Master Class Lecture on Fiction 1: On Plot and Character

Master Class Lecture Series for Lit 13: Introduction to Fiction, Second Semester, SY 2016-17, Ateneo de Manila University

Cover of Aida River Ford: Collected Works (DLSU Publishing House), where the story “Love in the Cornhusks” may be read.

We begin by first attempting to understand what Fiction is all about. Admittedly, we all enter this class already having some notions of what it is based on previous experiences or engagements with Fiction. Thus we may ask: what have we read that constitute/s what we know of Fiction? We may, each of us, have various amounts of readings done in the past, and surely, some of these might be a peg of sort in the way we understand Fiction: (1) Fiction is basically a sustained telling or unfolding of an event; (2) Fiction is a worlding, that is, a creation of another reality which may be similar to or different from our lived reality, and because of this, proposes some form of comparison, examination, or rumination; (3) Fiction is the work of imagination. Allow me to elaborate. All of these are true, as Fiction is indeed, a literary act, a moment of literature, where language is utilized to craft an experience, again and again, in order to fulfill a story’s promise: that it would end, that despite the ordinariness or precariousness of a hero’s journey (as stories are basically about heroes we call people, and vice versa) there is a commencement to it all, a revelation, an epiphany, a completion. The thought of the finality of the story is always worth the reading. It is a sustained telling or unfolding of an event because its narration has to properly move action towards what we all know as closure. From the beginning of time, we have also been sustained by narratives as it encapsulated our personal and collective stories. It is also a worlding, a participation in creation, since writers of fiction, basically, play god and create universes and people them with characters worth scrutinizing. Characters are like us, human beings, and are complex composites of (personal and collective) history, motivations, and behavior. Both world and people in fiction compel readers to slow down and look closely—the devil is in the details, after all, and everything in the story is composed to mean. Lastly, it is also a work of imagination, and I suppose not the type of creative imagination we are being asked to undertake in the public sphere by the powers that be. It is imagined, but it is not fake—this distinction must be clearly made. Fakery is meant to confuse, deceive, and distract, whereas fiction, as a noble art, intends to help imagine the discovery of truth. It means to bring us closer to it, despite its defamiliarizing operation. The story you’re reading might be unfamiliar to you and many ways, but it familiarizes you with things you share with the characters, like experiences of success or failure. Lastly, when we talk of “imagination” here, we talk about the imagination of the writer, who worlded the story, and the imagination of the reader, who participates in the same worlding. The text is only completed upon reading, and what it reveals—the story’s outcome/ending or its insight to experience, for instance—only unfolds when a reader finally engages it, and in a way, makes it happen. Because Fiction is Literature, and literature operates as a language of suggestion, as a language of implication, there is always another takeaway in reading stories, aside from enjoying the narrative; it is, after all, and in another level, suggesting something about life, then and now, and basically about all sorts of human experiences. Add to “human experiences” the word “significant,” and you will again be reminded that stories compose the most significant of our stories as human beings because we always want to wonder and remember. Do you want to traverse another reality, to a setting kinder to existence? Read a story. Do you want to remember what seems to be deliberately forgotten, erased from collective memory? Read a story. Stories enable us to do these, and they also provide a chance for us to pin down certainty, which is usually wishful thinking everyday, while we travel worlds, other or otherwise, or contemplate on our lives which always comes to us unrehearsed. Closure is only possible in fiction. Fiction, no matter how tedious or cumbersome some find it, is a gift that consoles through and through. And how? Let me illustrate by talking about the main concepts for the day.

Fakery is meant to confuse, deceive, and distract, whereas fiction, as a noble art, intends to help imagine the discovery of truth.

Life is generally boring, and I’m not the first person who said this. It comes to us as a series of disparate events that only cohere and run in a particular direction because, by and large, we see it as governed by what we call time. It might be good to recall in this discussion another word related to it, chronology, which is defined by the New Oxford Dictionary as “the arrangement of events and dates in the order of their occurrence.” In Greek, the word “khronos” denotes “time, a defined time, a lifetime, a season, a while,” as it is also the name of the Titan that personifies time. We understand life based on the way it could be encapsulated chronologically, that is through time. At its most basic, we can imagine chronology by looking at a day’s worth of living through a watch, or a year’s speeding by way of a calendar. An hour, a day, a week, and a month, come one right after the other, putting some semblance of order, no matter how quotidian our lives have become. Imagine life where everything is only to be understood in this kind of linearity. Humans however were basically not programmed for the tedium of this sequential order, and proof of this is our undying appetite for stories, which bring us all sorts of conflict. Stories almost always provide a means to play with time, which in a strictly sequential fashion may not be able to articulate one other important keyword in the discussion of fiction: action. Action may simply be described for what it is, which is a thing done, or an act, but in fiction however, it is the process of an undertaking that sits in an imagined timeframe and awaits for some form of achievement or revelation. Life and experience are just too much to contain in our heads, much so narrate, which brings us to chronology’s other facet of meaning, its being a chronicle, a setting down of the sequence of events. We must have invented fiction in light of our incapacity to coherently hold in our heads all our possible stories, to set against the monotony and automatized chronology of our lives. A kind of composition had to be learned in order to do this, a careful selection of action that would constitute the event of the story, which, it may be said, leads to the development of forms of written storytelling like the short story. The short story, particularly the conventional one, lends very easily to compactness and sublimation as it examines one dramatic unfolding or present, and makes it readable in “one sitting,” as Edgar Allan Poe once put it in his Philosophy of Composition. In the Poetics of Aristotle, a tragedy, a story of a hero’s downfall deemed “complete, and whole, and of a certain magnitude” is considered whole, coherent as we have been saying, when it has a beginning, a middle, and an end. This is what Aristotle calls the “proper structure of Plot,” which in this instance was applied to drama. If we think about it, all manner of narration requires this “proper structure,” and this explains why we also see Plot as a fictional element. As they are composed, stories begin by introducing people in particular places and situations, develop dilemma that erupt in the middle, and close by way of revelations.

The short story, particularly the conventional one, lends very easily to compactness and sublimation as it examines one dramatic unfolding or present, and makes it readable in “one sitting,” as Edgar Allan Poe once put it.

Plot was made more familiar to us by that very peculiar triangular graph we usually call the Freytag Structure or Pyramid, attributed to the German novelist and playwrit Gustav Freytag, who also analyzed Greek and Shakespearean drama. He evolved the Aristotelian three-part movement into five, which he took from the Roman critic Horace, and explained more specifically what works within these sections. The following are the parts of the plot: (1) Exposition, where the characters and their initial situations are located; (2) Rising Action, where the story heightens by way of specific stimuli and action on the part of the characters; (3) Climax, where the story makes a turn and transforms the characters; (4) Falling Action, where the revelation or outcome of the story is slowly being decided; and (5) Resolution or Denouement, where the knots of the story are untied and a conclusion is proposed to the story. Conventional stories usually follow this structure, which eventually became a point for reinvention as well [stories and storytelling really cannot be confined in conventions for long], but quite interestingly, this matter of convention has been giving us a glimpse of the mechanisms of narrative. We further understand the said mechanisms of the story by considering action’s fundamental basis: characters’ motivation and response. When it comes to action, Plot and Character are closely linked, as both are only realized when an imagined situation (plot) and human beings (character) are worlded, that is, put together. Even “character-less” stories, and there are some, actually have characters, only they have been rendered absent—as as they say, absence is also presence, but I’m getting way ahead of my story. For action to take place in a plot, human figures must be made to exist, and they must be given opportunities to determine their responses to crafted situations. In terms of writing, character is the inscription of both human action and humanity, as in every plot, we see not only the character’s capacity to do and behave, but also the entirety of that person, as he or she processes within him/herself what he/she will do, or how he/she will behave, according to presented contexts. In his book, The Art of Fiction, critic and novelist David Lodge wrote that “(c)haracter is arguably the most important single component of a novel,” and I also say the same for fiction in general. Characters are basically imbibed with one important fictional component that makes action possible: tension. It may be an internal tension (or what they call, the character versus him/herself), external (character versus society, the world, or the environment), or a combination of both; it may effect a transformation (and we normally call characters who change towards the end of the story as dynamic or round characters) or not (these meanwhile are called static or flat characters). They may be protagonists or antagonists, as we are wont to label them in teleseryes we secretly watch. Tension shapes a character and enables action, and tension creates conflict. Conflict is at the core of plot, as it propels action. The fiction writer and critic Robert Penn Warren bluntly said in his essay “Why We Read Fiction”: “(N)o conflict, no story.” In fiction, characters are challenged to face a problem. Plot provides a means for the human figure to dramatize action.

