinggil sa “paglaganap” ng ganitong uri ng panulaan, at pag-iisip hinggil sa epekto ng pakana ng tula sa karaniwang paggamit ng wika. Ibig sabihin, kahit papaano, ay isa kang mambabasang Filipino na may pakialam sa mga babasahin. Ang problema ngayon ay talagang mahihirapan na kaming mga guro na paramihin pa ang iyong lipi. Batid mo naman siguro na sa kolehiyo ngayon, hindi na hinihingi ang pagtuturo ng Panitikan/Literature, Filipino at English, mga kursong makatutulong sana sa pagtutuwid ng mga maling nasagap mo mula sa hayskul na magpahanggang ngayon ay problemado pa rin ang kurikulum sa Wika at Panitikan, bukod pa sa makalilinang ng kritikal, makatao, at maka-Filipinong kamalayan. Sa ngayon, hindi ko alam kung saang akademikong pook pa matatalakay ang mga tulang tulad ng kay Tinio, na oo, maaari naman talagang talakayin sa paraang interdisiplinaryo, gaya ng mithi ng Department of Education at Commission on Higher Education, ngunit higit sanang mapayayaman kung mamalasin, unang-una bílang isang tekstong pampanitikan. Marahil ay narinig mo ang pagsasara ng maraming kagawaran ng panitikan o mga wika sa maraming pamantasan. Kahit pa sinasabing may naghihintay na hanapbuhay sa mga gurong mapagsasarhan ng kagawaran dahil sa pagbubukas naman ng mga senior high school, wala pa ring kasiguruhan ang kanilang kabuhayan. At tulad nila, nananatiling walang kasiguruhan ang edukasyong pampanitikan. Estado na rin ang nagtakda ng lugar ng panitikan at wika sa iskema ng mga bagay-bagay—wari’y wala raw pakinabang sa mga ito, lalo’t nagmimithi tayong umangat bílang isang ekonomiya. Sa sistema ng edukasyong nakabatay sa panunukat at istandard, mahirap talagang ilugar ang wika at panitikan. Ano nga bang kakayahang pantrabaho ang naidudulot ng pagkatuto sa pagbabasá ng tula? Magiging madali nga ba ang makakuha ng trabaho kung marunong kang magsiyasat ng operasyon ng talinghaga? Kung ako ang guro mo, pasado ka na sa akin dahil nakita mo kaagad ang kaibhan ng wikang ginamit ni Tinio sa tula at ng karaniwang wika. Ikatutuwa iyon ng mga Rusong Pormalista (mga kritiko ito mulang Russia na ang mithi ay patunayan ang pagkapanitikan ng panitikan), dahil, wiwikain nila, natagpuan mo ang pagsasakakatwa ng wika sa pakana ni Tinio. Ngunit kapag hindi ka nga maalam sa pagtasa sa diskurso, na sa ganang akin ay isang mahalagang kaalaman sa búhay, magiging walang saysay ang nakaharap na wika, ituturing na ingay lámang o pagsasakatagang banyaga.

