Kritisismo Bílang Pagninilay

Binigkas sa The Author’s Chair Series ng University of Santo Tomas Publishing House, University of Santo Tomas Central Library Auditorium, Agosto 29, 2019

Marahil, kahit pahapyaw, mabuting magsimula ngayon sa konteksto bago pumalaot sa talakay. Ang aking pangunahing hakà na “pagninilay” ang kritisismo ay nag-uugat sa mga sanaysay ng aking unang aklat ng panunuri sa tula, ang Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula, na inilulungsad ngayon. Mahigit sampung taon ang panahong ginugol sa pagsulat at pagtipon ng mga sanaysay. Produkto ang mga ito ng aking pagtalima, sa anyo ng kritika, sa tungkuling makipagbalitaktakan hinggil sa tula, habang patuloy ding tumutula.

            Sa introduksiyon ng aklat ko ginamit ang “pagninilay” bílang “etiketa” na makapaglalarawan sa mga sanaysay sa aklat.[1]Sa naunáng pagkakataon, binanggit ko nang dulot ito ng sariling kritikal at personal na pag-aalangan sa etiketang “kritisismong pampanitikan,” sa bigat nito bílang tatak na dala ng pangangailangan sa taksonomiya ng paglalathala; at sa tungkuling kaakibat nito, sapagkat, siyempre, sineseryoso ko naman talaga ito, tulad ng marami kong gawaing malikhain at iskolarsyip.[2]Sa okasyong ito, ibig kong pagnilayan ang kritisismo bílang pagninilay, na supling ng pag-aalangang nabanggit, at sa totoo lámang ay dulot din ng pamamangka sa sari-saring ilog ng paglikha—sa pagkakataong ito, sa ilog ng tula at ilog ng kritika.

 

Simulan sa Konsentrasyon

            Bílang makata, matalab sa aking áral ang mga minsang paglalarawan ng Americanang makata na si Jane Hirshfield (1997) hinggil sa epekto ng tula. Wika niya: “Poetry’s work is the clarification and magnification of being.”[3]At papaano raw ito nangyayari? Sa isa pang pagkakataon, binanggit niya naman ang kung papaanong “(w)e seek in art the elusive intensity by which it knows.”[4]At sa tula, bílang kaniya ring pangunahing halimbawa, pinahalagahan niya ang “concentration,” konsentrasyon, bílang pagpapatalima sa atin ng talinghaga tungo sa maliwanag at marubdob na pagkamalay.[5]

            Kapag nagbabasá raw táyo ng tula, animo’y hinihimok táyo nito sa konsentrasyon, upang hagilapin ang sentro ng mga tensiyon at kontradiksiyon, bumaling sa mga ito nang masinsinan, at paigtingin ang ating paghihinagap sa bawat imahen, taludtod, balangkas, pangungusap ng tula. Sa hulí, sapagkat kilalá rin ang makata bílang isang disipulo ng Zen, iniugnay niya ito sa nasabing espirituwalidad ng “one-pointed mind of meditation,” at winika: “When you go to concentration’s center, you are pricked, which should mean you wake up—exactly what a good poem helps you do.”[6]

            Pormatibo para sa akin ang mga kataga ni Hirshfield, at lalong naging matalab nang simulan ko ring tuklasin ang Zen. Sa aking pagbabalik-tanaw hinggil sa sariling praktika ng kritika, higit kong nauunawaan kung bakit ko ginagamit ang salitâng “pagninilay.” Papaano, sumasalok kasi ang aking pamumuna at pagsusuri sa tula sa dalawang pangunahing ilog—ang ilog ng pagmamakata, sapagkat ako nga ay nagmamakata; at ang ilog ng pagbabasá, sapagkat nananalig akong mapalalawig ng pagbaling sa iba’t ibang pagtula’t pagtudla ang aking sariling sining, pati na ang sining ng pagtuturo ng tula, at panitikan sa pangkabuuan.

            Nakabuo ako ng mga pagninilay sa tula, sa anyong kritika, sapagkat sangkot ako sa gawain ng paglikha at magkaakibat na gawain ng pagtuklas sa iba pang orisonte ng pananalinghaga at pagtuturo hinggil dito sa kolehiyo. Supling ng bawat pagninilay na tinutupad ko ang mapagnilay na eksplikasyon at elaborasyon hinggil sa mga bagay-bagay sa pagtula, sa kasaysayan at pamamaraan nito, at sa sari-saring diwain at paksa ng matulain. Sa aking malikhaing kasaysayan, ang kritisismo ang naging ikatlong termino sa patuloy na pagtuklas. At dahil nasa ubod ng pagtula at pagbása-pagtuturo ang adhikang mapaghawang konsentrasyon, nagkakaroon ng saysay ang paggamit ko mismo, o kritikal na paglalarawan, sa kritisismo, bílang pagninilay.

            Sa tingin ko, matibay na sandigan ng ganitong hakà ang aking poetika na wari’y nilalagom ng isang susing-parirala mula sa isang tula sa aking ikalawang aklat, ang Kung Saan sa Katawan(2013). Sa tulang iyon na nagpupugay kay San Ignacio de Loyola, inilarawan ko ang imahen at birtrud ng santong pundador ng Kapisanan ni Hesus, na nakatanghal sa College Chapel ng Ateneo de Manila University, bílang “walang pagmamadaling pananatali.”[7]Isang matamang konsentrasyon sa kadakilaan ng diyos na tumatawag kahit sa makasalanan at nagpapagunitang katagpuin ang kadakilaang yaon sa lahat ng mga bagay. Lunggati ko naman talaga iyon, ang “walang pagmamadaling pananatili,” kahit sa makamundo’t mapagnasang mga karanasang pinapaksa ko.

            Ang totoo, salin at tangka ko rin sa pag-angkin ang pariralang “walang pagmamadaling pananatili” sa minsang tinalakay ng makata at guro kong si Marjorie Evasco, ang sining ng “lingering,” lalo sa pagbása sa panitikan. At dito na ako pumipihit sa pagbabása bílang pagsisikhay ng panulaan at pagtuturo. Kung tama ang pagkakaalala ko, pinahalagahan ni Evasco ang lingering bílang mistulang pananahan sa panitikan, lalo marahil sa tula, na ang kabuuan ay madalas nakasaknong o stanza, na ang ibig sabihin sa minulang Italyano ay “silid.”

            Kapag nagbabasá táyo, parang sandali táyong nanahan sa silid ng akda, ngunit walang pagmamadaling lumisan sapagkat kailangang damhin, namnamin ang pagkasandali ng sandaling pananahan. Sakto ito sa pakahulugan ng salita mula sa Apple Dictionary app: “(to) stay in a place longer than necessary because of a reluctance to leave.”

            Sa aking sariling mga klase, pinahahalagahan ko ang ganitong prinsipyo, lalo pa’t nagmumula ang mga mag-aaral ngayon sa henerasyong masagitsit na awdyo-biswal at bawás na ang pagkahirati at atensiyon sa teksto. Hindi lámang talagang binabása ang isang tula. Pinananahanan ito, kahit sumandali, taliwas sa popular na kasabihan ngayon hinggil sa mga may pinagdadaanan: “daanan mo lámang, huwag mong tambayán.” Ang tula, at panitikan, sa pangkabuuan, ay isang ligtas na tahanan, o tambáyan, upang masumpungan ng pagkamalay hinggil sa mga bagay-bagay.