Tension shapes a character and enables action, and tension creates conflict. Conflict is at the core of plot, as it propels action.

Aida Rivera Ford in her younger years. Grabbed from the Compilation of Philippine Literature Blogspot Website

Allow me to illustrate what we have discussed through a reading of “Love in the Cornhusks” by Aida Rivera Ford of Davao. This is a story that conventionally follows the plot structure. The exposition shows the protagonist Constantina Tirol a.k.a. “Tinang” in her former master’s house. She drops by to invite her to be a madrina or godmother in the baptism of the baby she has brought along. There’s mention of another character, Amado, in the course of the conversation, which was suddenly cut off by the crying of her hungry baby. The action starts to rise when the letter left for her in the drugstore is mentioned. She begins to think about what it may contain, and thoughts about possible bad news pervaded her thoughts. It was apparently from Amado Galuran, the former tractor driver who is later revealed to be her former lover. It was described as “Tinang’s first love letter,” and from the time our muddied and exhausted protagonist decides to stopover a “corner of a field where cornhusks were scattered”, lay her baby there in the mean time, and read the letter, we were provided a portrait, not only of her past and abruptly-ended romance, but also the life choices she had elected for herself as a rural woman who had some education. “Tinang was intoxicated” with thoughts of the past, as she is, in the beginning already depicted as being weighed down by motherhood and life with her Bagobo husband Inggo, who had “two hectares of land”, and whom she looked down at first. An intimate encounter between Amado and Tinang has apparently ensued, carefully depicted by the omniscient narrator of the story: “He had not said much more to her, but one afternoon when she was bidden to take some bolts and tools to him in the field, a great excitement came over her. The shadows moved fitfully in the bamboo groves she passed and the cool November air edged into her nostrils sharply. He stood unmoving beside the tractor with tools and parts scattered on the ground around him. His eyes were a black glow as he watched her draw near. When she held out the bolts, he seized her wrist and said, “Come,” pulling her to the screen of trees beyond. She resisted but his arms were strong. He embraced her roughly and awkwardly, and she trembled and gasped and clung to him.” In the reading of this part of the story, we may have felt a little excitement as well as we waited with bated breath what will take place. This was very intense, but what was really making its intensity rise up? We will only find out in the next paragraph where Tinang discovers “(a) little green snake slither(ing) languidly into the tall grass a few yards from the kalamansi tree.” She remembered her child! The intimate time in the story may have been intense, but the escalation into the climax of the story, of Tinang’s being “bitten” by reality, was brought about, both by her crushed desire and basically, her guilt because we can easily infer that she is aware of the choices she made. She chose to be practical in life, taking the Bagobo for a husband despite initial ridicule, perhaps because she felt slighted with Amado’s sudden disappearance. The choice between two good men—a landed indigenous man and a clearly ambitions man—may have returned to make her re-examine that moment. This is the suggested falling action of the story. She happily gave herself to Amado, and in that moment or reading the letter had stoked old flames that never really died. She however is already married, and as to be revealed in the denouement, is also somewhat being weighed down by the morality of her nostalgia. In the story, Tinang was caught between the chance of a thought of an ideal, romantic life with Amado, and the reality of her choice to settle down with Inggo and be the mother of their children. The story resolved the conflict by suggesting the choice Tinang made after being bitten by reality and awakened from her momentary remembering: “With a shriek, she grabbed (the baby) wildly and hugged it close. The baby awoke from its sleep and cried lustily. Ave Maria Santissima. Do not punish me, she prayed, searching the baby’s skin for marks. Among the cornhusks, the letter fell unnoticed.” With the baby safe, who know who clearly got “bitten.” The dread said it all. The resolution was short and sweet: Tinang is aware (and was made aware again) of her choice and she stands by it—to have a family with this man, and stay where she is.

The choice between two good men—a landed indigenous man and a clearly ambitions man—may have returned to make her re-examine that moment.

As main character, Tinang emerged as a dynamic character transformed by an almost allusive moment—the snake and the tree easily reminds us of the garden myth, and how, in the Holy Bible, the event of the eating of the fruit of the tree of knowledge of good and evil had revealed to Adam and Eve a fundamental truth about them: that they were naked, and thus embarrassing to be seen. Did Tinang discover something about herself in that moment under the tree? Yes. She was given a moment of reckoning, an opportunity to review her life choices. The story was very sympathetic to her, and treated her as a dignified woman despite her struggles. She was however, still human, and that moment or romantic rekindling made her see the other possibility of her life: life with Amado, “who could look at her and make her lower her eyes.” The letter made her remember “the young girl she was less than two years ago.” Clearly, she was not that young girl anymore, and she is aware of it. What’s very notable with this female character is her sharp self-awareness and agency as she was torn between her real loves in the cornhusks: her past (as exemplified by the lover Amado and his belatedly read letter) and her present (Inggo, her Bagobo husband, and her children). Her decisions in life may be shaped by her traditional and rural environment, but we see her here own up to her choices. The powerful figure of the “little green snake” fed into her being the value of her decisions, which we may surmise was very easy to discern for her. She grabbed the baby “wildly and hugged it close” and the letter fell “unnoticed”—a very telling reversal between the loves in the cornhusks. Decisions are continuously made by characters until the final period is placed, and in this story, we witnessed Tinang’s resolve, as a woman, wife, and mother, to choose the entirety of her present life, no matter how hard it had become. Did she have a closure? With both Amado and her decisions, yes. The narrative made sure it sustained the telling of this woman’s essential recognition, where an almost distant, rural world and time also existed. The figure of the Bagobo signals for us not only what we call “local color” but also the otherness we from the Manila-center normally associate with it. Our key details regarding the world brought forth by the story are the Bagobo references, as well as of Cotabato, where Amado probably still lives at the time of the reading of his letter. This world is the world of Mindanao, rich in indigenous culture but archipelagically othered, as it had been for long plagued by discord. Back in the days of the story, we already see how Bagobos from the Davao region are perceived: Tinang laughs at her husband-to-be Inggo in the beginning, perhaps surprised with his temerity. The perception seems to be unchanged if we actually look at this portion of the story, while Tinang, by way of the narration’s intrusion in her mind, juxtaposes the “comfortable world” she used to live in as domestic help in her Señora’s house: “…she sighed thinking of the long walk home through the mud, the baby’s legs straddled to her waist, and Inggo, her husband, waiting for her, his body stinking of tuba and sweat, squatting on the floor, clad only in his foul undergarments.” What image do we see here of the Bagobo, despite him being landed? Your protagonist however, is very self-conscious, as I have said, and she takes responsibility for her choices. In the end, the story also made us rethink about the way we relate with Mindanao, and how the malaise against its peoples—particularly the indigenous, and even the Muslim—is brought about by the self-righteousness and entitlement of the (Spanish) Christianized (Americanized) educated lowlanders. This is very observable in a clearly challenged Tinang, trying to cope with her new and clearly backward Bagobo life [perhaps in the hinterlands, as hinted at in the story], continuing to participate in Catholic rituals [remember that her Bagobito is to be baptized], and entertaining the possibility of a different life with the educated Amado, who writes her a letter in English [she is said to have “reached the sixth grade,” a product of the public education system put in place by the Americans]. I am mentioning the subtly placed comparison to help in understanding the “othered” Mindanao world [because it is different, unfamiliar, and underdeveloped, where the community’s snail mail were claimed through a town drugstore] called into being in the story.

