Sa Pamumulitika ng Telebisyon

Una, bílang mag-aaral ng telebisyong Filipino, gusto kong linawin na wala akong ilusyon na palaging matayog ang layunin ng midyum na ito. May hangarin itong kumita. Kayâ kailangan nitong paglingkuran ang mamamayan na tumatangkilik dito, at naturalmente, ang mga interes pangnegosyo nito. Hindi na dapat pagtakhan kung ito ang humahakot ng laksang pamumuhunan ng industriya ng advertising—sa naghuhunos na makabagong daigdig, nananatili itong may malawak na abót sa lahat ng mga pangmadlang midyum na pawang umaasa dito upang manatiling buháy.

Kayâ ito rin ang tapunán ng pondo ng mga nangangampanya tuwing panahon ng halalan. Milyones kada segundo ang singil nito sa bawat kandidatong ibig maipaabot ang kani-kanilang mensahe at plataporma sa pamamagitan ng telebisyon. May maparikalang nagtaka tuloy minsan, sa social media, kung bakit nagkukumahog ang mga kandidato sa pambansang larang na gumasta nang milyong halaga samantalang ang sasahurin naman sa pag-upo ay di hamak na kaliitan. Muli, wala akong ilusyon, at nauunawaan kong bawat oras ng pag-eeyre ay mahalaga at may halaga. Sa paninimbang sa mga pagpapahalaga, maraming kailangang isaalang-alang ang brodkast bílang kalakal. Isa na riyan marahil ang pananatiling nakalutang, salpukin man nang matinding kompetisyon, o ituring na kalaban ng makapangyarihang nakaupo. Ang buong grid ng brodkasting ay maaaring ipagbili sa tamang panahon at tamang halaga. 

Kahit na ang anyong nakamihasnan nang tawaging drama anthology, na sa kasaysayan ng telebisyong Filipino ay nakagawiang maging tanghalan ng mga wakásang drama at husay sa pagganap ng mga tampok na artista.[1] Mahabang talakayan ang kakailanganin upang bakasin ang naging ambag nito sa paghubog ng telebiswal na danas sa Filipinas. Ngunit para sa kasalukuyang diskusyon, may ilan lámang akong magandang halimbawang babanggitin. Ang Balintataw, noong panahon ni Marcos, naging lunsaran ng masinop, matalinong dramang pantelebisyon at mahusay na pag-arte, dahil na rin sa taguyod dito ng mga bumubuo ng Philippine Educational Theater Association. Matapos nito, ang marami pang antolohiya ng kuwentong may tanghal na isang aktres madalas [katulad ng Coney Reyes on Camera ng dekada 80 hanggang 90 halimbawa], maging kuwentong búhay [at buháy], na gawa rin ng pagsasalin sa telebisyon ng pormat panradyong nagtatanghal ng dramang batay sa mga padalang sulat ng manonood. 

Natatangi pa rin sa nabanggit na pormat ang Lovingly Yours, Helen ng yumaong Helen Vela noong dekada 80 hanggang 90. Didaktiko man at tuwirang pinalalamnan ng Kristiyanong halagahan, nakalapag ito palagi sa mga danas na buháy at totoo sa konteksto at kulturang Filipino. Nawala na ang mga antolohiyang may tampok na isang artista, ang mga minsang tinawag na “telesine” o wakásang dramang malapelikula, pati na ang mga “mini-series” na di kasinligoy ng mga soap opera at nagtatapos nang ilang linggong minsanang pagpapalabas [madalas ay sa weekend]. Pero nanatiling buháy ang mga antolohiyang nakabatay sa sulat o totoong búhay. Masasabing dahil ito sa pagiging higit na interesado ng manonood sa tunay na kuwento ng kapwa tao, gaano man kakatwa, karimarimarim, o makabagbag-damdamin. Nananatili ang halina ng nasabing pormat, kahit patay na halos ang institusyon ng koreyo at nahalinhan na ng teknolohiya ng e-mail.

1991 pa umeeyre ang Maalaala Mo Kaya ng ABS-CBN, samantalang 2002 naman tumapat dito ang Magpakailanman ng GMA. Sa simula, higit na nakilala ang Maalaala sa mga kuwento nitong batay sa mga liham na binabása at pinagninilayan ng malumanay-sa-pagpapayong host na si Charo Santos-Concio, kasalukuyang chief content officer ng network. Nagtampok din ito ng nga dramang katha, lalo pa’t lumalabas din dito’t umaarte ang host, na kilala ring aktres, sa kabila ng kaabalahan sa mga korporatibong gawain. Natuklasan din ng palabas kalaunan ang potensiyal ng drama anthology upang makapagpamalay sa pamamagitan ng pagsasadrama ng mga kalagayan o sitwasyong paksa o pinagtutuunan ng napapanahong advocacy at kampanyang panlipunan. Nagtampok din ito ng kuwentong-búhay ng matatagumpay na indibidwal at celebrity. Madalas nitong sundan ang takbo ng panahon, gaya ng makikita sa mga tagpuan at tema ng kuwento [masdan na lámang ang mga episode nito tuwing Pasko, Araw ng mga Puso, o Todos Los Santos]. Ang hindi lámang nagbabago, ang pagpapamagat sa mga episode na palagiang nakabatay sa susing salitâng tumutukoy sa isang mahalagang bagay sa kuwento, na sa isang panahon ay naging lingguhan pang pahulaan para sa mga manonood na binibigyan ng papremyo.

Katulad din naman nito halos ang Magpakailanman ni Mel Tiangco, na nagsasalaysay din ng mga kuwentong búhay. Subalit sapagkat sadyang mas matagal na sa eyre, napaghunos na ng Maalaala ang anyong telebiswal upang umagapay sa nagbabagong panlasa ng manonood—at maaari, pati na rin sa nagbabagong korporatibong interes ng network. Isa na riyan ang pagtatampok dito sa mga kuwentong búhay ng mga politiko na madalas lumilitaw sa panahon ng halalan. Sa ngayon, wala pa akong datos kung kailan ito nagsimula, papaano nagaganap, kung may bayarán o singilan bang nangyayari, at kung may mga etikal na hanggahan bang nahahakbangan. Hindi naman din talaga masamâ siguro, dahil sa mga orisonte ng telebiswal na posibilidad, maaari ngang maging interesante rin para sa madla ang drama ng búhay ng mga politiko. Huwag lámang sigurong maging gaanong garapal sa pagpapabango sa pamamagitan ng naratibo, dahil bakâ sa hulí’y makapagtanghal, hindi ng dapat ihalal, kundi ng isang dapat iluklok sa pantiyon ng mga santo, kahit hindi naman.

Sa panig ng politiko, nakatutulong talaga ito bílang dramatikong pagpapakilala, kapara ng madalas na kagawian ng pagsasakomiks ng kanilang talambuhay para sa kampanyang elektoral. Kung may báyad nga ito’y sapat na ang airtime bílang kolateral. Isa pa, lalahukan pa rin naman ito ng kikitang komersiyal. Puwede ring ang báyad ay hindi pinansiyal, o hindi lámang pinansiyal. Binabalikan ko sa pagkakataong ito ang aklat ni Alfred McCoy na An Anarchy of Families: State and Family in the Philippines (University of Wisconsin Press, 1993; Ateneo de Manila University Press, 1994), at wala na rin akong gaanong pagtataka, lalo sa kakayahan ng pamilya Lopez, ang may-ari ng ABS-CBN, na gamítin ang lahat nilang mapagkukunan, manatili lámang sa poder ng impluwensiya at kapangyarihan. Sa pagkakataong ito, malinaw namang muling ginagamit ng network ang drama anthology bílang akomodasyong pampolitika, lalo pa’t dinuduro ng kasalukuyang rehimen.

Ilang ulit nang nakasangkapan ang Maalaala sa wari’y pagpapaigting ng mga pambansang kandidatura. Bandáng 2004, masasabing nakatulong ito sa pagbabalik sa senado ni Miriam Defensor-Santiago, lalo pa’t sa anyo ng drama, itinanghal ng palabas ang táong-táong kuwento niya bílang babaeng nagpunyagi at inang nagdadalamhati sa malagim na pagpapatiwakal ng anak. Sa tingin ko, nahango nito ang karera ni Santiago mula sa lusak ng pagiging bahagi ng mga humarang sa impeachment ni Pang. Joseph Estrada noong 2001. 