 

Pagninilay sa Pagninilay

            Palibahasa’y tambay talaga ako ng tula, kayâ nga rin siguro kinailangan ko ng isa pang anyo upang mapagtindigan nitong mga palaboy na pananahanan sa talinghaga. Kailangan ng isa pang artipisyo, ng isa pang silid, upang hindi lámang matustusan ang bawat lunggati para sa paglikha at sa malikhain, bagkus, upang maaari, mapakalma rin ang sari-saring pag-aalangan o pagkabalisa na dulot mismo ng paglikha at pagbaling sa malikhain. At iyon na nga ang kritisismo, ang kritisismo bílang pagninilay, na sa isang bandá’y natural na tungkulin ng talagang pagsasaalang-alang sa kaloob-looban ng panulaan.

            Sa Vocabulario dela Lengua Tagala (1860, 2013)ng mga Padreng Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar, may kahulugang “Isaalang-alang ang isang bagay sa kaloob-looban nito,” ang salitâng ugat na “nilay,” at ang “manilay na tauo” naman ay “táong laging mapagsaalang-alang ng kalooban.” Naiisip ko tuloy, bunsod ng mga pakahulugan mula sa Sinaunang Tagalog: bukod sa lalong pagpapatalim ng pananaw sa pagtula, ano ba talaga ang naidudulot ng pagiging mapagsaalang-alang, pagiging mapagnilay, lalo sa anyo ng kritisismo, at sa ating kaso, kritisismong pampanulaan?

            Konsentrasyon pa rin ang naiisip kong tugon, katulad ng patuloy kong natutuklasan sa pagtula at magkaakibat na gawain ng pagbása at pagtuturo ng tula. Ngunit isa pang salita ang pumukaw sa akin sa pagbabalik ko sa paboritong kritikong Briton na si Catherine Belsey. Wika niya, sa aklat na Criticism (2016): “Criticism proceeds by putting forward answers to questions, and specific questions focus attention differently.”[8]

            Attention. Ang kritisismo, sa pinakabuod nito, ay atensiyon—pagbaling, pagtitig, pagsipat, pagtingin, pagtalima, lalo sa pinakamahihirap na tanong ng, at sa panitikan—isa pang uri ng konsentrasyon, ng walang pagmamadaling pananatili, at ng pagninilay.

May lumay, humihingi ng panahon, subalit naroroong umiiral sa puyo ng krisis na kaloob ng kritisismo. Tandaang ang mismong etimolohiya ng salitâng “kritisismo” ay nakaugat sa “krei,” na di lámang minulan din ng salitâng “krisis,” kundi nangangahulugan din ng “to sieve” o salàin. Ang kritiko, kung gayon, ay isang táong may kakayahang kumilatis at nakatititig sa mata ng unos ng malalim na pag-iisip.  

Sa kritisismo bílang pagninilay, naharap ko ang mga ito, lalo sa masugid, masigasig na pagpaksa sa praktika, kasaysayan, at kislap-diwa ng tula. Isa rin itong pagtahan, pagtambay sa danas, tulad ng pagsulat ng tula, at pagbása/pagtuturo ng tula.

            Ngunit matapos ay ano? Sapagkat naitulak na nga akong magnilay, na iputong din sa ulo ang salakot ng pagiging kritiko, higit na naging malinaw sa akin, sa pagsasangkot ko sa sarili sa inilarawan minsan ni Isagani Cruz na kabuwisitan ng kritisismo [wika niya: “Buwisit ang isang kritiko at kabuwisitan ang kritika. Iyon ang papel ng kritiko’t kritika sa ating lipunan ngayon.”[9]], ang maigting na ugnayan ng paglikha at pagbása/pagtuturo, sa inuusbungang kasaysayan.

            Nakatungko o nakatriyanggulo sa tatlong ito, sa paglikha, pagbása/pagtuturo, at kasaysayan ang kabuuang lawas ng aking kritisismo bílang pagninilay, hindi lámang dahil ang mga gawaing ito na sinikap kong ipaliwanag bílang kritisismo ay talagang nakasalalay sa panahon, kundi lalo’t higit, ang naging paglalabas ng aklat ay, kung baga, rinaragasa rin ng panahon.

            Nang ibalita sa akin ni John Jack Wigley, dáting direktor ng University of Santo Tomas Publishing House, ang rekomandasyong tanggapin at ilathala ang aklat, malinaw na ang badya ng mga pangyayari, lalo na ang pagkabuwal ng maraming mahirap dahil sa digmaan laban sa droga ni Duterte at ang tuluyan at palihim na pagpapalibing sa diktador sa Libingan ng mga Bayani. Paparagasa na ang halos tahimik at orkestradong paniniil at pagpapalimot sa lipunan.

            Napatanong tuloy ako sa sarili. Ano pa ang silbi nitong aklat, bukod sa magdudulot ito sa akin ng taunang publication award, bílang karera ko naman talaga ang maglathala, sa panahong maglathala-o-masawi (publish-or-perish) ang kalakarang akademiko at mahalaga ang pagbibilang ng citationat limpak-limpak ang maaaring maiuwi kung malalathala sa isang Scopus o World of Science-indexed publication?

            Nanlumo ako, sa totoo lámang, nang pagnilayin ko ang tanong, lalo’t nang maipaabot sa akin ng anghel ang mabuting balita, nakatakda kaming makinig sa premyado ng Nobel para sa panitikan na si Mario Vargas Llosa, na magsasabi kalaunan, sa kaniyang lektura, sa UST rin, na talagang kinatatakutan ng mga diktadura ang mabubuting panitikan.

            Sinibulan din ako ng pag-asa, kahit papaano. Kasi, kung totoo ngang lahat ng gawaing ito ay pagninilay—ang pagtula, pagbása, at pagtuturo—at naanyuan ko ito sa isang kritisismong nagpapakilalang pagninilay, isang pangangailangang gawain, sa ating panahon ngayon, ang matalik, walang-tákot, at masusing pagsasaalang-alang sa kalooban.

            Kailangan natin ang kakayahang ito, lalo’t hindi man pormal na ipinapataw ang anumang Batas Militar, laganap naman ang sindak at paninikil. Hindi na ito kailangang pangalanan. Ito na ang ating realidad, kung saan patuloy na inilalako ang ating soberanya sa makabibili sa pinakamataas na halaga at lubhang dinadapurak ang ating dangal, sa ngalan ng malilinis na lungsod at maluluwag at nadaraanang bangketa. Maganda, pero…

 

Sa Loob ng mga Pag-aalangan

            Binabalikan ko ngayon ang susing-salita na kritisismo bílang pagninilay ay naigigiit, muli at muli, na ang panulat, sa totoo lámang, ay hindi lámang talagang personal at solitaryong gawain, bagkus, isang gawaing panlipunan, isang gawaing kolektibo, kahit mag-isang nakikipambuno sa salita ang manunulat. Isa itong pagkatok sa sariling loob, na ang totoo, ay loob din ng lipunan at kolektibo.

            Wari’y “pakikiisang-loob” din, wika nga ng Heswitang Paring Albert Alejo (1990), lalo pa’t sa isang bandá, tulad ng kaniyang pamimilosopiya sa loob, ang kritisismo bílang pagninilay, ay nababalot din ng pagkapukaw sa mga pagkabalisa na, kung mamarapating hiramin ko ang kaniyang mga kataga, ay “dala ng pagkasangkot sa kapwa, pagkasangkot na lalong nagpapalalim sa sariling loob.”[10]

            Ang manunulat, bílang makata, mambabása, guro, o kritiko, ay bahaging-bahagi ng daigdig, at tiyak na kahit papaano’y binabalisa, binabagabag, ng kaniyang madalas ay walang-katuwirang paligid. Nag-aalangan siya, at ang pag-aalangang iyan, sa una’t hulí, ay pag-aalangan din ng kaniyang kapwa. Minsan ko nang nabanggit na bunsod ng mga pag-aalangan ang aking pagsulat ng kritisismo. Ang sabi ko pa, ibig kong makatagpo ng kahit kakarampot na katiyakan, at nasumpungan ko rin iyon sa anyo ng sanaysay, sa anyo ng kritisismo.