There is, I think, no more debate as to the probability of the well-composed event of Tinang’s awakening. We have been prepared for the logic of her actions, as well as her momentary choice to reminisce; after all, life has been tough, and it is not far-fetched for our protagonist to take the chance to remember the uncomplicated world of her youth and love.

As a work of imagination, fiction provides enjoyment through believability. Believability compels us to suspend our disbelief, and fully engage in the plot of the story—in this case, the epiphany [the moment of enlightenment, understanding, internal revelation in a character] of a woman who was given a moment to review her decisions in life after claiming an unread love letter. Believability is an important virtue associated with another fictional concept, realism, which M.H. Abrams succinctly explains in this manner: “It is more useful to identify realism in terms of the intended effect on the reader: realistic fiction is written to give the effect that it represents life and the social world as it seems to the common reader, evoking the sense that its characters might in fact exist, and that such things might well happen.” We may say that believability is the “intended effect on the reader”, and fiction, as imagined in the mode of realism, aspires to evoke “the sense that its characters might in fact exist, and that such things might well happen.” There is, I think, no more debate as to the probability of the well-composed event of Tinang’s awakening. We have been prepared for the logic of her actions, as well as her momentary choice to reminisce; after all, life has been tough, and it is not far-fetched for our protagonist to take the chance to remember the uncomplicated world of her youth and love. In the scheme of things, however, it would have taken so many other possibilities to burst her bubble, but the writer elected the figure of the snake to bring her back to reality. In the rural environment, it is utterly probable, though of course, we could not deny the fact that it is deus ex machina, wrought by divine intervention. Does the figure of the snake compromise the believability, or the verisimilitude, the likeness to the truth of the story? The answer is of course, no. In the first place, we have already seen Tinang being aware of the weight of her decisions. She patiently carried her about-to-be-baptized child [and another one on the way] in a long, muddied walk from the hinterlands, bearing in mind her duties as a mother. We also saw that she was quite selfless as the first thing she thought about upon hearing about the letter was bad news from relatives: “A letter! Tinang’s heart beat violently. Somebody is dead. I know somebody is dead, she thought. She crossed herself and after thanking the Señora profusely, she hurried down.” There was mention of Amado, but it seemed to have not affected her that much at first. She was just busy with her child. She knew her priorities but was merely human. When she opened the letter, nostalgia simply surged and for a moment, she was swept away. Though not for long. The snake slithered as both symbol and impetus for her to pull herself out of her daydream because literally, the child laid down on the cornhusks was clearly in danger. “Ave Maria Santissima. Do not punish me, she prayed, searching the baby’s skin for marks. Among the cornhusks, the letter fell unnoticed.” Her awareness of what matters in her present life, as may be seen through her actions, made the story believable. It was an acute awakening, but a believable awakening nonetheless.


Tugon ng May-Akda para sa Lunsad-Aklat

Lunsad-Aklat ng Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon sa LIRAhan sa Conspiracy Bar, Enero 17, 2017

Ako, kasama si Dr. J. Neil Garcia, ang direktor ng University of the Philippines Press.
Ako, kasama si Dr. J. Neil Garcia, ang direktor ng University of the Philippines Press.

Magandang gabi po sa ating lahat. Nagpapasalamat ako sa Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA) sa patuloy na pagtangkilik at pagkalinga sa akin at sa aking panulaan. Ito ang ikalawang lungsad-aklat para sa Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon, at ikalawa ring lungsad-aklat na itinanghal ng LIRA para sa akin dito sa LIRAhan sa Conspiracy Bar. Ang Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon ang aking ikatlong aklat, at unang aklat ng malikhaing sanaysay, isang bagong ambag sa patuloy kong pagbuo ng lawas ng mga akda. Ang totoo, singtanda ng title essay ng aklat ang aking unang At Sa Tahanan ng Alabok, sapagkat magpakatid talaga sila: ang pangunahing sanaysay na pinagkunan ko ng pamagat ang sanaysay na kumakatawan sa aking poetika o paliwanag hinggil sa aking pagkakalikha para sa tesis na naging At Sa Tahanan ng Alabok. Ang totoo, hindi lámang iyon paliwanag kundi kabuuan ng paliwanag hinggil sa aking naging búhay-manunulat, isang pagbakas sa halos maglalabimpitong taóng karera, kung karera man itong maituturing. Nilahukan ko na lámang ito ng iba pang sanaysay na naisulat matapos ng 2007, ang taon ng pagtatapos ko ng aking MFA sa De La Salle University Manila. 2017 na ngayon, at tinatapos ko naman, sa De La Salle din, ang aking doktorado sa panitikan. Parang pagsasara ng arko ang paglulungsad na ito at ang kasalukuyang pinagkakaabalahan.

Nakikita ninyong nagbibilang ako, at napapatanong marahil kayo kung bakit. Isang pagsisinop ang pagbibilang, pagtatangkang unawain ang mga napagsumikapan o mga narating, kahit papaano, matapos ng ikatlong libro. Hindi ko alam kung gaano na nga kalayo, ngunit mas interesado ako kung gaano kalalim at kalawak ang naihatid nito sa aking búhay. Anong lalim at pagpapalalim ba ang nagawa sa akin ng mga paglilibrong ito? Noong maibalik sa akin ang aklat bílang isang pruweba, nakita kong isa nang ibang tao ang tumatasa at nagpapakinis sa mga sanaysay na ito. Kayrami na rin naman kasi ang nangyari sa aking búhay. Matapos ng maraming bagay na dumaan, parang may mga bago na ring paninindigan at pananampalatayang umusbong sa kaibuturan. May mga bagay sa aklat na ikinagulat ko, ikinatawa, at  ikinatuwa. Bakâ nga natututuhan ko na ang distansiya. Ngunit, sa ngalan ng kasaysayan, kinailangan kong panatilihin ang kabuuang lawas ng aklat—kasama na ang tila pagiging “kontrabida” ng aking mahal na guro at katrabaho sa Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) na si Michael M. Coroza. Tinawag itong “intelektwal na kasaysayan” ng nagsuri, isang talaan ng aking pag-unlad bílang makata at manunulat, at nagandahan naman ako sa bansag. Kayâ ang ginawa ko, naglapat na lámang ako ng ilang metaprosang talâ upang igiit ang aking mga paunawa, maging mga pagpapalawig, lalo sa mga bahaging ang nagsasalita pa ay ang batang-batang ako. Harinawa, tanda naman ng sariling paglawak ang ginawa kong ito na muling pagnenegosasyon sa aking sariling teksto. May mga bagay na naisulat ko na, maaaring burahin, ngunit hindi ko binura sapagkat papatungan ko ng panibagong mga talâ. Interesado ako sa naging “anyo” ng Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon na mistulang palimpsesto. Bahala na kayong mambabasa na tumaya sa “tagumpay” o “kapalpakan” ng pakanang ito.

Sa aking pabalat, makikita natin ang itutok ng Katedral ng Maynila, na noong panahon ng Espanyol ay ang siyang kilometro zero ng panukatan ng bansang Filipinas. Pagkaraan, nang sumapit ang pananakop ng mga Americano, ibinaba ang kilometro zero mula sa relihiyoso patungo sa sekular na dambana ni Jose Rizal sa Luneta. Mahalaga ang kilometro zero sa panunukat ng mga narating, pagkahaba-haba man ng mga prusisyong dinadaluhan natin sa búhay. Ngunit naiisip ko rin na itong mga kilometro zero na ito ay mga pananda rin ng mga tagal ng pagbabalik, ng mga tagal ng paglilimayon na kailangang batahin. Hindi ba sinasabi rin sa isang kasabihang Tagalog na tanda ng dunong ang pagbabalik? Ang sabi ng matanda sa nagdudunung-dunungang bata: papunta ka pa lámang, pabalik na ako. Nagkukulang, sa ganang akin, ang lahat ng panunukat ng narating, kung ang layo lámang mula sa minulan, o sa kilometro zero ang sinusukat. Sinasabi sa atin ng kasabihang Tagalog na kailangan ding bumalik, na kailangan ding sukatin ang mga hakbang-pabalik, upang maging karapat-dapat sa kung ano mang napanagumpayan. Nakahahakabang ba tayo pabalik? Marunong ba tayong humakbang pabalik? Inisiip ko, habang nakatingin tayo sa sarili nating mga kilometro zero, hindi dapat natin malimutan ang mahiwagang paghila sa atin pabalik ng ating mga minulan. Ito marahil ang bisa ng kasabihan, na mistulang sinususugan ng kilalang binigkas na “ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa paroroonan.” Sa akin, sang-ayon sa aklat na ating inilulungsad ngayon, dalawang bagay ang pinagmumulan ng mga paglilimayon: ang Simbahang Katolika at ang ating pagiging Filipino. Saan man ako magtungo, lalaging mag-uugat ang aking mga paa sa dalawang ito. Nawa’y sa pagbisita ninyo sa simbahan ng aking panulat, mahanap din ninyo ang mga pinupuntahan at binabalikang lunan.