Noong 2010, isang taon matapos ng pagpanaw ni Pang. Corazon Aquino sa sakít na kanser, nagamit din ito hindi lámang upang gunitain ang “kabayanihan” ng unang babaeng pangulo at ng kaniyang esposong martir na binaril sa tarmac, kundi pati na rin upang paalingawngawin ang naging kampanya ng kanilang nag-iisang anak na lalaki sa pagkapangulo, na kumatawan sa kanilang diwa at uri ng politika. At nagwagi nga si Pang. Benigno Simeon Aquino III. 

Noong 2016 naman, nagamit din ito upang maipakilala si Pangalawang Pang. Leni Robredo. Itinanghal ang búhay at trahedya ng kaniyang yumaong esposong si Sec. Jesse Robredo, at wari’y ipinanukala rin ang malaking pagkakahalintulad ng kuwento sa kuwento ng mag-asawang Aquino. Mahalagang banggitin ito sapagkat sa pagkakataong iyon, mahigpit na katunggali ni Gng. Robredo ang nag-iisang anak na lalaki ni Marcos. Sa pangkalahatan, interesante ang tesis ng mga palabas hinggil sa mga paksang tao, o kanilang mga “tunay” bagaman lingid na itinatampok. Lahat ay tulad ng karaniwan, bagaman may hinaharap na napakalaki o napakabigat na kapalaran. Ano pa nga ba ito kundi ang pagiging lingkod-bayan, ang kanilang bugtong na kabayanihan?

Kung tutuusin, hindi na ito isang bagong kagawian sa larang at mga midyum pantalastasan, lalo pa’t nagamit ding makailang ulit ang malaganap na midyum ng pelikula para sa ganitong adhikain. Masasabing pinakatampok na halimbawa sa kasaysayan ang mismong produksiyon hinggil sa búhay ni Marcos, sa una niyang pagtakbo bílang pangulo noong 1965, ang Iginuhit ng Tadhana. Nagdulot ito ng kagyat na alingasngas na lalo pang nagpasikat sa magiging diktador kalaunan. Pinaniniwalaang isa ito sa dahilan ng tuluyang pagkatalo ng kalaban, ang nakaupong si Pang. Diosdado Macapagal.[2]   

Isang linggo pa lámang matapos pumutok ang pagpapaboykot sa pelikula hinggil sa sinasabing maatikabong búhay ng dáting hepe ng Philippine National Police (PNP), tumatakbong senador ngayon; at pagpuna sa mga kawani ng produksiyon sa kanilang kolaborasyon sa opisyal na nabanggit, siyang unang naging matigas na mukha ng pambansang Operasyong “Tokhang” laban sa ipinagbabawal na droga noong 2016, heto namang gumulat ang trailer ng Maalaala sa telebisyon hinggil sa búhay at sapalaran ng kanang kamay ng pangulo ng Filipinas, na tumatakbo ring senador. 

Malinaw na hindi nasiyahan ang mamà sa pagpapakalat ng kaniyang mukha at pangalan sa buong bansa sa pamamagitan ng mga tarpulin. Matagumpay na pormulang maituturing ang pagbaling sa Maalaala tuwing eleksiyon. Matitiyak nito ang name recall ng sinumang tumatakbo, at higit sa lahat, maitatanghal ang kuwentong-búhay at sapalarang pílit na inilalapit sa naratibo ng karaniwang tao. Masaklap lámang isipin na tiyak na mangungusap ito sa damdaming mayhilig sa pagpapakatao ng mga Filipino, at sa nakamihasnang pagkakaunawa sa ideya ng sapalaran ng bayani at gulóng ng palad. Sa bisà ng naratibo, naitatanghal ang kahit sinong pinabili lámang ng sukà sa kanto bílang karapat-dapat iboto, at kumakatawan sa mga personal na pagpapahalaga ng botante. Tulad nitong bagong itatanghal, na agad ibinalangkas sa trailer bílang naharap sa wari’y hindi maipagpapalibang napakalaking kapalaran, na mas malaki pa palá sa kaniyang hininagap na dati’y nahahanggahan lámang ng Lungsod Davao.

May konteksto itong hindi maitatatwa ng ABS-CBN. Gaya ng sa nakaraan [sa mga Aquino, halimbawa, na nagbalik sa kanila sa poder ng negosyo noong 1986], talagang nagbabayad ang network, kundi man ng utang, utang na loob. Sa kaso ng kanang kamay ng pangulo, masasabing may kinalaman ang akomodasyon sa banta ng pangulong hindi lalagda sa renewal ng prangkisa ng network sa Kongreso, lalo pa’t mapapasó na ito sa susunod na taon.[3] Naging leverage ito ng punòng ehekutibo upang lalong mapatiklop ang network, na noon ding nagdaang halalan, nag-eyre naman ng mga advertisement kontra sa kaniyang kandidatura at pinondohan ng arkinemisis na si Sen. Antonio Trillanes.[4] 

Napakamurang pamumuhunan ang drama anthology para makabawi sa pangulo, kung iisipin. Matapos ng kunwa’y parangal sa namayapang si Sen. Edgardo Angara nitong nagdaang Sabado, na sa tingin ko’y ibig lámang talagang magpagunita sa botante na muli ring tumatakbo ang kaniyang anak para senador, isusunod nila itong talambuhay tungkol sa matapat na tagapaglingkod ng presidente, na madalas bansagang pambansa o presidential photobomber. Sino nga ba itong táong ito na anila’y ang tanging bisyo ay serbisyo? Maganda nga sigurong makilala. Siyempre, may kabatiran naman ang network na puputaktihin ito ng puna, kayâ, maaari, ayos lámang ito at handa na sila. Mabuti naman sa negosyo ang kapalit. Isa pa, maigi ngang mapag-usapan upang lalong maging maugong. Nagtutulak ang intriga ng panonood. 

Sa biopic ng PNP chief sa pinilakang-tábing, pinuna nang katakot-takot ang aktor na gumanap, isang masugid na tagapagtanggol ng rehimen, at ang direktor, na nagtangka pang mangatwiran. Umabot na nga ito sa boykot, at batay sa mga lumulutang na ulat sa social media, mukhang nilalangaw ito sa mga sinehan. Maaari rin naman itong abútin ng mga prodyuser, direktor, aktor, at manunulat ng episode ng Maalaala. Nauna na nga akong tumili kay Ate Charo. Ngunit bago ko imungkahi na patayin na lámang ang ating mga telebisyon sa susunod na Sabado ng gabi, unawain natin ang ilang bagay na may kinalaman sa pamumulitika ng telebisyon, at lalo na sa pakikilahok sa mga gawaing ganito ng mga institusyong pantalastasan sa panahon ng malawakang paninindak sa mamamayan, panggigipit sa mga kritiko, at pagpapakalat ng kalisyaan at kasinungalingan sa mga espasyo ng diskurso. 

Pangunahin dito ang esensiyal na layon ng drama sa pangkalahatan—kahit sa anyong pantelebisyon nito. Mahalagang tunguhin nito ang pagsasadula ng aksiyon ng mga táong kundi man higit sa atin ang kadakilaan ay talagang malubha o salat ang katauhan upang ating mapagnilayan at makapagdulot ng mataas na kabatiran—katha man o batay sa tunay na búhay. Klasikong pananaw ito, totoo, ngunit ito naman talaga ang dahilan kung bakit táyo nanonood ng drama, kahit ng drama anthology. Ang problema, maaari rin itong mabaluktot, kayâ nga nagiging platapormang pampolitika rin ito, tulad sa ating kaso ngayon. Nakapangangatwiran ito sa pamamagitan ng imaheng kinatha, at nakapagbabalangkas ng kaisipang maaaring makapagligaw, makapagpalabo kaysa makapagpalinaw, at siyempre, makapagsinungaling. Kailangang balikán ang esensiya nito, lalo sa panahon ng itinatatwang malawakang panlipunang pagsikil. Kailangang igiit ang estetiko, pati na rin ang panlipunang tungkulin nito, na dapat lámang na makiling sa pagpapasumpong sa katotohanan. Kailangang maibukod ito sa kilala nating mga anyo ng propaganda. Madalas, hindi karapat-dapat tangkilikin, ni pagtapunan ng sansaglit na pansin, ang mga ito.