            Maraming nakaaalangang bagay akong binatá sa pagsulat ng mga sanaysay sa aklat, lalo’t hinggil sa pagbabasá mismo ng mga tula at ng penomena ng tula. Ngunit nakamata ang mga pagbása, ang mga pagninilay na iyon sa daigdig, sa labas ng mga akda at kanilang kasaysayan, na may talab din sa akin, bílang isang humuhugot din, ng wika ni Alejo ay “lakas at udyok na magpakatao at lumaya.”[11]

            Nag-aalangan ako habang nagninilay sa kritisismo, nagtatanong, nag-uusisa, humahagilap ng kapalagayang-loob, kahit sinasabing isa lámang iyong ilusyon. Gayundin sa pagsulat at pagtuturo ng tula. Binabalingan ko itong mga pag-aalangang ito na parang mga palaging bisita sa tahanan, mga tambay na kailangang estimahin, hindi lámang upang tuluyan akong lubayan, kundi upang higit na maging matalab sa akin, sa kabilâng bandá, ang tula, at panitikan sa pangkabuuan, at sa isa pa, ang danas ng aking kapwa-tao.

            Isang espasyo ng paghimpil, ng isa ring walang-pagmamadaling pananatili, ang kritisismo bílang pagninilay, upang higit na mapagkalooban ng sapat na lápit at bulay ang naisakatagang mga pagpapakalma sa mga pag-aalangan at pag-aalinlangan. Isa ring pagdalisay sa loob, lalo pa’t takda naman ng kasaysayan, simula’t sapul, ang mga tamang panahon ng pagkilos at pagkalos.

            Para ring walang-humpay na pag-awit ng Pasyon, kung gayon, ang krisisismo bílang pagninilay, paghahanda sa loob at pagpapaigting sa pakikipagkapatiran at pagdamay, wika nga ng kanonigong pagsusuri ni Reynaldo Ileto (1979). Gawaing indibdwal at kolektibo ang pagsulat at diseminasyon nito, at isang panibagong wika [ibig kong hiramin dito ang parirala ni Ileto na “a language for venting ill feelings” na inilapat niya sa Pasyonbílang tagapaghasik ng diwang rebolusyonaryo bago at matapos ang Panahon ng Himagsikan[12]], lalo sa panahong dinudusta na nga ang karapatan sa malayang pamamahayag ay isinasantabi pa ang panitikan bílang mapagpalayang disiplinang akademiko. Darating ang panahon ng pagkilos at pagkalos. Kailangang maghintay at magmatiyag. Kailangang magtiyaga. Kailangang maghanda.

 

Kritisismo Bílang Pakikipag-usap

            Ibig ko ring igiit na isa itong pangunahing paraan ng patuloy na pakikipag-usap, itong kritisismo bílang pagninilay. Hindi lámang sa kapwa na pinakiiisahan ng loob o sa sariling loob, ngunit lalo na sa kapwang piniling maglayo ng loob, dulot na rin ng mga naging takbo ng kontemporaneong kasaysayan at mga hidwaang umusbong at nagtulak ng matigas na pagtindig.

            Kamakailan, usap-usapan ang insidente ng “panggagahasa” umano sa isang pambansang palihan, at siyempre, naging tampok sa social mediaang mga balitaktakan hinggil dito. May ilang naglabas ng kanilang personal na saloobin, may ilan ding lumagda sa mga manifesto bílang pakikiisa sa paghahanap ng hustisya. 

            Malinaw ang aking posisyon hinggil dito, bagaman, nag-alangan ako sa uri ng mapagpako-sa-krus na diskursong lumilitaw: nararapat lámang na isulong ang gawing ligtas na espasyo (safe space) ang kabuuang institusyon ng panitikan at malikhaing pagsulat at ang mga sangay na tagapagpagaganap nito tulad ng mga palihan. Walang dapat pagtalunan hinggil sa bagay na ito, bagay na dulot ng kilusang #metoo sa buong daigdig na patuloy na niyayanig ng sari-saring eskandalong may kaugnayan sa seksuwal na pang-aabuso at laro sa kapangyarihan.

            Sa gitna ng paglalagablab ng usapin, sakâ naman biglang nagparamdam itong makatang mahal sa akin at sumulat ng mapanudyong tula tungkol sa insidente. Ipinaskil sa Facebook. Kumalat.

            Angtula, sa aking pagbása’y ibig magbigay ng matalim na pagsusuri hinggil sa kung papaanong nagsasaespektakulo lámang ang usapin ng panggagahasa, lalo sa social media, at sa isang bandá, sa tingin ng di iilan, ay walang ibig panigan sa pagitan ng nag-aakusa at akusado, na sa tula ay tila pinag-anyo pang nasisiyahan, nasasarapan sa ispektakulong nalikha ng alingasngas, sa “panggagahasa” sa mismong nagtatagisang mga naratibo ng gahasa.

            Natural na tumanggap ito ng marubdob na pamumuna, lalo pa’t kontrobersiyal naman talaga ang naging mga pinakahuling paninindigan ng makata. “Repulsive” pa nga ang paglalarawan ng isang kamakata sa Instagram, ibig sabihin, nakakasuklam, nakakasuka. May gayundin akong pakiramdam sa tula, pero nanurot ang pag-aalangan, sapagkat, anuman ang sabihin, tula itong inihaharap sa atin at dapat balingan. Pinatulog ko muna ang aking paghusga, hanggang kinabukasan, makausap ko hinggil dito ang isa pang makatang kaibigan at tulad ng makatang kontrobersiyal ay kahanay namin sa samaháng Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA).

            Sinabi ko sa makatang kausap ang aking panimulang pagbása, pati na ang aking pag-aalangan sa mga paghusga sa tula—lalo sa makata. May nahinagap akong intensiyon, lalo pa’t tinamaan nang husto sa usapin ang direktor ng palihan. Siyempre, wala naman ito sa teksto, sabi nga ng mga pormalista. 

            Sa aming pagpapalitan ng opinyon, biglang naitanong sa akin ng kausap: “LJ, bakit ka nag-alangan? Nagandahan ka, ano?” Napabuntong-hininga ako sumandali, at sinabi kong, “Kahit kailan, wala naman akong naging duda sa kaniyang husay, lalo sa kaniyang hawak sa wika.” Natural na manggaling ang opinyong ito sa akin, dahil bahagi ako ng unang henerasyon ng mga makatang humanga sa kaniya. Ang unang aklat pa nga niya ng tula ang paksa ng aking undergraduate thesis. Pero naisip ko rin na kagyat na itugon: “Ngunit, hindi lahat ng matulain ay tama.”

            At noon ako nagkaroon ng katahimikan sa loob, dahil nawari ko kung saan nagmumula ang lahat ng pagkasuklam at pagsusuka sa paligid. Hindi ako tumigil sa pagkakahusga lámang dito bílang “repulsive,” kayâ kinailangan ko ring manahimik at papag-isipan ang mga bagay-bagay. Kailangan kong magnilay. Gusto kong maunawaan, kapwa ang tula, at ang reaksiyon dito ng mga tao.