Maraming salamat.

Ang Mabubuting Teleserye at ang Mabubuting Pagganap ng 2016

Ito ang pangatlong taon ng seryeng ito, na sinimulan kong isulat sa Ingles para sa website ng isang nangungunang pahayagan. Ngayong taon, at marahil, simula ngayon, sa Filipino ko na pahahalagahan ang sa tingin ko ay mabubuting teleserye at mabubuting pagganap ng nagdaang taon. At bakit nga ba hindi? Tiyak na higit na yayaman, hindi lámang ang aralin ng kulturang popular, kundi pati na rin ang aralin ng teleserye, kung sa wika mismong kinakasangkapan nito ipaliliwanag at bubulatlatin ang mga teksto nito. Ipinag-adya lámang sigurong mawalan ito ng puwang sa website, ngunit hindi naman ito malaking bagay talaga. Para sa isang mag-aaral ng teleserye, ang taunang pagpapahalagang ito ay isang pagpasan sa tungkuling ipagtanggol ang kalinangan at kultura ng teleserye mula sa malawak na mapanlibak na tingin dito. Marahil ay kinailangang gawin muna sa Ingles ang proyektong ito—nakadalawang taon din ito, at naging katuwang ko rito ang patnugot na si Chuck Smith, na kabalitaktakan at kolaborador ko sa pagtatasa ng mga teleserye. Maraming salamat sa pagkakataon, Chuck. Pukaw ng Ingles ang mga edukado, at isang hakbang na ring pasulong ang maglatag ng mga pagpapahalaga sa teleserye sa isang platapormang Ingles, na may mga sukatan ng pagtanggap. Kung may dapat simulang muling papag-aralin hinggil sa kulturang popular ay ang mga talagang nakasagap ng Kanluraning edukasyon, na nagtatatag ng mga “matataas” na pamantayan at madalas nagsasantabi ng mga kulturang pambayan. Iyon ay ang nakaiintindi ang gumagamit ng Ingles. Naging isang pagpapalawig ang pagsulat ko ng seryeng ito ng aking taunang pagtuturo ng Teleserye Elective sa Department of English ng Ateneo de Manila University—na isa pang dahilan kung bakit “kinailangang” maisulat ang mga pagpapahalaga sa Ingles. Kailangan ko rin ng magagamit na materyal. Ngayon, panahon na marahil para ibalik sa wika ang talakay, sa layong makapag-ambag din sa lalong lumalalim at lumalawak na diskursong Filipino. Ang teleserye, sa una’t huli, ay isang diskursong Filipino, isang diskursong may lokalidad at harayang nakapook sa danas at kamalayang Filipinas. Ang dramang napanood ng madla ay sa Filipino itinatanghal—at dahil nga roon ay talagang nararapat lámang na basahin sa Filipino, bagaman sinikap namang gawin ito sa Ingles sa loob ng dalawang taon kong pagsusulat. Hindi na lámang karaniwang pandiwang imperatibo ang “basahin” dito, kundi isa na ring artikulasyon ng metodo, ng pamamaraan ng pagbása, na nakapook sa kasalukuyan at lunang Filipino. May paniwala ako bílang isang mag-aaral ng teleserye na ang teleserye ay higit na magkakaroon ng bisa at katuturan kung mabubulatlat, hindi lámang ng kamalayang nabanggit, kundi lalo’t higit, gamit ang daluyan ng talastas at mismong kaanyuan ng kamalayang sinasabi, ang wikang Filipino (o mga wikang Filipino, kung mamarapatin). Sa isang banda, mistulang ganitong uri ng pagbabago sa pamamaraan ang hinihingi rin sa akin ng mga napili kong teleserye at mga pagganap noong 2016. Marami sa kanila’y tunay na sumasalamin—at nagsasalaman—ng mga danas sa pook at harayang Filipino sa kasalukuyang panahon. Naging mabuti itong mga teleserye sapagkat sinikap nilang lagpasan ang mga kombensiyon sa pamamagitan ng pagtukoy sa Filipinong kasalukuyan bílang puno’t dulo ng mga dramatikong pagtataya. Ngayong taóng ito, nagdarasal akong matatapos ko na ang aking disertasyon hinggil sa kontemporaneong kasaysayan ng soap opera sa bansa, na nagrurok, sa ganang akin, sa pag-usbong ng teleserye. Matapos ng tatlong taon ng pananaliksik, mag-isa man, katuwang ang mga kasamahan, o kasama ang mga mag-aaral, iniisip ko kung ano na nga ba ang mga dapat matutuhan hinggil sa anyo ng teleserye bilang telebiswal na genreng Filipino. Minamalas ko ang mga teleseryeng napili kong pahalagahan para sa táong 2016, ay parang sinisinop din ng mga ito ang mga katangiang heneriko na sinikap kong unawain sa loob ng mga táong ginugol ko sa pag-aaral.