Tanggap ko bílang mag-aaral ng telebisyong Filipino na may mga pinangangalagaan ang brodkasting. Kailangan nitong kumita. At kailangan nitong manatiling matatag, anumang kaayusang pampolitika ang umiiral. Sanay ang mga Lopez sumayaw sa tugtog, at sakali mang tuluyan silang masapol ng ngitngit ng poon, alam kong makapagpapanibago sila ng lakas at pamumuhunan sa tamang panahon, at tulad noong 1986, maibabangon at maihahanay ang mga sarili sa bagong nakapoder. Lahat iyan ay nasa kasaysayang isinulat ni McCoy, at sa aklat na nabanggit na pumaksa sa kasaysayan ng oligarkiya sa bansa. Pero huwag nating palampasin itong lubhang pagsalaula sa drama anthology, na sa tingin ko’y dapat ginagamit sa mga higit na kapaki-pakinabang na adhika, kahit pa nanunulay din sa pang-aaliw at pagkita. Malaking-malaki na talaga ang problema kung kailangan nang magbenta ng kaluluwa, bagaman totoo rin marahil ang sabi nila na madalas, ang negosyo’y walang kaluluwa. 

Itatapon na lámang ba talaga natin ang mga pagpapahalaga sa labas ng bintana kahit pílit isinasalaksak sa lalamunan ng mga walang magawang kawani ang ganitong korporatibong kagawian, pati ang pangangailangang pagsasawalang-kibo at kolaborasyon? Di tulad sa pelikula na higit na tuwiran ang mga pagkakasangkot, ang mga kawaning ito’y kailangang sumunod sa korporatibong utos ng hari. Kasámang naaabo ang kanilang dangal, bagaman maaari, maláy din sila at talagang nakikisangkot sa gawing ito. Madaling gawin ang pagkaligta para sa kapitalista at/o nangangapital na kailangang makibagay. Dito, kailangang igiit na sistemiko ang suliranin, at sistemiko rin ang hinihinging pagpapanagot. Maitatanong, sa bandáng hulí: Nakabubuti ba ito sa mamamayan? Ito ba talaga’y “in the service of the Filipino”? Siyempre, wala naman nang plastikan, ganyan talaga ang búhay, mga mare at pare, mga momshie at popshie. Ano ba ang puwedeng gawin ng mamamayang dapat maghimagsik, at hinihikayat kong maghimagsik, sa nasasaksihang lokohan? Nasabi ko na. Magpatay ng telebisyon. Iyan ang ating bugtong na kapangyarihan. 

O kung manood man, manood nang matalik at kritikal. At, ibunyag sa social media ang mga brand o kompanyang nagtataguyod sa episode. Nakikilahok ang mga ito sa lokohan. Dapat silang iboykot. Huwag tangkilikin. Punahin ang lumilitaw na naging endorsement sa paksa ng palabas. Kailangang din nilang manginig at manikluhod. Makapangyarihan pa rin ang manonood. Huwag palalansi at magbulag-bulagan, lalo pa’t nanginginig sa tákot itong network. Nawa’y sa pagpapatay ng, o pagmamatyag sa telebisyon bílang protesta, magbukas ang ating mga mata. May halaga rin naman ang ating panonood at pagtangkilik. Karapatan natin ang masuka.

Talâ

[1] Inilarawan minsan ang drama anthology bílang mala-soap opera at, “lingguhang presentasyon ng mga madudulang sitwasyon na kung hindi man orihinal na katha ay nakabatay sa sulat o kaso sa korte.” Basahin ang Flores, Patrick at Santa Maria De la Paz, Cecilia, “Ang Laya at Layaw ng Soap Opera,” Sining at Lipunan (Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, 2000), 76-81.

[2] Basahin ang Santos, Simon, “September 3, 1965: Movie [Iginuhit ng Tadhana] on Marcos Suspended,” Video 48.blogspot.com, Mayo 15, 2008, http://video48.blogspot.com/2008/05/september-3-1965-movie-on-marcos.html. 

[3] Basahin ang Placido, Dharel, “Duterte, to ‘object’ to ABS-CBN franchise renewal,” ABS-CBN News.com, Nobyembre 8, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/08/18/duterte-to-object-to-abs-cbn-franchise-renewal.

[4] Basahin ang Medina, Andrei, “ABS-CBN targeted for airing Anti-Duterte ad,” Spot.ph, Mayo 6, 2016, https://www.spot.ph/newsfeatures/the-latest-news-features/66241/anti-duterte-ad-abs-cbn-a1100-20160506.

Advertisements

Palaisipan 7: Umuugnay ba ang Panitikan sa Daigdig?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Habang maugong ang isyu hinggil sa pagkakatanggal ng mga asignaturang Filipino at Panitikan sa kolehiyo, dahil sa pagbawi ng Korte Suprema sa ipinataw nitong temporary restraining order noong 2015, biglang pumutok ang balita na nagrereklamo ang pamunuan ng Philippine National Police (PNP) hinggil sa masamâng pagkakatanghal sa pulisya sa teleseryeng primetime na FPJ’s Ang Probinsyano. 

Ang sabi ng PNP, lubhang pinasasamâ raw ng dramang de-serye, na ngayo’y nasa ikatlong taon na ng pag-erye, ang imahen ng institusyon sa publiko, dahil sa pagtatanghal nito ng isang pamunuan at mga kawaning sangkot sa krimen at korupsiyon. Sinuportahan ng isang senador ang mungkahing ipatawag ang mga prodyuser ng palabas upang hilinging huwag masyadong pasamain ang PNP sa kuwento.[1] Iminungkahi naman ng kalihim ng Department of Interior and Local Government na baguhin na lámang ang banghay o plot ng teleserye.[2]

Ilang pangkat ang nagpahayag ng pagtutol sa animo’y pagsesensura ng ahensiya sa isang matagumpay at gabi-gabing aliwan ng mamamayan sa telebisyon. Samantala, ilan naman ang nagpahayag ng pagkabahala, lalo sa social media, sa pakikialam na ginagawa ng pulisya sa isang malinaw na artistikong gawain—ang paglikha ng kuwentong umuugnay man sa kasalukuyang pagkamalaganap ng pagkabalakyot at pagkatampalasan, ay nararapat lámang, sa diwa ng demokrasya, na hayaang gamítin ang “lisensiyang pansining” nito na kumatha at magtanghal ng búhay ng mga bayani’t kalabang kailangang magtuos pagdating ng tamang panahon.

Susing salita sa usapin ito ang “katha.” Sa tingin ko, kailangang igiit na ang teleserye, sa una’t hulí, at kahit sa pauna nito sa bungad ng bawat episodyo, ay isa ngang katha. Kung tumukoy man sa mga tunay na tao o pangyayari, kaligtasan nito, sa usapin ng sining, ang igiit ang pagiging bunga lámang ng haraya o guniguni ng napakaraming táong bumubuo sa produksiyon nito. Maaari itong akusahang palihim, pailalim na pinupuna ang pulisya, at ang pamahalaan sa pangkabuuan, subalit hindi dapat ito hadlangan, ni utúsan ng kung sinong kapritsoso na rebisahin ang pagkukuwento.

Sa kasawiampalad, di na dapat pagtakhan ang pasistang tindig mula sa balat-sibuyas na pulisya, na umaaray, kahit pa, sabi nga sa matandang kasabihan, “bato-bato sa langit, ang tamaan, huwag magalit.” Sa panahon ngayon ng sistemikong pagpapatahimik ng estado sa mga kritiko, at pagkiling sa mga kahanay at kakampi kahit pa malinaw na lumalabag o napatunayang may sagútin sa batas, hindi na nakagugulat kung gamítin din ng pulisya, isang tinaguriang repressive state apparatus ni Louis Althusser (1970), ang puwersa nito upang manupil ng mga itinuturing na “sumusuway” sa pinamamahalaang lipunan, mapanatili lámang ang bango ng mga poder sa kapangyarihan.      