            Sinabi ko na kaninang hindi lahat ng matulain ay tama, at litaw namang angkop itong ilapat sa kaso ng tula. Masalimuot ang tula, nagsasangandiwa, at maaari ngang makapangubli sa kalikasang ito ang sinumang ibig gamítin ang panulaan para sa kalisyaan. Hindi lahat ng matulain ay tama sapagkat kailangan ding umangkop ang tula sa banal na kadahilanan ng tanggapan ng pagmamakata. Maganda ang tula dahil may kislot at kislap ang talinghaga, may pihit ang mga salita. Ngunit kinakasangkapan itong sandata upang sawatahin ang tunay na usapin, sa ngalan ng pag-uyam sa mga pumupuna at kaaway. Hindi lahat ng matulain ay tama, lalo kung ang patama ay wala sa lugar.   

            Patuloy akong nakikipag-usap sa makatang usap-usapan sa pamamagitan nitong paliwanag hinggil sa kritisismo bílang pagninilay, nag-aabot ng kamay ng pakikipagkaibigan, kahit, ang dinig ko, sasampalin niya raw ako sa oras na kami’y magkita. Hindi ko maatim na tumigil sa pakikipag-usap, sapagkat, sa hulí, lahat ng uri ng pagsasakataga, para sa akin, ay usbong ng malasakit at pagmamahal. Hindi ako maiinip sa paghihintay.

 

Lunas sa Pagkainip  

             Bílang pangwakas, tungkol naman sa pagkainip, na sa ganang akin ay laganap ngayon, lalo’t biyaya at sumpa ng digital na teknolohiya at social media ang agad-agarang pakikitalamitam at talastasan, ang instantaneity na binabanggit ng pilosopong Pranses na si Paul Virilio (2010), na aniya’y nagdudulot ng “deterrence of the future as well as the past” dahil sa “loss of memory.”[13]

            Tingin ko, isang bagay ding tinutugon nitong wari’y “balangkas” na ngayong kritisismo bílang pagninilay ang mismong pagkainip, na parang lagi táyong itinutulak ng pagkakataon na paspasang makisangkot sa kung ano-anong usapin, magrehistro ng sentimiyento, makisawsaw gámit ang ating malikhaing arsenal tulad ng kritisismo. Naranasan ko ito mismo sa kasong naikuwento ko kanina, sa sarili kong hanay ng mga makata na parang ibig ipatapon sa ibang planeta ang tinalakay na makata.

            Waring lumalabnaw ang mga paninindigan sapagkat nauunahan ng pagmamadali, ng paminsan-minsang nakakainis na pambabraso, dahil bakâ nga naman mapanis ang mga tindig at mawalan ng talab [ang bokabularyo natin diyan ngayon ay “relevance”].

            Ethos na siguro natin talaga ang pagmamadali, ang kakagyatan (immediacy), lalo’t madaling malibing sa limot ang lahat, lalo sa nakalutang na artsibo ng internet. Naaalaala ko tuloy na may isang paboritong salita si Virgilio Almario kapag may ibig latayan ng pagpuna o paggagad sa kaniyang kritisismo—ang inip. Sa mga sulatín, marami na siyang pinuna sapagkat “mainipin,” lalo kung may kaugnayan sa kakulangan sa pagsusuri sa mga pangunahing sanggunian, sa mababaw at lisyang pagsusuri, sa bulagsak na pananaliksik, o sa karaniwang heneralisasyong kulang sa suhay at patunay.

            Marahil, kung tatanungin ako sa dapat matutuhan sa “uri” ng kritisismong aking ibig tuparin, at patuloy na tinutuklas, marahil ay ito nga iyon: ang batahin ang inip, ang titigan ang paninindigan nang mata sa mata, ang maging estratehiko at marunong sa aksiyon, lalo matapos ng masusing pagbubulay gámit ang anumang anyo ng pagsasakataga—tula man o kritisismo.

            Mahirap pahinugin sa pílit ang pagtanaw at pananaw. Hindi rin naman agad-agarang makokombinse ang kapuwa sa mga iniisip na nararapat na panindigan o pagpanig. Nakasandig pa rin ako sa walang pagmamadaling pananatili, sa pananalig na may maibubunga itong pirmeng pagninilay, sapagkat humihingi rin ito ng panahon ng pagkaganap, ng panahon ng aksiyon.

            Sa tingin ko, may tákot ang lahat sa paghimpil, sa pagtigil sumandali, sa pananahimik na hinihingi ng pagmumuni, dahil posible nga namang tubuan ito ng stasis at paralisis na maaaring tuluyang pumigil sa ahensiya ng nakikisangkot. Maaari siyang maglunoy sa nilay na halos makapagpalibing, makapagpabilanggo sa loob. Sa kabilâng bandá, maaari ring magtulak ang pagmamadali sa pagkareaksiyonaryo’t higit na mapanganib na mga paglaban.  

            Ngunit isa talaga itong pangangailangan, itong pagninilay, lalo sa atin, na sa pangkalahatan, ay sineseryoso, di lámang ang tungkulin ng paglikha, kundi lalo’t higit, ang intelektuwal na adhikang katawanin ang mga nasasalaysayan, at isawika tungo sa kapangyarihan, ani nga ni Edward Said (1994) ang katotohanan,[14]ang laging itinatatwang katotohanan.

            Bahagi ng hinihinging “commitment and risk, boldness and vulnerability”[15]sa ating lahat, hindi lámang ang kahandaang lumaban at mag-alay ng búhay para sa kaibigan, kundi lalo na, ang pagdaanan ang mahabang panahon ng pagdalisay sa mismong sariling loob upang tupdin ang mga piniling oblasyon, ang lantay na pagkilatis sa sarili at pananaw na para kang inuurian.

            Ang kritisismo bílang pagninilay, sa ganang akin, ay mistulang paglukso sa pusod ng malagablab na apoy, nag-uusisa ng nakatitiyak ka ba, at naninindak ang bagà, alipato, at lagitik. Isa itong walang katapusang paglukso sa pagkadarang, sapagkat sa hulí, ito’y isang pag-aalay ng sarili sa ngalan ng pakikiisang-loob.                    

 


[1]Basahin sa Louie Jon Sanchez, “Panimula, Pananalig,” Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula (University of Santo Tomas Publishing House, 2018), 1-12.

[2]Sa aking panayam na “Ako ang Makata, Kritiko, at Daigdig: Ilang Pagninilay” binása sa panel na “Weaving Words into Worlds: The Self and Space in Literaturesa Philippine Readers and Writers Festival 2019, Agosto 2, 2019, Raffles Hotel, Lungsod Makati. Mababása sa https://louiejonasanchez.com/2019/08/02/ako-ang-makata-kritiko-at-daigdig-ilang-pagninilay/.

[3]Jane Hirshfield, “Preface,” Nine Gates: Entering the Mind of Poetry (New York: Harper Perennial, 1997), vii.

[4]Hirshfield, “Poetry and the Mind of Concentration,” Nine Gates, 5

[5]Ibid, 6-7.

[6]Ibid., 7.

[7]Sinipi ito ng makatang Benilda Santos sa kaniyang blurbsa aking aklat, at wika pa niya: “Narito [sa aklat] ang ehersisyo ng walang pagmamadaling pananatili [ang kabuuan ng taludtod], isang poetika ng maamo, malumanay (bagaman mariin at mapusok din), at mahigit na paghawak sa haraya samantalang laging sinisipat at tinutudla ang puso sa tula.”

[8]Catherine Belsey, “The Practice of Criticism,” Criticism(London: Profile Books, 2016), 4.

[9]Isagani Cruz, “Ang Papel ng Kritiko at Kritika sa Ating Lipunan,” Bukod na Bukod: Mga Piling Sanaysay (Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 2003), 19.