At bakit mahalaga sa búhay ang kakayahang tumasa ng diskurso ng wika? Dahil ang mundo natin ay inaanyuan at binibigyang-saysay ng wika. Sabihin mang teknolohiya na ang nagpapatakbo sa daigdig, nakasalig pa rin ang lahat-lahat sa wika. Sasabihin ng mga tagapagsulong ng mga kakayahang pang-siglo 21, isa pang balangkas na hiram natin mula sa mga Americano para sa repormang K-12, na mahalaga ang pagkamalikhain sa daigdig na ito. Ngunit bakit isa sa unang tinanggal sa kurikulum ng kolehiyo ay ang panitikan? Nakaligtaan yata ng mga bumalangkas sa bagong sistema ng edukasyon na isang mahalagang ambag ng pag-aaral ng panitikan ay ang pagkamalikhain, lalo na, ang kakayahang magharaya. Ang danas pantao ay hindi laging maliwanag at busilak, kung kaya’t kailangang matuto ang tao na magharaya, na mag-asam ng kaniyang ikabubuti, ng kabutihan. Kung dumaraan ka sa sinasabing pagdadalawang-loob, tulad ng sa persona ni Tinio, maaari mong ikabaliw ang pagiging liminal, ang desorientasyon sa paglisan at pagbabalik. Ang sabi nga nila, hindi maaaring ensayuhin ang búhay, kaya mabuting bumaling sa Panitikan upang masaksihan ang mga posibilidad ng mga bagay-bagay. Babalik ako sa tinurang may higit pa sa nababása natin ang naroroon sa Panitikan, kung kaya’t mahalagang matuto ang lahat na tumaya ng diskurso ng wika, lalo pa ng wikang matalinghaga. Hindi maikukulong sa tuwirang pagsasabi at deretsahang komunikasyon ang Panitikan, at sakali mang makulong ito, isa itong bigong tangkang tukuyin ang mga posibilidad, ang mga maaari, sa ating búhay. Nananalig ang Panitikan na mayroong umiiral na higit pa sa naroroon sa teksto, kahit pa dumaraan ang daigdig sa patuloy na pagguwang sa mga kahulugan. Ang tula ni Tinio ay paghahanap ng kahulugan sa gitna ng isang naghuhunos na búhay, na lagi’t laging kailangang bigyang-saysay, saan mang lupalop makarating. Ang hiling ko, bílang guro ng Panitikan, ay huwag mawalan ng pagkakataon ang marami pang mag-aaral na maranasan ang buti ng birtud na ito ng gawain ng pagbabasa ng tula. Hiling ko rin na magkaroon sila ng kakayahang tumasa sa mga diskurso ng wika upang makasangkapan bílang isang masaklaw na kagamitan sa pakikipagtalastasan, pamamahayag, at pakikipagkapwa. Natuwa akong biglang masapol ngayon ang pakikipagkapwa dahil isa pang dulot ng Panitikan ang pagkakaroon ng hambal sa kapwa, ang maunawaan ang kanilang pananaw sa daigdig, ang matarok ang kanilang pinagmumulan habang itinatanghal ang mga sarili. Ang Panitikan naman kasi ay tungkol sa mga tao, at madalas, pagpasok sa kamalayan ng mga tao upang maunawaan ang kanilang motibasyon, pasikot-sikot ng isip, at pinakamalalalim na damdamin. Sa madaling salita, tinuturuan tayo ng Panitikan, at ng tula, lalo na, na makaramdam, kahit minamahid na táyo ng ating globalisadong panahon. Umibig ako sa tula sapagkat may matindi itong bisa na tutukan ang mga danas sa isang siksik na paraan. Gaya na lámang ng sa persona ni Tinio, na naghihinagpis sa kaniyang mag-isang lamentasyon na isa ring paraan upang pagtawanan ang sariling mga pagbabago, gayong simple lámang naman ang sitwasyon: kailangan na niyang umuwi, at hindi naman talaga niya tahanan ang America. Nakagawa si Tinio ng isang personang may split personality—isang Americanong-americano na ngunit sagad sa buto pa rin ang pagka-Filipino. Papaanong hindi mo iibigin ang personang ito, na batid na batid ang kaniyang kawalang-lugar? Ang hiling ko naman, para sa iyo, sana’y nagbabasá ka pa rin ng tula, at tumutuklas ng mga makatang Filipino, kahit malaki ang pagkukulang namin na nagpakilala sa iyo ng Panitikan. Hindi dahilan ang kakulangan upang tupdin ang sariling pagtuklas. Masyadong mayaman ang tula ni Tinio para saklawin ng tangka kong talakay dito, pero sana, nasimulan nito ang isang pagbabalik-aral para sa iyo, sa gayong paraan na napabalik-aral ako ng pagkakataong ito sa tulang ito ni Rolando Tinio, na isang makatang talagang minamahal ko.