Malinaw na idinadawit ng pangyayaring ito ang ilang susing usaping pang-edukasyon. Sa mga balitaktakan sa Facebook, halimbawa, iginiit ko na pinatutunayan ng kasong ito ang patuloy na pangangailangan sa pagtuturo ng Filipino at Panitikan sa kolehiyo, lalo sa mataas na antas ng edukasyon. 

Tanging mahusay na edukasyong pampanitikan ang makapagliligtas sa mamamayan mula sa mga ganitong mangmang na komentaryo at makitid na pananaw. Sumang-ayon din ako sa mungkahi sa PNP na imbes na makialam sa Ang Probinsyano, ipagpatuloy na lámang ang paglilinis sa hanay nito. Pambawi man lámang sa tutulog-tulog na pamamahala ng mga iniluklok sa puwesto, na sa isang bandá’y bakâ nga sadyang pinagtatakpan gámit ang panlansing isyu na ito.

Idinadawit din nito ang usapin hinggil sa kung umuugnay nga ba talaga ang Panitikan sa daigdig. Sa isang bandá, masasabing pinanghahawakan ng mga opisyal ng PNP ang ganitong paniwala sa matalik na ugnayan ng katha at realidad, sa kanilang paghihinakdal hinggil sa tingin nila’y nakasasamâng pagtatanghal ng nasabing teleserye sa pulisya bílang pugad ng mga tiwali. 

Hindi rin naman sila ganap na nagkakamali sa hinuha’t pakiramdam, sapagkat ang mga ito’y nakasalig sa isang pananaw na ang panitikan—kabílang na ang teleserye, na isang produkto at tekso ng kulturang popular—ay talagang maituturing na “salamin ng buhay.” Hinihiram ko ang praseng ito mula kay Soledad Reyes (1982), na ginamit itong paglalarawan sa paghinuha sa nobelang Tagalog at kasaysayan nito.[3]

Hinggil sa Mimesis 

Higit na mauunwaan ang nasabing paniniwala kung babakasin sa kaisipang klasiko na nagtatag ng nosyong may kinalaman sa animo’y “pananalamin” ng daigdig sa pamamagitan ng panitikan. Pangunahin sa mga palaisip ng panahong ito si Plato, na nagturing sa tula—siyang pangkalahatang terminong sumasakop sa lahat ng panitikan noon—bílang wangis ng daigdig. 

Pinasalimuot pa niya ito sa pagsasabing, sa isang bandá, ang daigdig ay wangis din lámang, ilusyon pa nga, ng mga umiiral sa tinatawag niyang daigdig ng mga ideya, kung saan nananahan ang mga perpektong anyo na ating nakikita sa realidad. Kung gayon, anumang paglikha, tulad ng sa tula, ay imitasyon lámang ng daigdig, na imitasyon din ng mga perpektong anyo.

Sinusugan ang ganitong paniwala ng mag-aaral niyang si Aristotle. Ngunit may panibagong tingin dito ang sumunod sa yapak. Pinahalagahan niya ito bílang susi sa danas ng paglikha, at di lámang ilusyon o basta pagwawangis ng imitasyon ng mga perpektong bagay sa daigdig ng mga ideya. 

Pinalayas ng kaniyang guro ang mga makata sa tinaguriang “Republika”—isang perpekto’t kaasam-asam na lipunang pinamamahalaan ng isang pilosopong-hari—dahil sa ang mga ito, aniya, ay kumakatha lámang ng mga guni-guni o walang kawawaang pantasya na maaaring makaliligaw sa landas ng inaasam ding makatwirang mamamayan. Samantala, pinahalagahan naman niya ang kapangyarihang mapangwangis ng panitikan bílang isang masining na kagawiang nagpapabubukod dito mula sa realidad, sa isang bandá; at bílang isang pangangailangan upang makalikha ng epekto sa madlang tumatangkilik dito, sa isa pa.

Kapwa saligan ng dalawang pantas ang konsepto ng mimesis, o imitasyon sa kanilang wikang Griyego, ngunit makikitang naghihiwalay sila ng landas sa bandáng hulí. Bagaman kapwa sila naniniwala na talaga ngang umuugnay ang sining ng panitik sa daigdig, sa pamamagitan ng mimetiko o mapangathang operasyon, at sa kapangyarihan nitong pumukaw ng kamalayan ng mga tao, nagkakaiba sila ng pananaw hinggil sa tungkulin nito sa isang lipunan. 

Kung si Plato ay naniniwala na tanging panulaang nagsisilbi sa adhikain ng kaniyang ipinanukalang “Republika” ang katanggap-tanggap, si Aristotle naman, na ang hilig ay maglarawan ng kalikasan ng mga bagay-bagay—na animo’y mga organismo itong binubuo ng baha-bahagi—ay naghaka na sa pamamagitan ng mimesis, natutupad ng panitik ang potensiyal nitong pukawin ang tao sa pamamagitan ng paghaharap sa kaniya ng representasyon ng mga probabilidad ng sitwasyon at kondisyon ng búhay. 

Malaon nang kinikilala si Aristotle bílang tagapagbunsod ng ideya ng genre o mga uri ng komposisyong pampanitikan, dahil sa kaniyang pagpapaliwanag hinggil sa mga tinatawag natin ngayon na mga “elemento” na bumubuo at tumutukoy sa pagkakakilanlan ng mga pangunahing anyo ng panitikan. Pangunahin sa mga ito ang mga ideya ng banghay, na siyang pinakamahalaga para sa kaniya, sapagkat ito ang nagsasakaayusan ng mga pangyayari sa kuwento sa bukod o hiwalay na daigdig na iyon; at tauhan, na itinatanghal sa kawing-kawing ding makahulugang aksiyon. Makikita ito, halimbawa, sa pinakatanyag at palagiang sinisiping pakahulugan niya sa dulaang trahedya: 

Tragedy, then, is an imitation of an action that is serious, complete, and of a certain magnitude; in language embellished with each kind of artistic ornament, the several kinds being found in separate parts of the play; in the form of action, not of narrative; through pity and fear effecting the proper purgation of these emotions.[4]   

Ang mga pundamental na kaisipan ng dalawa ang magiging batayan ng mga oryentasyong pampanitikang tatawagin ni Meyer H. Abrams (1953) na lápit mimetiko. Dito, ipinagpapalagay na ang panitikan ay matalik na umuugnay sa uniberso o daigdig na inuusbungan nito. Ang sining, tulad ng panitikan, ay isang gawain ng panggagaya o pagwawangis sa kung ano ang umiiral sa realidad, kayâ’t ang nagiging pangunahing sukatán ng bisà nito ay ang pagiging makatotohanan. 

Isang susing konseptong maiuugnay dito ang berosimilidad (verisimilitude), na nagbibigay-diin sa kakayahan ng panitikan na maging mistulang totoo. Balikán lámang ang etimolohiya ng salita, na nagsasanib ng veri o totoo at similis o kapara.[5] Ang pagiging mistulang totoo ng sining ng panitik ang pinaniniwalaang umuudyok, di lámang ng datíng ng ganda o lugod sa nagbabasá, kundi lalo’t higit, ng higit na pagkamalay sa karanasang pantaong pinapaksa nito. 

Kayâ hindi kataka-taka ang paggamit, paglaon, sa talinghaga ng salamin upang ilarawan ang oryentasyong ito. Para ngang humaharap sa salamin ang nagbabasá at natutunghayan niya sa repleksiyon ang daigdig na kaniyang ginagalawan. Para ring naghaharap ng salamin ang panitikan sa daigdig, ipinamamalas ang anumang nasasagap na repleksiyon. Kaugnay na mga talinghaga rin ang antipara, salamin sa mata, o lente. Nagiging pamamaraan ng pagpapalinaw ng pananaw ang panitikan sapagkat ibinabalangkas nito ang pagturing sa danas at daigdig.