[10]Albert Alejo SJ, “Pamimilosopiya Mulâ sa Pakikisangkót,” Tao Po! Tuloy!: Isang Landas ng Pag-unawa sa Loob ng Tao (Lungsod Quezon: Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1990), 4.

[11]Ibid, 5.

[12]Reynaldo Ileto, “Toward a History from Below,” Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840-1910 (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 1979), 21.

[13]Paul Virilio, “The Futurism of the Instant,” The Futurism of the Instant: Stop-Eject (Cambridge: Polity, 2010), 70.

[14]Edward Said, “Representations of the Intellectual,” Representations of the Intellectual: The 1993 Reith Lectures (New York: Vintage, 1996), 8.

[15]Ibid., 13.

Advertisements

Ako ang Makata, Kritiko, at Daigdig: Ilang Pagninilay

Binása sa panel na “Weaving Words into Worlds: The Self and Space in Literature” 
sa Philippine Readers and Writers Festival 2019 
Agosto 2, 2019, Raffles Hotel, Lungsod Makati

1. Kailangan nang agad-agad na unahin kong banggitin na ang maikling panayam na ito ay may kinalaman sa aking pinakabagong aklat na Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula (University of Santo Tomas Publishing House, 2018). Ito ang una kong aklat bílang, wow, “kritiko,” sapagkat batay sa etiketa ng aklat, ito ay “kritisismong pampanitikan.” Simple lámang naman talaga ang itinawag ko sa mga sanaysay na nakapaloob sa aklat—mga pagninilay. Sapagkat iyon naman talaga ang aking ginagawa, sa tingin ko, bílang makatang nagsusuri rin ng panulaan, ng kasaysayan ng panulaan sa bansa at daigdig, at ng mga usapin at tunguhing panglikhaan, at natural, pampanulaan. Masarap ding pakinggan ang bagong titulo matapos lumabas ang aklat. Parang lumalaki palá ang aking sulok na takda, kung baga, sa larang, dahil tinanggap at inilathala ang aklat, bílang, wow, “kritisismo.” Sa isang bandá, sa salitâng nabanggit, wari’y hanging itinanim na bakâ umani rin ng bagyo ang etimolohikong ugat nito na “krisis,” kayâ patuloy ako sa pag-aalangan. Iyon mismo ang dahilan kung bakit naisulat ang mga sanaysay sa aklat—ang pag-aalangan. Ibig ko pang makatagpo ng kahit kakarampot na katiyakan, at nasumpungan ko rin iyon sa anyo ng sanaysay, sa anyo ng kritisismo. Bílang makatang patuloy na lumilinang at lumilikha sa aking munting sulok, nakatagpo ako ng panibagong sining at sandigan sa “kritisismo,” sa pagbabasá mismo ng mga tula at ng penomena ng tula. At langkay nito ang patuloy na pag-aalangan, sapagkat, kunsabagay, ito ang nagpapatúloy na raison d’etre o layon, hangad, lunggati ng aking paglikha. 

2. Saan-saan ba ako nag-aalangan at ano ba itong ipinuputak kong mga pagkabalisa ngayong umaga? Noong nagsisimula akong makata, natutuhan kong minsan kay Louise Glück na katakutan din ang salitâng makata bílang personal na etiketa. Wika niyang minsan, sa aklat na Proofs and Theories: Essays on Poetry (1994), na ikinukumpisal ko ngayon bílang herminal sa sariling aklat na itinatampok sa panayam na ito: 

I use the word “writer” deliberately. “Poet” must be used cautiously; it names an aspiration, not an occupation. In other words: not a noun for a passport.[1] 

Ganda, di ba? Pero heto ka. Ano naman ngayon kung tawagin kang makata o kahit kritiko sa Filipinas? Siyempre, sa Tatê, may bigat ang drama ng makatang ating sinipi. Higit silang may bentahe, maraming mapagkukunan at oportunidad, at maaari, batay sa popular na persepsiyon, talagang nakatatanggap ng paggalang at pagkilala. Ang problema sa atin, wala naman talagang nararating ang mga etiketang pangmanunulat na ating inilalapat at/o inilalapat sa atin sa kontekstong ito ng ating sakdal-karukhaan at kadiliman. Palagi táyong nasa balag ng alanganin. Ang sayá-sayá lámang kasi, yayamanin ang tagpuan ng huntahan ngayon, at wow na wow, ipinagdiriwang ang mga manunulat at ang mga giliw na mambabása. Pero mabuting pagkakataon din talaga ito para magnilay táyo: ano ba ang ating dapat ipagdiwang, ipagpista, bílang táyo’y nasa isang Philippine Readers and Writers Festival? Para sa akin, ipinadiriwang, ipinagpipista rito, sa maparikalang paraan, ang kung papaanong may narating ang mga malikhaing pag-aalangan, naging salita, naging paraan ng pagtudla, naging pagbása, naging kamalayan-sa-papel na batbat man ng mga pag-aalangan ay nananatili pa ring umiiral, nalalathala, at binabása.

3. Maraming kailangang pagpukulan ng pag-aalangan sa panulaan. Sa aking aklat, nag-alangan ako sa saysay ng tula sa isang daigdig ng sagitsit, sa sarili nating pag-unawa sa kung ano ang tula [kung mayroon man], sa kung papaanong babasáhin ang panulaang Filipino, sa kung papaanong pahahalagahan ang mga nauna’t kapanabayang makata, sa kung papaano itinuturo ang panulaan [lalo sa panahon na winawalang-saysay ito’t tinanggal na nga sa antas tersiyarya ng edukasyon ang asignaturang panitikan], sa kung papaano ba talaga ang magbása ng tula. Nagsumikap akong pakalmahin ang mga pag-aalangan, at bagaman nailibro na nga ang mga sanaysay sa etiketang kritisismong pampanitikan, dinadalaw pa rin ako ng bagabag dahil ang panulaan, at panitikan sa pangmalawakan, ay nasa isang mabuway na tindigan. Hindi rin nakatutulong ang multo ng organisadong sindak at paglimot na sa ati’y gumagambala’t nangagalantog na parang hungry ghosts ngayong Agosto sa Lunar Calendar ng mga Tsino [layuan at lubayan ninyo po kami!]. Pero ang mga makata, pati na rin ang mga makatang kritiko, ay pawang mga intelektwal na nararapat lámang hindi matahimik at mapatahimik. Kayâ talagang nagkakasaysay ang mga pag-aalangan. Hindi naman sila dapat na magsulat para sa sarili lámang, at ito ang tunay na konteksto ng pagkakalathala ng aking aklat. Sabi nga ni Edward Said sa Representations of the Intellectual (1994): 

The intellectual who claims to write only for him or herself, or for the sake of pure learning, or abstract science is not to be, and must not be, believed.[2] 

Ang taray. Kung gayon, saan ba dapat lumagar kung ibig paniwalaan, kahit man lámang ng nanunurot, nang-uusig na sariling budhi? Kung may mga silid na hinahagkan ng liwanag, ang akin, patuloy na binabalot ng pag-aalangan, at sa aking pagpapatúloy, doon ko piniling manahan. 