Anim ang napili kong pahalagahan para sa 2016 dahil sa kanilang mabuting pagtatanghal. Ano ba ang ibig sabihin ko ng “mabuti”? Madaling sagutin ito sa pormalistikong pamantayan: isang banghay na buo, nagtataglay ng nakapupukaw na pagbabago (at katanggap-tanggap na pagsasabúhay) sa panig ng mga pangunahing tauhan, at bagaman nakasalig sa mga nakamihasnang padron ay nagsisikap magtaguyod ng mga paglagpas sa pagtatayang nakalangkap para anyo nito. Malinaw naman sa atin na ang teleserye ay isang pagsasanib ng mga elemento ng romanse at melodrama, pati na rin ng iba’t ibang tradisyong pasalaysay at dramatiko ng ating kultura. Malinaw ding pinatatakbo ng mga institusyon ng kita at tangkilik ang teleserye, na isa pang saklaw ng aking nosyon ng anyo. Ang lahat ng ito ay kompleks ng pag-aanyong telebiswal ng teleserye, at dahil nga rito ay nagiging puwang ng interogasyon at negosasyon ang bawat pagtatanghal. Papaanong bubuo ng kuwentong may kuwenta habang kinukuwenta naman ang kikitain at pagtangkilik? Posible nga ba itong pagkakatanghal ng “mabuti”? Posible ba ang pag-aanyo o pagsasaalang-alang sa anyo gayong pinagsisilbihan, sa una’t huli, ang sagradong aliw ng manonood? Nais kong isipin na oo, posible itong lahat, kahit palagian pa rin táyong minumulto ni Adorno na minarkahan na ang lahat ng mga kulturang popular bílang opyo ng masa at malawakang panlilibang at pandaraya (mass deception). Gasgas nang paratang ang ganitong pagtataya sa kulturang popular tulad ng teleserye, ngunit bakit hindi ito mamatay-matay? Marahil sapagkat hindi rin talaga sapat ang purong “pormalistang” dulog (yaong ginagamit natin madalas para sa mga panitikan) para tasahin ang kabutihan ng mga tekstong telebiswal. Humihinging tunghan ang mga kontradiksiyong nilalaman ng mismong “pormalismong” aking inihaharap, sa kaso ng teleserye. Hindi maaaring tingnan lámang ang mismong anyo, ang teleserye mismo, bagaman iyon ang pinakamadaling paraan ng pagbuo ng artikulong ito. Kailangang tunghan din ang sinasabing mga aspekto ng produksiyon, ang maaaring tawagin na proseso pag-aanyo, mulang konseptuwalisasyon hanggang sa pagwawakas ng pagtatanghal. Naroroong nakatanghod ang pag-aabang sa kita, ang pagpapanatili ng tangkilik. Naging “mabuti” ang teleserye hindi lámang dahil naghahandog ito ng halinang estetiko, o nakapagdudulot ng ibayong aliw sa pagpapatuloy ng hirap sa búhay. Naging “mabuti” ang mga teleserye ito hindi lámang dahil talagang inabangan ito ng madla. Sa ganang akin, naging mabuti itong mga teleseryeng ito sapagkat nakatulong ang mga ito sa pagtataguyod ng isang masusi at matalim na pag-uusisa ng budhing pambayan, sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa kakayahang ngangayunin na nakatanim sa heneriko nitong katangian. May binabanggit na noon si Fredric Jameson hinggil sa utopikong saysay ng kulturang popular, kung saan mahahagip, hindi lámang ang ideolohiya o kalisyaang itinuturo ng teksto, na siyang palagian at nakagawiang binabalingan sa mga naunang pag-aaral. Naroroong matatagpuan din ang masasabing “suhol” na pantasya, na hindi lámang pantasya talaga kundi isang politika ng posibilidad. Kung ang tunay na búhay ay walang maihandog na karampatang wakas sa masigalot nitong daloy, makukuha natin, halimbawa sa panonood ng teleserye, hindi lámang ang sinasabing mga karampatang wakas, kundi lalo’t higit, ang isang maayos at orkestradong pagkakabalangkas ng salaysay na maaaring titigan at pagnilayan ng tumatanggap. Isang sintesis ng búhay? Maaari. Ang kapangyarihang ito ng salaysay ang nananatiling birtud ng teleserye, kayâ maaaring tasahin ang kabutihan. Habang nagkukuwento ang teleserye ng kasaysayan ng mga tauhang kinapapanabikan, nakabaling ito sa daigdig ng kasalukuyan at inihaharap sa madla, sa paraang halos alegoriko at matalinghaga, ang halos walang kawawaang mga pangyayari ng araw-araw. Sa yugto ng post-truth at post-fact nagiging mahalaga ang tungkulin ng teleserye: mukhang sa katha na talaga natin kailangan hanguin ang mga katotohanan, sa layong maunawaan at malirip ang komplikadong kasalukuyan.

Mabuti ang isang teleserye ngayong taon kung tumutulong itong maipaunawa sa madla ang mga “katotohanan” ng kasalukuyan. Mabuti ang pagganap kung nagtatanghal ito ng makatotohanang pagsasalaysay ng kilos, saloobin, at motibasyon ng kasalukuyan. Ang mga ito ang aking namalas na kislap-diwa sa panonood ng mga teleserye sa panahon ni Trump, Tokhang, at trolls. Hindi na lámang nakasalaylay sa berosimilitud ang “katotohanan” dito, na supling ng tradisyong realista na buháy din naman sa ating katutubong haraya. Masyadong magalaw ang kahulugan ng kategoryang “katotohanan” sa mga panahong ito, kung kayâ’t kailangang maisaayos sa isang organisadong paraan upang patuloy na matunghan. Isang plataporma ng orkestradong salaysay ang teleserye, at dahil hindi ito nalalayo sa balita, wari bang kailangan nitong papadaluyin sa pook nitong katha ang hindi masusing naipoproseso ng limitadong genre ng pag-uulat. Matagal ko nang napapansin ang ganitong katangian sa mga teleserye, ngunit higit itong tumingkad ngayong taon, marahil dahil na rin sa pagpasok ng ating daigdig sa yugtong madamdamin na pinaniniwalaang higit na kailangang pakibutin, kaysa sa matagal nang pinahahalagahang sisidlan ng mga katotohanan, tulad ng facts, datos, at pinag-aralang opinyon. Isang parikala kung gayon na ang itinuturing kong pinakaangat sa mabubuting teleserye ng 2016 ay ang harap-harapang tumalakay sa problema ng malaganap na krimen sa buong bansa. Hindi ito balita, ngunit mistulang nagbabalita, naghahandog ng damdamin at mukha sa kolektibong layon na masawata ang kaylawak na network ng kriminalidad, na sinisikap ngang masawata ng pamahalaang Duterte at ng kasalukuyan nitong digmaan laban sa droga. Katha pa ang kailangang tumupad ng gawain, dahil wari bang nása yugto na rin táyo ng pos-balita. Maparikala ang mga teleserye, samantalang naglalahad ng karaniwang romanse at melodrama: nariyang inihaharap ang dahas sa mga itinuturing na nása laylayan na patuloy sa kanilang pakikipagsapalaran; ang paghaharaya sa mga lababan ng mga pagpapahalaga gamit ang mga kathang daigdig; ang patuloy na pasyon ng Overseas Filipino Workers; ang pag-unawa sa literal at piguratibong mga sakít ng paggunita sa indibidwal at kolektibong nibel; at ang alegorikong pagtatawid sa mga pagitan ng uri. Binanggit ko nang nangunguna sa aking talaan ang FPJ’s Ang Probinsyano (ABS-CBN), na mahigit isang taon nang tumatakbo at sinasabing nakatakda nang matapos ngayong mga unang buwan ng 2017 (Set. 28, 2015 ito unang umeyre). Hindi ko ito isinama sa aking talaan noong isang taon sapagkat bagong-bago pa lámang. Mukhang tama ang hinala ko na higit itong titingkad, hindi lámang sa pinili nitong pabago-bagong istorya at tema kada linggo, kundi dahil sinikap nitong maging matalik na larawan ng kasalukuyang lipunang may pulisyang nagsusumikap kilanling muli bílang sandigan at tagapagtanggol ng mamamayan. Nahindik ako nang simulang tahakin ng Ang Probinsyano ang usapin ng droga, sa gitna ng pagtataguyod ng kasalukuyang pamahalaan ng isang mabangis na programang anti-droga, na sinasabing pumapatay ng laksâ at mahihirap. Nahindik ako dahil inilantad, hindi lámang ang lalâ ng katiwalian sa pulisya, kundi pati na rin ang kapangyarihan at kasamaan ng kriminal. Sa kasalukuyan, ang “tagapagligtas” na si Cardo Dalisay, na mahusay na inangkop at sinakop ni Coco Martin mula sa orihinal ni Ferndando Poe Jr., ay nakapiit matapos ng isang frame-up. Inaabangan ng lahat ang kung papaanong aahong muli ang tagapagligtas, habang sa labas ng kathang daigdig, sinisikap pa ring maunwaan ang isa-isang pagkabuwal ng mga taong pinaghihinalaang sangkot sa negosyo ng droga. Sinasabayan ng mga kaanak ni Cardo sa pagsigaw ng hustisya ang maraming mga balo at naulila ng tinatawag na extra-judicial killings. Kapwa una sa aking talaan ang Ang Probinsyano at si Martin sa kapuri-puring tagumpay ng kanilang teksto. Napaslang na ni Martin ang bisa ni Poe Jr., at nasakop na niya ang karakter na ito, na sa ganang akin ay isang di malilimutang pagganap.