Samantala, mula sa mga kaisipan ding ito matutuklas ang isang balintuna—na ang panitikan, bílang katha sa pangkabuuan, ay sumasalok ng kaniyang anyo at kongkretisasyon sa pamamagitan ng realidad. Sa aking mga klase sa panitikan, tinatawag ko itong fictional paradox, na nagtatanghal ng dalawang makathaing katangian.

Una, laging ipinagwawagwagan ng katha ang pagiging imbensiyon nito, na para bang káya nitong makapag-imbento, makapangatha, sa sarili lámang. Ngunit ang totoo, na siyang ikalawa, kailangan nito ng realidad, at makaugnay sa búhay sa labas nito upang magkaroon ng lawas. Ano’t anuman, lalaging tutukuyín (referent) ng panitikan ang daigdig, nagtagumpay man ang teorya sa pagbubukod sa panitikan bílang nakapagsasariling asemblea ng wika mula sa inuusbungan nitong daigdig. Mananatiling nakaapak sa lupa ang panitikan.  

Sari-saring -Ismo

Naging matalab ang ganitong pananaw na mimetiko sa sining, kayâ’t sinandigan ito, hindi lámang bílang pagpapangalan sa pamamaraan, mga kilusan, o eskuwelang pansining, kundi pati na rin bílang pantukoy sa pilosopiya o pananaw sa pagsusulong at pagpapahalaga rito. 

Sa unang panig maitatampok ang dalawang madalas napagkakamalang lápit na pampanitikan, dulot na rin ng lisyang pagkakapakilala rito ng mga nagdudunong-dunungan sa kurikulum noong araw—ang Realismo at Naturalismo. Sa ikalawa naman ang isang kompleks ng mga kapaniwalaang politikal na nagsusulong ng matalik na ugnayan ng akda at kasaysayan, sa isang bánda, at ng tungkulin ng panitikan sa lipunan, sa isa pa—ang mga tinawag ni Reyes (1992) na Historikal/Sosyolohikal na Pananaw at Marxistang Pananaw.

Dapat na bigyang-diin na malinaw sa mga ito ang ugnayan ng panitik at daigdig. Subalit ang unang tambalan ay hindi nga mga lápit pampanitikan, bagkus, mga moda o pamamaraan ng pagtunghay at pagtatanghal sa búhay ng tao o karanasan gámit ang sining, tulad ng panitikan. 

Sa katunayan, matatagpuan ding ginagamit ang mga terminong realismo at naturalismo upang tukuyin ang mga moda ng pagpipinta na talagang nagsisikap maging malapít sa katotohanan ng búhay. Sa kasaysayang pampanitikan, naging gamitín ang mga salitâng realismo at naturalismo bílang pantukoy sa mga anyo at pamamaraan ng pagsulat ng nobela na naging malaganap sa isang yugto ng panahon, o nananatiling malaganap magpahanggang ngayon.

Ipinaliwanag ni Abrams (1999) ang realismo bílang paglalarawan ng búhay, “as it is,” at dahil nga rito ay talagang kapani-paniwala sa pagkukuwento, sapagkat wika niya, “its characters might in fact exist, and that such things might well happen,” lalo pa’t ang nobela, sa pagsisimula, sa pag-usbong nito sa Kanluran, ay kinikilalang pumapaksa sa búhay ng mga karaniwang tao.[6] 

Samantala, ang naturalismo naman, aniya, ay maituturing na “an even more accurate depiction of life than realism,” dahil sa nakaangkla ito sa paniwalang itinatag ni Charles Darwin hinggil sa tao noong siglo 19—na sa kaniyang naturalesa o kalikasan, ang tao ay bahagi ng tinatawag na “order of nature,” walang kaluluwa kung kayâ’t hindi nakikisangkot sa isang “religious or spiritual world beyond the natural world,” at isang mataas na uri ng hayop na ang “character and behavior” ay hinuhubog ng dalawang bagay—“heredity and environment.”[7] Samakatwid, nabubuhay ang tao sa daigdig na pinatatakbo ng batas ng “survival of the fittest,” wika nga rin ni Darwin, mula sa kaniyang teorya ng ebolusyon.

Sa ganitong lohika, hindi na ipagtatanong ang pag-iral sa katha ng mga sinasabi ni Abrams na mga “compulsive instincts” ng mga tao-karakter, “especially hunger, the drive to accumulate possessions, and sexuality.” Ito rin ang nagtatalaga sa mga nasabing tao-karakter bílang “subject to the social and economic forces in the family, the class, and the milieu into which that person is born.”[8] 

Nakikipagtagisan ang mag tao-karakter sa mga puwersang ito, na madalas ay ganap na sumisikil at gumagapi sa kanila. Madilim ang mabuhay sa daigdig sa paraang ito ng pagtanaw sa realidad dahil sa hulí, naitakda na ng mismong “heredity and environment” ang palad ng tao. Trahedya ang nakaabang na katapusan sa nakikipagsapalaran, at walang magagawa rito ang mga tao-karakter. Ang tanging layon ng ganitong pamamaraan ng pagkatha ay maging matapat—at maghalos siyentista’t empiriko pa nga sa pagtatanghal ng katotohanan—sa pagsusuri ng mga mapanikil na puwersang nakapaligid sa mga tao.  

Sa Filipinas, nagtatagpo ang mga prinsipyong pangkatha na ito sa isang mahalagang termino na madalas ay ginagamit upang ilarawan ang namayaning pamamaraan ng pagsulat ng katha—ang Sosyorealismo. Tulad ng realismo at naturalismo, mailalarawan din itong isang kompleks ng mga pamamaraan, kilusan, o eskuwelang pansining na nakasalig sa ideya ng halaga ng pagkamakatotohanan sa representasyon. 

Ngunit nakasalig din ito sa panlipunang tungkulin ng pagtatanghal sa paraang makatotohanan. At para sa panitikang Filipino, maituturing na pinasinayaan ang ganitong kagawian ni José Rizal mismo, nang mistulang itakda niya ang tungkulin ng katha, at ng panitikan sa pangkabuuan, sa kaniyang dedikatoryang “Sa Aking Inang Bayan” sa Noli Me Tangere: 

Nakasulat sa kasaysayan ng mga pagdaralita ng sangkatauhan ang isang kanser na may katangiang napakalubha kaya nagpupuyos sa galit munting di-masaling at nanggigising ng matatalim na kirot. Anupa’t malimit na nais kitang tawagan kapag nasa gitna ako ng mga makabagong kabihasnan, kung minsan upang samahan ako ng iyong mga alaala, kung minsan upang maihambing ka sa ibang mga bansa, dahil malimit na tumatanghal sa akin ang iyong mahal na larawang may nakakatulad na kanser panlipunan.

Nilulunggati ang iyon kalusugan, na kalusugan din namin, at hinahanap ang pinakamabuting paglunas, gagawin ko sa iyo ang ginawa ng mga sinaunang tao sa kanilang mga maysakit: inilalantad sila sa mga baitang ng templo, upang makapagmungkahi ng lunas ang sinumang dumating na mananawagan sa Bathala.

At tungo sa mithing ito, sisikapin kong ilarawan ang iyong kalagayan nang buong tapat at walang pangingimi; itataas ko ang bahagi ng lambong na tumatabing sa karamdaman, isasakripisyo ang lahat alang-alang sa katotohanan, kahit ang pagmamahal sa sarili, sapagkat, bilang anak mo, ipinagdurusa ko rin ang iyong kapintasan at kahinaan.[9] 

Masasabing nagpapatuloy ang impluwensiyang Rizal sa mga nobelistang Filipino, lalo pa’t kung tutuusin, hindi pa rin naman talaga naihahanap ng ikagagaling ang ating lumalalang mga kanser panlipunan. Kayâ isang napakahalaga’t mapaglarawang dalumat sa ating kultural na produksiyon ang sosyorealismo, lalo pa’t nakasangkapan ang kagawiang ito upang makapagprotesta at manindigan sa pamamagitan ng sining. 