4. Sa hulí, ibig kong pagnilayan ang una’t hulíng iniaalay ng sinumang nagsusulat sa larang na ito, na siya namang panudling na paksa ng panel—ang sarili ng manunulat. Matapos makapagkamit ng espasyo [sa larang, sa inyong bookshelves at aklatan, sa kamalayan ng mga mambabása], kung baga, sa pamamagitan ng paglilibro at pagkakalathala, at makahabi ng “daigdig” sa pamamagitan ng salita, ano ba ang nangyayari sa sariling ito? Parang may pagkapunong muli, matapos ng pag-aalay, lalo sa mga ganitong okasyon ng pagdiriwang at pistahang pampanitikan. Ngunit parang higit din ang pagkasaid. Papaano pinupunan ng nagsusulat ang sarili, lalo’t pinili niyang tahanan ang maliliit at malalaking pag-aalangan? Sa pagkakataong ito, kayrami-raming matututuhan sa ama ng unang bugso ng modernistang tula sa Tagalog at imbentor ng dalumat na “sanaysay” para sa essay na si Alejandro G. Abadilla, totoong namuhay sa alanganin bílang makata at kritiko, at ang naging búhay, sa totoo lámang, sa aking palagay, ay hindi kakayanin ng kahit sinong kasapi ng panel na ito.[Hindi namin keri!]. Sa pagbásang muli sa kaniyang tula na “Awit sa Sarili,” hindi ko maiwasang maulinig muli ang paglalarawang minsan ni Virgilio Almario (2010) sa kaniyang masaklap na búhay na nanalig nang lubos sa kaniyang rebelyon at sining. Wika ni Almario, 

napiit sa isang pook na maralita (si Abadilla), namatay at ibinurol sa isang mumurahing funeraria sa Blumentritt, Maynila. Halos tupukin ng isang malaking sunog sa pook iskuwater ang kaniyang alaala. Isang malinaw na pruweba para sa atin ng kailangang sakripisyo alangalang sa isang isinabalikat na bisyon o misyon sa pagsulat.[3]

Wow. Ang dami kong tanong bigla sa sarili—mga patuloy na pag-aalangan—habang ginugunita ang tagpong ito na madamdaming inilarawan ni Almario sa kaniyang aklat na Pitong Bundok ng Haraya, at binabasáng muli para sa okasyong ito ang nabanggit kong “tulabadilla.” Hanggang saan ba talaga aabot ang pagkakaloob ng sarili ng isang makata [o makatang-kritiko] para sa, wika nga ni Emilio Jacinto, ay “banal na kadahilanan”? Kailan nagiging higit na mabigat ang mga nabanggit na bisyon at misyon kaysa mga pang-araw-araw na alalahanin at pangangailangan? Sa tulang aking binabanggit-banggit kanina pa, na marapatin ninyong basahin ko nang buo bílang pangwakas, masisilayan, at makikislapan ng diwa, ang kung papaanong ang isang huwarang manunulat, ay nakikipagkalas sa katiyakan upang higit na madakila ang sining na altar at pinaglilingkuran, isang sagradong dambana ng walang-katiyakan. Walang romantisasyon ang aking pananaw dito kundi pawang paghanga—paghanga sa alanganin at pag-aalangang sinasabi ko ngang binatá ko rin sa pagsulat ng tampok na aklat ngayon, subalit talagang lubhang nanliliit, halos walang kuwenta, kung ihahambing sa isang talagang dakilang pag-aalangan at halos pagbubura, pagsasahiwaga sa sarili, isang mabalintunang paghihilahan ng mga nakakamit at nawawala, sa ngalan ng sining.

5. Awit sa Sarili ni Alejandro Abadilla

1.

Ako
Na wala sa iyo
Ang hinahanap mong wala
Ng ibang napasaiyo.

Ikaw 
Na naghahanap ng wala
Sa akin ay ang ibang
Nasa iyo.

Ako ay ako
At ikaw ay ikaw
Na naghahanap ng wala
Ay hindi ako.

Sino ka
(Kung ngayon)
At sino naman ako?

Ako’y hindi ikaw
Na wala ng ibang napasaiyo.

Ikaw’y hindi ako
Na isang hiwaga sa katauhan mo. 

2. 

Ikaw na may walang
Ibang napasaiyo
At kawalang naghaya
Sa mga lipunan
Ang nangingibabaw
Ngayong damdamin
Sa kabihasnan.

Ikaw na kalahatan
Ng pinagsama-samang iba
Sa iyo na walang kaisahan
Ang nananalig ngayong
Búhay sa pagkaalipin
Ng panitikan
At ng sining.

Dahil sa ibang napasaiyo
Ikaw na kalahatan
Ay walang kaisahan sa sarili.

Dahil sa ibang napasaiyo
Ikaw na wala ay mayroon
At dakila pa rin
Sa iyong kawalan.

Sa iyo ang dalisay na dugo
Ng kaisahan ng sarili
Ay ang mamad na kulay
Sa mukha ng kalinangang
Likha ng ibang
Napasaiyo lámang.

3.

Ako na bukangliwayway
Sa may kulaba mo nang mga mata
Ay ang ganda ng kalikasang
Walang kulay ng kahalagahan
Sa aba ng iyong palad.

Ikaw na takipsilim
Ng isang panahong ngayon ay hindi na
Ay tutugpang walang kabaon-baon
Sa hihimlayang katahimikan ng magdamag
Na hindi pa ma’y lumilibak na sa iyo.

Akong apoy na tutupok
Sa basahan mong damit
Ay lagablab ng naglalatang na damdamin
At kumukulong bagong-dugo
Na kayluwat mo ring inaglahi.

Ikaw na dahong dilaw
Ay ililipad ng sigwang panahon
Kung saan ay ewan ko.

At ako na supling pa lámang
Sa punòng-akasya ay dahong di malalagas
Ng mga sigwa.[4]    

Talâ:

[1] Glück, Louise, “Education of the Poet,” Proofs and Theories: Essays on Poetry (New Jersey: The Ecco Press, 1994), 3.

[2] Said, Edward, “Gods That Always Fail,” The Representations of the Intellectual (New York: Vintage Books, 1996), 110.

[3] Almario, Virgilio, “Konsistensi: Ikaanim na Memo para sa Bagong Milenyo,” Pitong Bundok ng Haraya (Lungsod Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 2010), 154

[4] Sinipi mula sa ed. Almario, Virgilio, Walong Dekada ng Tulang Tagalog (Lungsod Makati: Philippine Education Company, 1981), 133-135.

Bagong Tula: Isang Kasaysayang Pampanitikan

Larawan ni Luizclas mula sa Pexels.com.

Malaberinto ang mga panaginip nitong
Mga hulíng gabi, at napadako sa isang

Museong maringal na dati’y sinasadya-
Sadya. Nag-iikot lámang ako, at pagpihit

Sa hagdan, nakasalubong ang makatang
Marubdob, dáting mahal, ngunit nakaligta

Sa paninindigan. Ina ko siyang maituturing,
At napaputang ina siya nang mapabulalas

Ako ng baliw! At totoo palâng kakaripas
Ka sa minotawrong gálit. Nagtatakbo ako

Pababâ. Sinagitsitan ang mga kuwadro’t
Antigo. Nauulinig ko pa rin ang angil.

Balita ko nga’y gusto niya akong sampalin,
Pero sa mga sandaling iyon, wala akong

Balak ipagkaloob ang kahit anong pisngi.
Totoo palâ, nagbago na nga ang babae,

Kayâ, hala, sa pinto sa likod, lumabas ako,
At nakita ang puting toreng naisip kong

Akyatin para makatakas sa nagsasapiitang
Pintungan ng mga sining, kagandahan.

Sakâ naman biglang nakasalubong ko
Itong makatang malumay, kilala sa malikot

Na berso ng hiniwa’t madagtang kaymito,
Binati ako habang papunta raw sa klase,

May hawak na nakapising pulang lobo. Kahit
Nagmamadali [na mukhang hindi], itinuro

Ang akyatan sa tore. May kung anong sinag
Sa kaniyang noo, at napabigkas ako:

Salamat, sa aking pagtakas, natagpuan po
Ninyo ako. Nang aakyatin ko na ang poste,

Itinali ng maestra ang pisi ng lobo
Sa kaniyang leeg, at nagpalutang-lutang.