Larawan mula sa Filipino Police Reviews

Habang patuloy ang madla sa pag-unawa sa mga kabaguhan, naging kapanapanabik ang muling produksiyon ng ikalawa sa aking talaan ng mabubuting teleserye ng 2016. 2005 nang unang tangkilikin ang “telefantasya” na Encantadia (GMA), na kasaysayan ng isang harayang kaharian na pinamumunuan ng apat na magkakapatid na prinsesa. Takâng-takâ pa rin ako hanggang ngayon kung bakit hindi binabanggit ang impluwensiya ng Lord of the Rings ni J.R.R. Tolkien sa teleseryeng ito, na nagtatanghal sa birtud ng apat na prinsesa gamit ang mga hiyas ng kaharian. Ngunit sa pagbabalik nito sa eyre, at sinasabing paglalapat ng makabagong teknolohiya at animasyon, nagkakaroon ng kakaibang bisa ang Encantadia (nagsimulang umeyre Hulyo 18, 2016) sapagkat sumasapit ito sa mamamayan bílang isang daigdig kung saan maaaring uriin, muli at muli, ang mga pagpapahalagang kailangang piliin, sa gitna ng maalab na mga digmaan (muli, nása gitna nga raw táyo ng digmaan laban sa droga, wika ni Pangulong Duterte). Dahil ito nga ay supling pa rin ng romanse at melodrama, malinaw ang mga panig ng labanan: ang mabuti, at ang masama. Nakasisiyang makita na habang lumalapot ang banghay ng kuwento, at nagdaragdag ng mga brilyante sa naunang apat, higit na tumitindi ang tanong: saan ba dapat pumanig? Madaling tanong iyan, ngunit dahil isang kompleks ang bawat labanan, ipinamamalas ng telefantasya ang nag-uumpugang motibasyon at pag-iisip ng mga karakter na mithing panatilihin ang integridad ng Encantadia, o ganap na wasakin ito upang magtatag ng mga bagong paghahari at rehimen. Hindi nga ba ganito ring tagisan ang nagaganap sa politika ngayon? Higit kong minamalas bílang kitsch ang telefantasya na ito dahil sa kapangyarihang iangkop ang lahat ng mga impluwensiya ng kulturang popular at panitikan. Ngunit sa panahon ng pagsisinop sa mga pagpapahalagang panlipunan, nakikita ko sa Encantadia ang isang operasyon ng pagdulog sa ating mga pagpapahalaga, isang kontrapunto sa lantaran at realistang pamamaraan ng Ang Probinsyano. Ang pag-usig sa mga katotohanan at pangyayari ng ating panahon ay nangangailangan ng iba’t ibang moda, kung kayâ marahil, kailangan ang dalawang ito upang siyasatin nang mahusay ang samutsaring digmaan na ating kinasasangkutan. Sa isang banda, ang digmaan sa droga ay digmaan din sa pagitan ng mabuti at masama. Ngunit kailangang lumagpas doon ang mga pagtataya sa halagahan, at diyan nagtatagumpay ang mga teleseryeng ito, sa pagpapakilala ng mga tauhang may mga bagaheng kuwento at minulan. May panahon ang salaysay ng teleserye sa mga ganitong pagsiyasat sa katauhan, di tulad ng mga pag-uulat na mainipin at lalaging nagmamadali. Sa Ang Probinsyano at Encantadia naisasalang na muli ang mga tagisang mahirap usigin kung plataporma lámang ng 24 Oras o TV Patrol ang sasaligan. Mula nang mapakaiksi ang balitaan noong kalagitnaan ng Dekada 90 ay unti-unting naging paraan ng pagtingin sa daigdig ang soap opera, na magiging teleserye noong 2000. Kung isasaalang-alang ito, matagal nang naganap sa telebisyong Filipino ang post-fact at post-truth, hindi dahil wala nang saysay ang katotohanan, kundi dahil ang fact o truth ay sumasailalim na sa mediyasyon ng dramang telebiswal. Produkto niyan ang paglalarawan sa “kuwento” ni Pangulong Duterte bílang “Duterteserye”. Sasabihing nagdudulot lámang ito ng lubhang pagkakalayo sa katotohanan, ngunit kung ako ang tatanungin, ang mga operasyong tinutupad ng Ang Probinsyano at Encantadia ay operasyong higit na nagpapalapit sa mamamayan sa mga usaping pambayan. Pinupukaw ng mga ito ang lahat upang makialam. Matapos na panoorin ang palabas ay lumalabas din nga ang diskurso sa bibig ng mga manonood, tinatalakay ang namalas na labanan sa loob ng masukal na bilangguan o mahiwagang kagubatan. Hindi iyon basta-basta mga labanan lámang, kundi pagtatanghal ng mga tagisang halos walang kawawaan, at nangangailangan ng mga dramatikong iterasyon upang magmarka, maglatay sa isipan. Dalisay ang kalooban ni Dalisay, at ngayon, lalo itong inuurian sa loob ng kulungan upang higit na maging handa sa pinakahuling pagtutuos—hindi ba nakaparebolusyonaryo nito, kung sasanguniin si Ileto? Ganito ring pagdadalisay ang pinagdaraanan ng mga Sang’gre na prinsesa sa Encantadia, habang sinisikap magpakatibay habang dinudurog ng kanilang mga kalaban ang kaharian. Isang mahalagang pasyon ang dalawang tampok na teleseryeng ito ng nagdaang taon, isang taon na wari’y masamang panaginip para sa nakararami.

Larawan mula sa
Larawan mula sa

Ikatlo sa aking talaan ng mabubuting teleserye ay ang The Greatest Love (ABS-CBN), na nagsimulang umeyre noong Setyembre 5, 2016. Kuwento ito ni Gloria, isang babaeng may masalimuot na nakaraan, at ng kaniyang mga anak na hiráp siyang mapagbuklod. Lihim ng búhay ni Gloria ang kaniyang relasyon sa dalawang lalaki, na mga ama ng kaniyang mga anak, at ito ang magpapatakbo sa istorya ng teleseryeng ito na minsang binansagan ng isang kritiko na lubhang dramatiko para sa isang ipinalalabas sa hápon. Sandamakmak na domestikong awayan ang napapanood ng madla sa The Greatest Love, na may simpleng proposisyon ang pamagat: ano pa nga ba ang hihigit sa pagmamahal ng isang ina? Ang pagmamahal ng ina ang siyang magiging tagapagbuklod ng pamilya, daanan at wasakin man ito ng pagsubok. Higit pang titingkad ang tunggalian ng teleserye sa babatahing hírap ng pamilya—matutuklasang may Alzheimer’s Disease si Gloria at nanganganib na mabura ang gunita. Makikipag-unahan si Gloria sa panahon upang buuin ang kaniyang pamilya. Sinasabing ang teleseryeng ito ang pinakamalaking “break” ni Sylvia Sanchez na gumaganap na Gloria, at katangi-tangi naman talaga ang kaniyang pagganap sa papel ng babaeng unti-unting nakalilimot. Kasiya-siya ang episodyo ng biglaang pagkaligta niya sa kaniyang patutunguhan matapos makipagkita sa ama ng isa niyang anak. Naitanghal niya, hindi lámang ang sakít, kundi pati na rin ang isang katauhang binabata ang sákit habang unti-unting ginugupo nito. Pumapangalawa siya kay Martin sa aking listahan ng mabubuting paggaganap sa taóng ito. Ngunit sa panahon ng orkestradong paglimot, lalo sa madidilim na yugto ng kontemporaneong kasaysayan, ano ba ang sinasabi ng The Greatest Love? Hindi kayâ si Gloria ay nagiging kahalili ng Inang Bayan na nakikipaghabulan din sa panahon upang mapanatili ang gunita at kabuuan ng bansa? Hindi kayâ ang mga anak niya ay kahalili ng buong sambayanan sa gitna ng mga sigalot? Biktima rin si Gloria ng pagkakalapastangan, at ito ang lihim na kaniyang pinakaiingat-ingatan at tunay na nais makaligtaan. Ano ba ang sinasabi ng pagkakalapastangan na ito sa isang kontrapuntal na pagbása? Bakit ito multong bangon nang bangon? Mahirap na hindi basahin ang The Greatest Love sa paraang tinupad ko, sa paraang kontrapuntal na sinasabi, dahil ang bawat teleserye, kung tutuusin, ay isang talinghaga ng kasalukuyan, pati na rin ng kasaysayan. Sa panahong walang pagkakaisa ang bansa, ang Inang Bayan, sa katauhan ni Gloria, ang walang pagod na nagsisikap para sa pagkakabuklod. Siya rin ang bumabatá sa pagkakabura sa gunita. Kapag siya ang namatay, kasama niyang malilibing ang gunita. Isang kasiya-siyang mikrokosmo ng Filipinas ang The Greatest Love, at makikitang sumusunod ito sa padron ng mga katangi-tanging dramang pampamilya sa pelikula at telebisyon, tulad ng Tanging Yaman (2000), na pumaksa rin sa Alzheimer’s Disease ng matriyarka, at Filipinas (2003), kung saan ang matriyarka ay maaaksidente habang pilit na inililigtas ang kabuuan ng kaniyang pamilya. Isa pang matriyarka ang itinanghal ng ikaapat na mabuting teleserye