Sa katunayan, batay sa sinasabing “bukal na realista” ng nobelang Tagalog na sinuri ni Almario (2009), naging paraan ang nobela upang makapagsulong ng “mga pahayag na makabansa at makalipunan.”[10] Pinaksa nito ang mga posibilidad at hakbangin tungo sa kalayaan mula sa mga mananakop, suliranin sa lupa at trabaho, malaganap na kahirapan, urbanisasyon at modernidad, atbp. Kung gayon, ginamit ang katha, at ang gawi nitong maglarawan ng katotohanan, para sa “matalim at matalinong pagsusuri sa mga puwersang historikal na humubog sa kasalukuyan ng bansa.”[11] 

Sa sining-biswal, buháy din ang masasabing “tradisyong sosyorealista,” at inilarawan ito, halimbawa, nina Patrick Flores at Cecilia Sta. Maria de la Paz (2000) na “tumutukoy sa katotohanan ng lipunan kung kaya’t nilalayon nitong ipakita ang kahirapan at kaapihan ng mga maralita sa isang masidhing paraan.”[12] Sa isa pa niyang papel, itatampok ni Flores ang ganitong kagawian sa pagsasabing nagrurok ito noong dekada 70, sa panahong mayroong tangka ang diktaduryal na estado na isantabi ang “unsightly ferment or the socio-economic asymmetries of the present,” habang ipinagpaparangalan, sa pamamagitan ng mga institusyong pansining na itinindig nito, tulad ng Cultural Center of the Philippines, ang “the goodness, the truth and the beauty of a historic race.”[13]

Dagdag na paliwanag pa ni Flores: 

Resisting the idealisation of progress, social realism articulated a dissident cultural imagination, one wrought throughout centuries of colonialism, and that in many ways persists in postcolonial discourse and practice in the Philippines today. [14]

Pagbabalik sa mga Dulog Mimetiko

Kung kalauna’y naging tungkulin nga ng pagkamakatotohanan ng pangkabuuan ng sining, at ng panitikan sa partikular, ang magbunyag ng mga di-makatwirang kaayusang panlipunan, humingi ang mga ito ng pagdulog na nakauunawa’t nakahihinuha sa ginagawa nitong eksposisyon, at nagpapahalaga rito paglaon. Dito mabuting ipasok na muli ang oryentasyong mimetiko ng mga lápit pampanitikan, siyang makiling sa ugnay ng akda sa daigdig. Sa ating nagpapatuloy na talakay, binanggit na nating tampok sa mga oryentasyong ito ang Historikal/Sosyolohikal at Marxistang Pananaw. 

Dapat ipagpaunang mangangailangan ng higit na mahaba at masaklaw na talakay ang pagpaksa sa dalawang lápit, kayâ’t anumang ihayin ko rito ay dapat na ituring na pahapyaw at panimula lámang. Itinatampok ko lámang dito ang mga batayang ideya na dapat tandaan hinggil sa mga ito. Iminumungkahi ko ang pagbabalik sa mga batayang teksto ng mga teoryang nabanggit. Maaaring ituring ang aking talakay bílang mapa sa patuloy na pagtuklas sa mga teoryang ito, na akin namang ibinatay sa makináng na mga paliwanag ni Reyes sa kaniyang Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong  Pagtuturo ng Panitikan (1992). 

Hinggil sa Historikal/Sosyolohikal na pananaw, itinuturing nito na isang mabisang paraan ng pagpapahalaga, lalo sa saysay at kabuluhan ng panitikan sa lipunan, ang inilarawan ni Reyes na pagtatapat sa akda sa konteksto nito, “sa mga puwersa sa lipunan at kapaligiran—na pinagmumulan ng direktang impluwensiya sa mga manunulat.”[15] Kung gayon, itinuturing sa ganitong pananaw ang akda bílang produkto ng kasaysayan, pati na rin ng mga “di-maiiwasang proseso ng malawakang pagbabago sa lipunan at pangkalahatang pananaw sa buhay.”[16] Dagdag pa ng ating sinangguni, tungkol sa kambal at “mahirap paghiwalayin” na mga pananaw:

Layunin [ng mga ito]… na ipaliwanag ang mahigpit na ugnayan ng panitikan at ng mga puwersang itinuturing na nasa labas ng likhang-isip, at kung paanong naimpluwensiyahan nila ang kamalayan, ideolohiya, pananaw, at kasinghalaga ng mga ito, ang sining ng awtor.[17]

Sa ganitong pananaw, hindi lámang minamalas ang panitikan bílang salamin ng búhay. Ginagawa pa nitong daan ang búhay—ang kasaysayang kinasibulan nito—bílang paraan ng pag-unawa rito. Sa interpretasyon, hindi maaaring iwan ang unibersong kinairalan ng akda, sapagkat, wika pa nga ni Reyes, “hindi sapat ang isang tekstwal na pagdulog sa pag-aaral ng mga anyong-pampanitikan.”[18] Ang tekso ay binubuo rin ng konteksto, at ulit-ulit na iginigiit, sa tambalang pananaw, ang “mahalagang papel ng kasaysayan at lipunan sa pagpapalinaw ng kahulugan at katuturan ng panitikan.”[19]

Sa kabilâng bandá, ang maka-Kaliwang Marxistang pananaw naman, ay batay sa mga ideya nina Karl Marx at Friedrich Engels, mga pilosopo’t ekonomista na nagtangkang maghayin ng “masalimuot na programa” upang sagupain ang “pagkakaiba ng mga uri sa lipunan na nagbubunga ng alyenasyon ng tao sa kaniyang sarili.”[20] 

Sa kanilang pagsusuri, ang kasaysayan ng tao ay kasaysayan ng hidwaan sa pagitan ng aping manggagawa, na nakatanikala sa kaniyang paggawa at kumakatawan sa napakaraming nakapailalim na uri; at ng masalaping may-ari na nagkakamal ng kita at bahagi ng iilang naghaharing-uri, dahil sa pamumuhunan sa makinarya ng paggawa. Pangunahing layunin, kung gayon, ang pagpapabagsak sa hulí, pagpapatag sa kaibhan ng uri, at paglikha ng isang lipunang may pagkakapantay-pantay, lalo na sa usaping materyal o pangkabuhayan.

Sapagkat ang Marxismo, sa mga batayang prinsipyo nito, ay nagbibigay-diin na “ang basehan ng lahat ng karanasan ay nakasalalay sa… materyal at pangkabuhayang ugnayan,” ipinagpapalagay na ang bawat umusbong na mga panlipunang pormasyon at praktika, tulad ng “batas, relihiyon, pilosopiya, sining, (at) panitikan” ay hubog din ng mga ito.[21] 

Bagaman wika nga ni Reyes ay “(h)indi nagbigay ng mga batas sina Marx at Engels tungkol sa ideyal na pagtaya sa kabuluhan o kawalang kabuluhan ng teksto,”[22] sa pangangatwirang inihayin sa itaas, mapagwawaring pinakaideyal na anyo ng sining—ng panitikan sa ating kaso—ang bumabalikwas sa mapang-aping kalakarang panlipunan at nagsusulong ng ganap na paglaya ng mga naaapi rito. Nararapat lámang na ang preperensiya nito ay nasa dehadong manggagawa sa ordeng pinatatakbo ng kapital—o sa isang bandá, sa nasasalaylayan sa anumang rehimeng mapang-api, sa pangkabuuan.

Sa prinsipyong pansining na tulad nito, lohikong yakapin bílang tampok na uri ng panitikan, halimbawa, ang sosyorealismo o yaong tinawag ni Reyes na “realismong sosyal,” na isinulong bílang “pundamental na paraan… (ng paghahayin ng) makatotohanan, kongkretong historikal na representasyon ng realidad sa rebolusyonaryong pag-unlad nito.”[23] 

Kaalinsabay ng pagkamakatotohanan sa rendisyon ng realidad sa panitikan ang pagsusulong ng paglaya sa kamalayan at kalagayang pangkabuhayan ng madalas ituring na “masa.” Dito umusbong ang uri ng panitikang tinatawag na sumusunod sa Marxistang “linya” o adhikain, na lagi’t laging naghahayin ng historikong tanong na para kanino? kapag pinag-uusapan ang layon ng pagsusulat. 