Namaalam. Sa pagdating ko sa ituktok,
Inasinta ko ang buwan sa animo’y pagaspas.

Edith Tiempo 6: Piyesta ni San Antonio

Sa kaniyang dos-por-kuwatrong luklukang isinilid sa kahoy,
May silong ng mapulang bodida sa likod ng makapal na pandong,
Ang aking San Antonio’y nangungusap ang mga mata ng kung ano;
Kumikibot ang ilong, ang mga labì’y bumubulong at may dunong.
Hindi kayâ napaluwag ang sa baywang na kordong may kulumpol?
May nalabi pang gusot sa abito at mistulang nagmamadali
Siyang ikargang muli ang sarili sa kaniyang sagradong sisidlan.

Tahimik, binabatak ko ang mga hapông paa na araw-araw
Kaladkad sa pinakamaiigting na pagsubok.
(Ang aking yapak noong isang taon ang iniwan sa may pinto.)
Nakangiti siya, magiliw at di mawari, may kinang na payapa
Ng isang beato, wari’y buto at litid at bayugo
Na nagsasanay sa ritmong kumpas lámang ng sumisikdong dugo.
Subalit tuod ang Santo, at ako mismo’y isa pang poon
Sa isang luklukang walang-hanggang pinababanal itong hungkag na dulugan;

Masdan, sa pagtatakip-silim, ang luklukan niya’y humihilig na tila puntod;
Ngunit kung puntod, ibinabangon niyang muli ang sarili sa gabi:
Pansinin kung papaanong natinikan ng amorkseko ang laylaya’t paang may sandalyas…
Isang masugid, putlaing ispektro sa may kanayunan—tahimik at lumulusob
Sa malawak, nakapikit na mga kubo’t nagpapangkong bakuran,
Nilalanghap ang mababangong hiyerba, tumatakas sa mga umaangil na bantay
Ng mga nanginginaing tupa, nasasalabid sa dawag ng rilim ng isang kahuyan,
Tumitigil sa may balon, minamasdang kumislot ang abuhing aninag niya,
Mangilapsaw at maglaho. Ito ang hamak, walang wawa’t madaliang pagtakas;
At basâ at hapông gumapang ang papabukang liwayway
Habang tumatalilis siyang sumuot sa banal na lungga.

Huwag mo akong sasabihang niloloko ang sarili. May kung sinong
Nagnakaw sa akin ng kung ano’t ibinalik iyon ng Santo.
Tagahagilap ng mga nawawalang bagay, O Santo’t maglilimayon,
Ngunit para sa aking mga paa’y tumitindig ako’t sinasalat ang gulanit
Na mga hibla ng iyong laylayan at nababatid kong hindi iyon mga tinik. Dukha ako
Ngunit may mga paa—papaano akong mapahihinuhod o mauuntol?

ST. ANTHONY’S FEAST

In his two-by-four niche shrunk into the wood,
His roseate dome rising from the heavy hood,
My Saint Anthony tells me something with his eyes;
The nostrils flare, the mouth is whispering and wise.
Is the knotted cord loosened at his waist?
A fold hangs crookedly as though it was in haste
He hitched himself back into his holy enclosure.

Silently I have strained to the rigid measure
My dead feet daily rap out on the floor.
(It is my last year’s step that lies outside the door.)
He beams, kind and abstract, a saint’s beatific peace,
As bone and tendon and kneecap practice
A rhythm played out only by the pounding blood.
Yet, the Saint unmoved, and myself another god
In a niche forever sanctify this hollow room;

See with the last sun his niche sinks backward like a tomb;
But if a tomb, he resurrects himself by night:
Look how the briars prick his hem and sandalled feet…
A pale avid ghost along the countryside—secret and fleet
Past the wide blind houses and the huddled yards,
Snuffling the sweet herbs, slipping by the snarling guards
Of crunching sheep, caught in the tangled twilight of a grove,
Motionless over a well, watching his grey blur move,
Ripple, and pass on. So the poor, senseless, precipitate flight;
And the dawn came in creeping wet and tired
As he slid back into his sacred hole.

Don’t tell me I deceive myself. Somebody stole
Something from me and the Saint has put it back.
Finder of lost things, O Saint and wanderer,
But for my feet I rise and feel the threads tattered
About your hem and know they are not thorns. I lack
But feet—how can I fall or falter?

Mula sa Tracks of Babylon (1966, 1998)

Edna St. Vincent Milley: Ngayon, Nawala Ka Sa Akin

Larawan ng Makata mula sa Missed in History.com.

Ngayon, nawala ka sa akin; at makatwirang nawala;
Sa sarili kong pasya, at may buong pagpayag.
Sabihin mo nang lahat, bibihirang sumusuko
Nang ganito sa kamatayan ang mga hari sa kareta.

Totoo naman, may mga gabi ng pagkabalisa’t
Pagbaha ng luha; di naman iyon masamâ;
Pinapahid ng umaga ang mga mata; di maaaring
Magtagal sa piit, ako’y pakpak na malaya.

Kung di ka mahal nang lubos o naglaro lámang,
Bakâ kapiling ka pa nang isa pang tag-araw,
Subalit sa halaga ng mga salitâng talagang mahal,
At walang naunang tag-araw na gayon pumisan.

Kung malagpasan ko itong hapis, gaya ng lahat,
Tanging mabuti lámang ang tungkol sa iyo’y ipagtatapat.

Edith Tiempo 5: Ang Salamin

Nakasalampak ang mga pakwan sa mesa,
Supling ng mabuhanging latag,
Mapupulang globong-katas na mapintog
Sa kintab ng balát ng guhit-guhit na lungti.
Sa may aplaya
—May matandang singaw ng alinsangan at alat—
Dinudurog at pinupulbo ng alon
Ang korales at ang bato.

Ipinahihinga ko ang mga mata mula sa pahina,
Mula sa kuwento nito, sa hiwaga
Ng ragasa ng mga panahon;
Ang basâng talinghaga’y
Di makapagpapabula, makapanghuhuwad
Ng poot subalit di makapipinsala
Sa sakdal-dusa’t maalong lakbay
Sa madagitab na pag-akay ng dagat,
Kahit naman ang simile, metonimya,
Estropa, asonansiya, sinekdoke—
(E papaano naman ang alusyong
Nagkukunwaring pakwan?)

Matapos ay makikita ko ang nangagkalat sa baybayin:
Bibinga ng pulang korales,
Mga buto, piraso ng metal,
At sa pangkalahatan, buhanging minsan
Ay piyedra’t bato;
At sa mesa,
Nakaabang ang mga pakwan. Kayâ, tigilan
Na ang mga ito. Walang malaong
Nananatili sa sariling anyo
O kayarian.
Ang mga buwan at araw,
Bumabalik sa kanilang ubod.

Sa mga pahina ng aklat,
Totoong naipipirmi ng baling
Ng isip ang dagat at lupa
Ng ating sariling mundo;
Tunay ngang nagagawa ito ng salita:
Maging salamin, kung saan ang buhangin, bula at lahat
Ng nawawasak ay nagniningning na tila
Ikiniskis na makináng na palara.
Kailanma’y di baság ang kislap-salita,
Isabog ang kamit na diwa
Kung ika’y naturuang tunay.

THE MIRROR

Melons squat on the table,
Offspring of the sandy bed,
Red water-globes swelling within
The shiny wrap of streaked green skin.
Out on the shoreline
—Old smell of dank and brine—
The waves whittle and shred
The coral and the pebble.