Larawan mula sa Bandera.
Larawan mula sa Bandera.

sa aking talaan, ang Little Nanay (GMA), na masasabing ikaapat ding teleserye ng nag-iisang Superstar na si Nora Aunor. Samantalang Alzheimer’s ang paksa ng The Greatest Love, ang sa Little Nanay naman ay intellectual disability. Dalawang nanay ang itinatanghal ng palabas—si Annie Batongbuhay, na ginampanan ni Aunor, at si Tinay, na ginampanan ni Kris Bernal. Maglola sina Annie at Tinay, at lumaki sa poder ng matanda ang dalagitang may karamdaman dahil naulila na sa magulang. Matapang ang teleserye, hindi lámang dahil muling inihaharap sa madla ang kondisyon ng desabilidad; itinanghal din nito ang kung papaanong higit na nalulugmok ang mga may kondisyong ganito habang sila ay tinataya ng mapaghushang mundo. Magiging “Little Nanay” si Tinay sapagkat magiging biktima ng pananamantala ng isang kaibigan. Magkakaanak siya at tutulungan ng kaniyang lola at pamilya. Naging interesante ang materyal ng teleserye nang sikaping tuklasin ang aspekto ng kakayahan sa pagiging magulang ng mga may intellectual disability, bagay na inspirado marahil ng pelikulang I am Sam (2001) na pinagbidahan ni Sean Penn. Inasahang magiging tanghalan ng pag-arte ni Aunor ang palabas, ngunit ang totoo, naging tanghalan ito ng talento ng lalong humuhusay na si Bernal. Sa aking talaan ng mabubuting pagganap, pumapangatlo si Bernal sapagkat nabigyang-hustisya niya ang kaniyang papel, hindi sa isang paraang mala-karikatura, kundi sa isang paraang masugid at tumatantiya sa kibot at motibasyon ng uri ng katauhang naibigay sa kaniya. May kislap sa mata ni Bernal na naghahatid ng kapaniwalaan sa kaniyang katauhan bílang si Tinay, ang dalagitang punô ng kawalang-muwang at pag-asa. Samantala, tinatanong ko pa rin sa sarili kung midyum nga ba talaga ni Aunor ang teleserye. Pang-apat na niya ito, at hindi pa rin siya nakatatagpo ng akmang materyal na huhuli sa kaniyang natatanging pag-arte sa pelikula. Hamon pa rin sa telebisyon ang hulihin ang pagkamatulain ni Aunor. Umaasa pa rin akong maiaangat sa teleserye ang kaniyang obra, na obrang lalaging nagtatanghal sa lagay ng mga nása laylayan.

Larawan mula sa
Larawan mula sa

Ikalima sa aking listahan ang The Story of Us (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 29, 2016). Isang mayamang paksang panteleserye ang danas diasporiko at OFW, marahil dahil nananatiling kausap at audience ng mga network ang mga Filipinong nása iba’t ibang panig ng daigdig. Kasaysayan ang teleserye ng dalawang magsing-irog, sina Tin at Macoy, na ginampanan ng nagbalik-tambalang Kim Chiu at Xian Lim. Kapwa sila mula sa isang baybaying nayon, at nangangarap ng pag-unlad. Naunang umunlad si Tin sa Estados Unidos, kung saan niya kinatagpo ang inang doon na namamalagi. Samantala, patuloy na nagbanat ng buto at naghirap si Macoy upang makarating doon. May pangako ng katapatan ang dalawa, ngunit nang matupad na ang pagtatagpo at pagsasama, komplikado nang lahat ang sitwasyon, at naharap si Tin sa pagpili sa pagitan ng lahat ng kaniyang naipundar, at sa kaniyang wagas na pag-ibig kay Macoy. Birtud ng palabas ang pagkasangkapan sa materyal ng romanse habang inilalangkap dito ang karanasang OFW, na higit na nagpapagitaw sa iba’t ibang antas ng pagmamahal na maididiskurso mula rito. Hindi ko alam kung nananadya ang teleseryeng ito, ngunit sang-ayon sa mga tala, ang buong pangalan ni Macoy ay Ferdinand Sandoval Jr. Hindi ko tiyak kung nagpapasaring, ngunit sa kasaysayan, sino nga ba ang dahilan ng balikbayan at diasporikong phenomenon sa bansa? Isa kayâng paraan ng pagpuksa sa bisa ng lihim na naipalibing ngayong taon ang pangalanan siya sa teleseryeng ito na tungkol sa sákit at sapalaran ng mga kinakailangang mangibang-bayan? Tungkol ang teleseryeng ito sa mga paglalayong dulot ng mga ekonomikong hamon sa pamilyang Filipino, at sa isang banda, maaaring isang tungkulin din ng teleserye ang matalinghagang pagbakas sa kasaysayan ng mga paglalayong ito na totoong istorya natin, istorya ng ating bansang Filipinas. Nakabatay sa romanse ang palabas, sa patuloy na pagtatawid sa mga pagitan. Ngunit habang pinanonood ko ang episodyo kung saan kusang nagpahuli sa US Immigration Police si Macoy, noon ay isa nang TNT (tago nang tago) sa America, namalas ko hindi lámang ang romanse sa minamahal, kundi ang romanse sa lahat ng iba pang minamahal na naiwan dito sa Filipinas, matapos ng paglayo at pagsali sa danas diasporiko. Lahat ay babatahin ng isang diasporiko para lámang sa mahal. Isang sakripisyo ang umalis sa bansa, ang malayo sa pamilya, isang sakripisyong minsang hiningi ng diktadurya sa mamamayan nito, habang nagpapasasa sa kalabisan ang mga namumuno at iilan sa kabang-yaman ng bansa. Kapuri-puri ang paggulang ni Lim sa papel na Macoy, at nadama sa kaniyang sapalaran ang tampok na pathos ng kumakapit pa rin kahit sa gahiblang pag-asa. Pumapang-apat si Lim sa aking listahan ng mabubuting pagganap sapagkat nabigyan niya ng bagong mukha, hindi lámang ang datihan nang mukha ng mangingibig, kundi lalo’t higit, ang Filipinong nakikipagsapalaran sa ibang bansa, na handang isugal ang lahat, para lamang mapatunayan ang kaniyang wagas na pagmamahal sa kaniyang pamilya. Tulad niyang nangangarap ang pangunahing tauhan sa ikaanim na mabuting