Sa pagsandig sa linya, inihahanay ng manunulat ang kaniyang sarili at pagpaksa sa pagbubunyag at paglutas sa mga hidwaang panlipunang umiiral sa kaniyang panahon, at sa hulí, sa pakikipaglaban para sa kabuuang ikaaahon ng mga api. Madalas na gamitín sa ganitong adhika ang realismo, lalo pa’t pinaniniwalaang nagagawa nitong tugunan ang “pangangailangang ilantad at palinawin ang isang totalidad o kabuuan ng buhay.”[24] 

Kung nagagawa nga nitong ilarawan, “hindi lámang ang mga detalye ng pook at panahon kundi ang mga puwersang panlipunan na siyang nagtatakda ng kilos, gawi, at pag-iisip ng tao,”[25] tinutupad din ng panitikan, sa maadhikang pagkamakatotohanan nito, ang pagbubunyag ng mga kabuuang pananaw na nagpipiit sa tao sa kaniyang kalagayang api’t kahabag-habag. 

Ang mga kabuuang pananaw na nabanggit ay tinutukoy sa Marxismo bílang ideolohiya, na sa paliwanag ni Reyes ay “isang komplikadong proseso na ipinasasaloob ng lahat ng tao, nauunawaan man nila o hindi.”[26] Tinatawag ding “lisyang kamalayan” o false consciousness, laman ng mga ito ang mga mapagtakdang kaisipan na inihahayin ng naghaharing uri at pinalilitaw na natural, totoo, at “sentido kumon” na maituturing. 

Ilan sa mga halimbawa ng ideolohiya ang pagtuturing sa babae bílang mahina o dili kayâ’y nararapat na manatili lámang sa bahay bílang “ilaw ng tahanan”; ang romantisasyon sa kahirapan bílang estado ng búhay na tahimik at kalugod-lugod; at ang pagtuturing sa anumang gulong ng palad bílang kaloob ng maykapal na hindi mapipigil ng tao. 

Samantalang pinalilitaw ng mga dominanteng puwersa [halimbawa na, ang patriyarkiya o kapitalista] ang mga ito bílang likás sa ating pag-iral, naitatanghal ang mga ito bílang mga “mito,” sa taguri nga ni Roland Barthes (1957), at pagkatalimuwang lámang na nararapat ilantad, ibunyag.[27] Kailangang isailalim ang mga ito sa demistipikasyon. Sa panig ng Marxistang manunuri ng panitikan, ibinubunyag ang mga ito’t inuusig. Sa manunulat na sinasabing nakikisangkot sa rebolusyonaryong pakikibaka, inaasahang masusuri rin ang mga ito sa bawat likha, at kung maaari, tuluyang masawata gámit ang aksiyon ng mga tauhan o talinghaga.

Sa hulí, humugot si Reyes ng limang “pangkalahatang kaisipan” na maaaring lumagom sa pananaw na Marxismo sa panitikan:

Una, makabuluhan ang akda na may epekto sa nakararami—ang siyang tumatanggap ng akda.

Pangalawa, nakasalig ang kabuluhan ng akda, samakatwid, sa ugnayan ng teksto at ng kagalingang pang-madla.

Pangatlo, sa pag-aaral ng kritiko, hindi niya kailanman maititiwalag ang akda sa konteksto nito—sa lipunan at sa panahon.

Pang-apat, mahalagang malaman kung sino ang may-akda, ang uring kanyang kinabibilangan, at ang mga impluwensiya sa kanyang kamalayan.

Panglima, mapaghihiwalay ang laman (sinasagot ng ano?) at anyo (sinasagot ang paano?) sa pagsusuri ng akda.[28]

Pahapyaw na Mimetikong Sipat sa Ang Probinsyano

Sa pagtalakay sa dalawang mimetikong lápit na itinampok natin mula kay Reyes, maaaring makahango ng sa tingin ko’y tatlong mahalagang kislap-diwa na makakasangkapan sa pag-unawa sa anumang akdang babagay sa mga ito o hihingi ng mga ganitong pagdulog, tulad halimbawa ng kontrobersiyal na Ang Probinsyano. Ito ang mga sumusunod:

  1. Mula sa karaniwang matapat na pamamaraan ng rendisyon sa realidad, nagiging isang uri ng pagbubunyag o paglalantad ng kung anuman ang panitikan.
  2. Madalas na ang mga ibinubunyag o inilalantad ay sagisag lámang ng mga tunggaliang bunga ng, o lumilikha sa mga di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunan sa labas ng panitikan.  
  3. Ang mga paraan ng pagbubunyag o paglalantad ang mismong balangkas ng pagsusuri ng awtor sa mga bagay-bagay na itinatanghal niya sa kaniyang akda. Nananahan sa balangkas ng kaniyang pagsusuri ang komentaryong inihahayin ng akda.

Sa mga sumusubaybay sa teleseryeng nabanggit, malinaw na ang moda ng pagpapalabas ay realistiko, kahit lubhang napakaeksaherado’t kung minsa’y napakamahiwaga ng mga pagkakataon (coincidence) ng pagkukuwento nito. Tandaang ang anyo nito ay soap opera at sa baklad ng romanse at melodrama, madaling nakukumpuni ang mga bagay-bagay at pangyayari para sa bidang si Cardo Dalisay, ang matuwid na pulis probinsiya, na hinango mula sa mga pelikula ni Ferndando Poe Jr. noong dekada 90. Sa kaniya umiikot ang daigdig ng kuwento. Siya rin ang tagapagpatakbo ng banghay nito. 

Gámit ang (1), masasabing makatotohanan ang pagtalakay sa maykatwirang búhay-pulis ni Dalisay, lalo’t umiiral siya sa isang daigdig ng pulisya na sa totoo lámang ay pamilyar sa mga manonood—isang daigdig na tiwali, kung saan sangkot mismo ang mga kawani sa paggawa ng krimen. Sa mula’t mula, antitesis si Dalisay ng marami sa hanay ng pulisya, sa teleserye man o sa tunay na búhay, at masasabing iginigiit ng palabas ang kaniyang taglay na birtud bílang tunay na tagapaglingkod at tagapagtanggol. Natatangi siya bílang bayani ng araw-araw. 

Madaling ilarawan ang maaksiyong pakikitunggaling ito ni Dalisay sa mga iskalawag sa kaniyang hanay bílang karaniwan at panghabampanahong pagtatanghal lámang ng labanáng mabuti at masamâ. Lalaging laman ng soap opera ang ganitong tunggalian sapagkat taglay nito bílang popular na anyo ang moral na polarisasyon, na humihimok ng pagpanig, lalo na sa karapat-dapat at mabuti.[29] 

Subalit gámit ang (2), matutuklasang hindi lámang basta pagtatanghal ito ng tagisang mabuti at masamâ, kung saan ang una ang nakatakdang mangibabaw at ang hulí’y nakaabang sa pagkagapi, bagkus isang pagbubunyag, paglalantad, sa anyo ng naratibo, ng batid na ng pangkalahatang lipunan, bagaman hindi yata talaga masawata kahit pagsumikapan—ang malawakan at sagad-sa-butong korupsiyon ng pulisya bílang institusyon. 

Hindi maitatangging sa realidad, bagaman marami pa rin namang matitinong pulis na maihahalintulad kay Dalisay, marami rin ang ginagawang negosyo ang pagpupulis upang makaagapay sa isang inaasam na marangyang búhay. Maraming mararangal ang magsasabing sapat lámang madalas ang sahod sa pagpupulis. Samantala, yaong mararangya’y nakikisangkot sa, o nagpapatakbo pa nga ng mga maliliit o malalaking organisadong krimen upang maging maalwan ang búhay, o upang “makaisa” man lámang kahit sa kanilang abang pamumuhay. Biktima rin ang pulis ng di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunan dahil sa limitasyon ng kaniyang pagkukunan. Dahil dito, naitutulak siyang pumasok sa daigdig ng krimen.

Masasabing isa lámang sa kompleks ng mga imahen ng PNP at pulisya ang itinanghal sa serye. Sumususog ito sa kalimitang katatawanang likha ng mga sitwasyong komiko na madalas kasangkutan ng mga pulis sa kulturang popular, tulad ng pagkahulí sa pagtugon sa mga krimen, katangahan o kawalang kahandaan kung tumutugon man, o pagiging likás na “pulis patola” at talagang malayo sa mga imahen ng makikisig na pulis o detektib sa mga seryeng telebiswal at pelikulang Hollywood.    