I lift my eyes from the page,
From its fiction, its fable
Of times and tides;
Watered metaphors
Cannot foam, can fake rage,
But cannot bruise on
Hard and humpy rides
On the wet back of the sea,
Nor simile, metonymy,
Trope, assonance, synecdoche—
(And what about allusion
Mimicking a melon?)

Then I see the litter on the shore:
Fragments of the red coral,
Bones, scraps of metal,
And over all, sand that once
Was stone and pebble;
And on the table
The melons wait. So no more
Of all this. Nothing is
For long in its own guise
Or size.
Moons and suns
Wear down to essences.

In the pages of the book
It’s true the mind’s look
Fixes the sea and soil
Of our own world;
This indeed the word can do:
Mirror, where sand, foam, and all periled
Forms dazzle like shook
Hard glittering foil.
Word-glitter is never cracked,
Deflect the touchable fact
If one is lessoned true.

Mula sa Beyond, Extensions (1993)

Edith Tiempo 4: Pakikibuno Batay sa Katakdaan

Naghahangga ang iyong kalayaan
Sa dulo ng aking ilong.
—matandang kasabihang Americano

May sariling pita and mga salita—
Kapag masinop na itinudla
sa mga kapwa-salita,
Maaari’y biglang ibunyag
ng gawing suwail
Ang likás na pagkamalihim:
Bigla na lámang nagpaparamdam, walang
wawang nakikiugnay na wari’y
kapitbahay, lahat ayon sa matinding
Lunggati, kahit may matalik na pakikipag-isa
sa buong daigdig ng neolohikong batas at kaayusan.
Sapagkat walang búhay, walang-pag-iral ang salita
sa labas ng lipunan ng kapitbahayan
sa kontekstong verbal.

Subalit bawat salita’y iniingatan ang angking kaakuhan,
Iginigiit ang kakanyahan,
Kahit bílang mahalagang bahagi ng kabuuan,
Kahit linalamon ng mismong kaluluwa ng kaniyang konteksto;
umiiral ang suis generis sa balintunang ito,
o ang buong lipuna’y isang verbal na kalokohan.

 

TO SCRIMMAGE WITHIN BOUNDS

Your freedom ends
Where my nose begins.
—old American axiom

Words have a will their own—
When ranged with neighbor-words
in neat formation,
Their wayward tendency
could suddenly
Expose their furtive nature;
They touch base out of context, forge
undue relationships with neighbor
-terms, all in pure
Exercise of will, even while in firm harmony
within the habitat of neologic law and order.
For the word is lifeless, non-existent
out of the society of neighbours
in a verbal context.

But every word keeps its unique identity,
Asserting its individuality,
Even as part and parcel of the whole,
Even while swallowed into its context’s very soul;
suis generis lives within this paradox,
or all society is a verbal hoax.

Mula sa Commend, Contend (2010)

***Naitala sa oryentasyong kaliwa ang teksto, subalit sa orihinal, may indensiyon ang ilan sa mga linya. Hindi ko maiayos ang wastong oryentasyon sa website.

Edith Tiempo 3: Ang Mangingisda

Buong araw na silo ng lambat ang kaniyang lutáng na mukha.
Sa bawat ahong pinapusag ng mga nagngangalit na buntot,
Humiyaw ang nagkumpulang mga mata at nangaligkig ang lansa
At kaliskis at hasang sa kaniyang sariling pagkasuklam. Ngunit
Minsan, isang batà ang nangisda kung saan higit na maamo ang húli,
Isang sapang sinasawsawan niya ng munting palad at nag-uumpok ang mga isda,
At kapag dinampian ng kaniyang daliri ang kanilang tiyan,
Marahan silang magkakampay ng mga palikpik, halos walang gambala
Sa tubig. Ngayo’y matanda na, dumakma siya ng isang isda,
Kinaliskisan ito nang buháy at itinapong muli sa dagat;
Tumama sa mga bahura ang nahubdang nilalang,
Nag-alimpuyo ang tubig—nanlibak siya makita lámang ang halos bátik.
Sumubaybay siyang muli’t inihulog ang lambat sa isang pulutong,
Iniakyat ang hango, isinumpa ang bawat pusag at haltak;
Pinagnasahan niya ang pinakalilihim ng kumakapit na moluska,
Pinilit niyang ipatungkab sa tahimik na talaba ang malaperlas na taklob;
Dinambong ng kaniyang gútom ang dagat, nanilo siya’t nambitag
At winasak ang mga maskara. Tumangis ang mga walang tinig na mukha sa paligid.

 

THE FISHERMAN

All day his floating face tangled with the net.
Each haul the meshes trashed with angry tails,
The clustered eyes clamoured and the slime and scales
And gills quivered with his own disgust. Yet
Once, a boy fished where the fishes were more tame,
A stream where he dipped a small hand and the fishes came,
And when he gently chucked their bellies with a finger,
They slowly wagged their fins, roiling the water
Hardly. Man now, he seized a fish and peeled
It scales alive and flung it in again;
The naked creature hit the reefs and reeled,
The water swirled—he jeered to see the little stain.
He stalked again, he flung the net into a school,
Drew in the catch, cursed each trash and pull;
He grudged the clutching mollusk its involuted stores,
He pried that this scrupulous oyster part its pearly doors;
His hunger scooped the sea, he preyed and trapped
And tore the masks. Around him all the voiceless faces wept.

Mula sa The Tracks of Babylon (1998)

Edith Tiempo 2: Serpiyente

Isang seksiyon ng nagmamadaling lungsod
Ang nagsusumiksik sa mga dahong-mangga.
Pinalilitaw ng banayad na laro ng araw at anino
Na nagsatore’t gusali ang mga bunga’t lungti,
Tumindig sa mahahanging lumang kalsada. Dito
Sa matalik na tagpuan ng silaw at lilim
Na nag-anyayang magmasid sa pumapaling na mata,
At kung saan nakakamit ng isip
Ang ganap na kapanatagan sa kahulugan,

Umaahon ang tanong, serpiyenteng
Mula sa buslo ng tagaamo:
Ano ba iyong kahanga-hangang pagmamadali
Ng mga kalyeng-lungsod? Iyon ba’y pag-iral,
O isang bisyon?—o iyon ba’y kawalang
Ingay ng mga táong naglaho’t walang mukha,
Nakapiit sa isang balintuna?

Ngunit sino nga ba’ng makatuturol kung papaanong
Nagagawa ng isip ang pagtutugma ng pananalig
Sa dahong ibig?

Ganito: Ang nagmamadaling lungsod, sa búhay ay naliliglig.

Ito ang pipang maaaring
Hipan sa mga labì
Upang makapanghalina o makapanlansi,
O makapagpaamo ng pagkatanto.

 

SERPENT FROM THE CHARMER’S BOX

A section of a sudden city
Crowds into the leaves of the mango;
Soft trick of sun and shadow
Conjures the fruits and foliage into tall
Towers and halls, risen from the windy
Old streets. Here where the narrow
Encounters of glare with shade recall
The fretful eye to stay,
And where the mind achieves
A perfect amity with sense,

The question rears up, serpent
From the charmer’s box:
What is that splendid suddenness
Of city streets? Is it presence,
Or a vision?—or the absent
Din of men nowhere and faceless,
Trapped inside a paradox?

But who is to say how the mind achieves
The conjunction of belief
With leaf?

Simply: The sudden city lives.

This is the pipe that one
May put to lips
To charm or stun,
Or come to grips.

Mula sa The Charmer’s Box (1992)