Larawan mula sa
Larawan mula sa

teleserye ng taon, ang Magpahanggang Wakas (ABS-CBN), na unang umeyre noong Setyembre 19, 2016. Isa ring istorya ng wagas na pag-ibig (kita naman sa pamagat), isinalaysay nito ang maalab na pagmamahalan nina Aryann at Waldo, na ginampanan nina Arci Muñoz at Jericho Rosales. Sa baybayin din ang pangunahing tagpuan, at dito mapatutunayan ni Waldo ang kaniyang pagmamahal kay Aryann. Ililigtas niya ang dalaga mula sa pagsasamantala (napakarami naman palang pinagsamantalahan sa teleserye ngayong taon!), bagay na magdudulot ng kaniyang pagkakapiit. Magsisikap si Aryann na iligtas si Waldo, at magiging abogada na tutulong sa pagtatanggol kay Waldo. Magkakaroon ng komplikasyon ang kuwento sa pagpasok ng isa pang tauhan na susubok sa pag-ibig ng dalawa, si Tristan, na ginampanan ni John Estrada. Hiwalay sa asawa si Tristan at siyang tutulong upang maging matagumpay sa búhay si Aryann. Mawawalay na muli ang dalawa, at sa pag-aakalang patay na si Waldo, ganap nang papayag sa alok na pag-ibig ni Tristan si Aryann. Ang muling pagtatagpo ng dalawa ang magiging punò’t dulo ng tagisang iinog sa magiging sigalot ng tatlo. Birtud ng teleserye, hindi lámang ang matapat nitong paglalahad, kundi pati na rin ang sinematograpiyang naghatid sa madla ng kakaibang bista ng mga tanawin ng tagpuan, bagay na hindi gaanong natatatap ng mga teleseryeng talagang pinatatakbo ng banghay at tauhan. Tumitingkad ang pakana nito lalo kung babalingan ang mga katangi-tanging pagkakataon ng pagganap, lalo na sa panig ni Rosales, na nagpinta para sa kaniyang Waldo ng isang katauhang punô ng gravitas, sugatan, ngunit nananatiling tapat sa sinumpaang pag-ibig. Panlima si Rosales sa aking talaan ng mabubuting pagganap ngayong taon, at bagaman siya ay nagmumula sa isang matagumpay na paggganap sa nakaraang teleserye, ang Bridges of Love (2015), nakapaghatid siya ng isang ibang karakter na nakatungtong sa mga payak na pangarap na maiahon, hindi lámang ang sariling dangal, kundi lalo’t higit, ang kaniyang pamilya. Dapat ko ring banggitin ang mahusay na pagganap bílang mga kontrabida nina Rita Avila (sa papel na Tiyang Rosing ni Aryann) at Gelli de Belen (sa papel na Jenna, ang dáting asawa ni Tristan). Ang kanilang bawat tagpuan ay mistulang kapanapanabik na pagtatagpo nina Doña Victorina at Doña Consolation sa Noli Me Tangere. Itinatanghal nila ang tunay na kahulugan ng bangayan.

Larawan mula sa Abante.Huli sa aking talaan ang romanse-komedyang Poor Señorita (GMA), umeyre noong Marso 28, 2016. Tampok dito ang mang-aawit na si Regine Velasquez, na lumabas na rin sa iba pang teleserye noong mga nakaraang taon. Agad na alegoriko ang proposisyon ng palabas: anong gagawin ng isang matapobreng mayaman kung malaman niyang biláng na ang kaniyang mga araw dahil sa sakít? Totoo, isa itong didaktikong proposisyon, ngunit isa itong sitwasyon na magdadala sa katauhan ng ulilang lubos ngunit herederang si Rita (ang papel ni Velasquez) ng kakintalan hinggil sa kung ano ang dapat na pinakamamahal at mahalaga. Para sa isang táong tinuruang mag-ingat at huwag magtitiwala sa iba, isang kakaibang danas ang iginawad para kay Rita ng tadhana: ang hayaang kumilos ang pagkakataon, habang sinisikap niyang takasan, hindi lámang ang kaniyang sakít at mortalidad (na maiwawasto matapos matuklasan ang naunang maling diagnosis), kundi pati na rin ang nagmimithing unahan si Kamatayan sa pagtubos sa kaniya. Ganap ang pagpapasamâ ng kasakiman, at sa pag-aakalang mamamatay din naman si Rita, nais nang kamkamin agad-agad ng nag-iisa niyang tiyahin ang kaniyang negosyo at kayamanan. Kumuha siya ng isang hitman upang paslangin ang pamangkin. Makatatagpo naman ng kaligtasan at tahanan si Rita sa píling ng limang mahihirap na kabataan. Sa píling ng mga kabataang ito, na walang ano-ano’y magpapaalaala sa atin ng mga Batang Yagit, matatagpuan ni Rita ang kaniyang mga malalalim na paghahanap. Papanaw ang Rita na ubod ng materyalistiko at kinatatakutan ng mga táong nakapaligid sa kaniya. Ang tunay palang pagpanaw ay magaganap sa metapisikong nibel, at hindi sa antas ng laman. Isinasama ko ang teleseryeng ito sa aking talaan, sa kabila ng pagiging payak, dahil sa politika ng posibilidad na inihahayin nito. Sa panahon ng post-fact at post-truth, posible pa ba ang kislap-diwa at pagbabagong loob? Hindi kayâ nása pos-metanoia na rin táyo, at lahat ng pag-ahon mula sa sikmura ng balyena ay simulacrum na lámang, mga nostalhikong pagbabalik-tanaw sa sumakabilang-búhay na kakayahang makilatis at mapagbago ang sarili? Gustong-gusto ko ang katawa-tawang eksena ni Rita habang literal na hinahabol ng kabaong sa isang episodyo: ganyan kasi talaga magbiro ang búhay, minsan mapahiwatig, minsan nananampal. Kinailangan ng operasyon ng pagmamalabis sa Poor Señorita sapagkat kailangang maghatid ng isang maparikalang baling habang binabata natin ang mga pagkaguwang ng mga katotohanan at kahulugan. Marahil, sa ganitong paraan táyo matututo ng “imagination” at “creative interpretation” sa pagtasa natin sa mga naririnig natin, hindi ko alam. Ngunit nang masundan ko ang Poor Señorita, kasiya-siyang maisip na sa dakong huli, sa mga yugto ng pamimili, sinisinop at inihahayin pa rin ng salaysay ang mga pagpapahalaga at mahalaga. Doon nagsisimula ang tunay na pagbabago. Kayrami-raming nakaliligta at naliligtaan, ngunit ipinagugunita, sa halos anyong pauyam, ang mga dapat usigin: ang kasakiman sa iba’t iba nitong anyo, ang pagpapatag ng mga kalagayan sa harap ng mortalidad, at ang patuloy na pagdalisay sa loob bílang paraan ng pagtuklas sa búhay na ganap. Tampok na tagisang politikal sa teleserye ang tagisan ng mga uri, ngunit nagsasapin-sapin ito’t nagdudulot ng larawan sa iba pang suliraning panlipunan, na sa isang banda ay aksidenteng naawit ng bidang songbird. Sa teleseryeng ito ko unang muling nakita ang halos burado nang gunita ng mga barong-barong. Samantala, ikaanim kong tampok sa mabubuting pagganap ang kay Velasquez sa kaniyang matalik na pagkabatid sa mga ligaya, lumbay, luwalhati, at liwanag ng búhay ng karakter niyang si Rita, na sa ganang akin ay higit na hindi malilimutan kaysa sa mga nauna niyang ginampanan sa mga teleserye. Kahanay niya hindi lámang ang mga naunang nabanggit, kundi pati na rin ang iba pang nais kong purihin sa kanilang kahusayan sa pagganap: JC Santos bílang Ali sa Till I Met You (ABS-CBN, umeyre noong Agosto 29, 2016); Julia Montes bílang Kara at Sara at Maxene Magalona bílang Alex sa Doble Kara (ABS-CBN, umeyre noong Agosto 24, 2015); Glaiza de Castro bílang Pirena sa Encantadia; at Melai Cantiveros bílang Maricel at Pokwang bílang Wilma sa We Will Survive (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 29, 2016). Kailangan ko ring pahalagahan ang napakamadamdaming pagganap ni Kean Cipriano bílang Binggoy sa Dolce Amore (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 15, 2016); napatunayan niya ang kaniyang husay sa pag-arte, isang kontrapunto sa maganda ring karakterisasyon ng kaniyang naging kapatid sa palabas, si Tenten, na ginampanan ng bidang si Enrique Gil. Sa ganang akin, patuloy namang humuhusay si Isabelle Daza, batay sa kaniyang pagganap bílang ang kontrabidang si Clara sa Tubig at Langis (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 1, 2016). Samantala, nananabik ako sa gagawing pagbabangon ni Sunshine Dizon sa kaniyang telebiswal na karera, at sa kaniyang aping karakter na si Emma, sa kapapalabas pa lámang na Ika-6 na Utos (GMA, umeyre noong Disyembre 23, 2016).  Karangalang-banggit din ang aking nais igawad kay Vice Ganda sa kaniyang papel na Ella, ang “sextortionist” na nakaharap ng Paloma ni Cardo sa Ang Probinsyano.

Sa ngayon, mabunga, malusog ang teleserye noong 2016, sa panahon ng maraming kabaguhan.