Ang dakilang kabayanihan ni Dalisay, na maysapusa’t hindi mapaslang-paslang ng kaniyang mga kalabang kriminal at kabaròng tiwali, ay masasabing pag-uyam sa malaganap na korupsiyon sa buong sistema. Ang kaniyang pagiging masunurin sa mga superyor [at di miminsang pagsuway, dahil sa tawag ng paglilingkod], laging pagtalima sa maliliit at malalaking tungkulin, at pagiging ulirang tao, ay tindig ng katwiran sa gulo at galaw ng sistemang tiwali, na madalas, pinatatakbo ng kapital o pamumuhunan ng mga mismong kriminal na elementong nakikipagsabwatan sa pulisyang dapat ay dumadakip sa kanila. Ang lahat, sa loob at labas ng panitikan, ay nagiging biktima ng di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunang bunga nito.

Samantala, gámit ang (3), masasabing sa pigura ni Dalisay, naghahayin ang teleserye ng isang mailalarawang “politika ng mga posibilidad.” Posible ang malinis, madalisay ang pulisya, kung sisikapin lámang nito na totoong magpakabuti’t magpakatotoo sa sinumpaang tungkulin sa bayan. Ngunit napakabigat ng mga pagsubok na hinarap, at patuloy na hinaharap ni Dalisay ngayon. 

Sa kasalukuyan, ang kaniyang pangkat, ang Vendetta, ay tinutugis ng tiwaling pamahalaan upang tuluyang mahadlangan sa mga gawain nitong kontra sa lunggati ng mga mapamuksang dominanteng puwersa, sa pamumuno ng mismo ng mga nakaupong balakyot. Pinabibigat pa ito ng dramatisasyon ng mga kunwa’y opisyal ng PNP bílang gahaman sa kapangyarihan, mapanikil sa mga tumututol sa kanilang pamamalakad, at mapaghasik ng sindak gámit ang puwersang mayroon ang tanggapan.

Para sa PNP sa tunay na búhay, hindi magandang pakinggan ang komentaryo ng Ang Probinsyano. Nasasaktan sila sa kanilang napapanood na paghahari ng kasakiman sa kathang PNP sa palabas. Idinadahilan ng mga opisyal mula sa tunay na búhay na nagdudulot ito ng malawakang demoralisasyon sa kanilang hanay.

Pero trabaho ba ng teleserye bílang panitikan na pagandahin ang kanilang imahen? Alam natin ang sagot diyan. Ang pagpapaganda ng imahen ng alinmang problemadong institusyong pampamahalaan ay gawaing pampropaganda. Hindi ito trabaho ng panitikan. Sa kabilâng bandá, kung gayon kasidhi ang naging reaksiyon ng PNP sa palabas, kailangang palakpakan natin ang Ang Probinsyano sa matapat nitong rendisyon sa realidad, at pagsaksi sa mga totoong nangyayari sa lipunan. Natupad nito ang napakahalagang tungkulin.   

Paglalagom at Implikasyon

Samantala, sa hulí, ano pa ba ang masasabing implikasyon ng reaksiyon ng PNP, bukod sa lubhang lisya ang pananaw ng mga punò nito hinggil sa panitikan, at sadyang nananakot, nanggigipit lámang? May isa pang ulat na pumukaw sa akin kaugnay ng pangyayari, na nagsalaysay hinggil sa pagmumungkahi ng isang pangkat na manalamin muna ang pulisya bago pakialaman ang Ang Probinsyano.[30]

Anila, makabubuting magnilay muna ang institusyon tungkol sa kung sino talaga ang tunay na dahilan ng pangit na tingin ng madla sa mga pulis. Kung nakadarama nga naman ng demoralisasyon ang mga pulis sa korupsiyong iniuugnay sa kanilang hanay, bakâ may bahid ng katotohanan ang natutunghayan sa teleserye’t kailangan nilang mamulat at gumawa ng hakbang upang malunasan ang kanilang institusyonal na karamdaman.

Sa gangang akin, dapat na tandaan na ang bida pa rin ng drama ay isang ulirang pulis sa alegorikong pangalan na Cardo Dalisay. Maaari’y nagagapi nga sa kasalukuyang takbo ng kuwento ang kadalisayang nananahan sa kaniyang loob, kayâ heto’t higit na nakapupukaw, lalo sa pamunuan ng PNP, ang kasamaang malaganap sa kathang PNP sa palabas. 

Sa pangkabuuan, isang napakahalagang epekto ng panitikan, lalo’t kung usapin ang pagiging matapat nito sa pagbubunyag ng mga katotohanan, ang gisingin táyo mula sa ating mga di-nakatutulong na mga pagkakahimbing. Gaya marahil ng pinagdadaanan sa ngayon ng PNP, na sa kabila ng pagkabuwal ng libo dahil sa digmaan laban sa droga ng Pamahalaang Duterte, at mga dokumentadong pagkakasangkot ng mga pulis sa mga tiwaling gawain, ay nag-iilusyon pa rin na mapagkakatiwalaan talaga silang tanodbayan. Pero dapat manaig ang kabutihan, sa gayong paraan na sa hulí, maaasahan sa teleserye ang pananaig ni Dalisay bílang ahente ng kabutihan. 

Kailan kayâ magigising ang PNP sa katotohanang ito? Kailan kayâ ito babaling sa tungkuling maglingkod at mangalaga sa mamamayan? Kailan ito tatalima sa mga karapat-dapat na birtud, sa kadalisayan at katapatan?

Isa ring mabuting mungkahi sa kanila ang pagbabalik-áral sa Panitikan, kahit pa ipinagsasawalang-bahala na ito sa makabagong lipunan at bakâ tuluyan na ngang lansagin sa antas-tersiyaryo ng sistema ng edukasyon. May tungkulin itong maging matapat sa paglalarawan ng panahon at kaligiran, gaano man karikit o karimarimarim. Magbabago ba ang PNP, matapos ng lahat ng napanood nitong “pagbubunyag” sa Ang Probinsyano? Abangán ang susunod na kabanata.

Talâ   

[1] Basahin ang “Lacson backs Albayalde on ‘Ang Probinsyano’ concerns, Poe defends series,” ABS-CBN News.com, Nobyembre 15, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/15/18/lacson-backs-albayalde-on-ang-probinsyano-concerns-poe-defends-series/.

[2] Basahin ang Talabong, Rambo, “DILG chief wants ‘Ang Probinsyano’ plot changed to favor PNP,” Rappler.com, Nobyembre 15, 2018, https://www.rappler.com/nation/216791-ano-wants-ang-probinsyano-plot-changed-favor-cops.

[3] Reyes, Soledad, “Pambungad,” Nobelang Tagalog 1905-1975: Tradisyon at Modernismo (Lungsod Quezon, Ateneo de Manila University Press, 1982), xi.

[4] Aristotle, “Poetics, Section 1” The Internet Classics Archive, http://classics.mit.edu/Aristotle/poetics.1.1.html.

[5] “Verisimilitude,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 20, 2018, https://www.etymonline.com/word/verisimilitude#etymonline_v_4726.

[6] Abrams, Meyer H., “Realism and Naturalism,” A Glossary of Literary Terms, 7th ed. (Boston: Heinle & Heinle-Thomson Learning, 1999), 260.

[7] Ibid., 261.

[8] Ibid. 

[9] “Sa Aking Inang Bayan,” Rizal, José, salin ni Almario, Virgilio, Noli Me Tangere (Lungsod Quezon: Adarna House, 2011), wp. 

[10] Almario, “Mga Bukal at Batis ng Nobelang Tagalog: Isang Pagsusuri,” Unang Siglo ng Nobela sa Filipinas (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 2009), 38.

[11] Ibid.

[12] Flores, Patrick at Sta. Maria de la Paz, Cecilia, Sining at Lipunan (Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, 2000), 39.

[13] Flores, “Social Realism: The Turns of a Term in the Philippines,” Afterall: A Journal of Art, Context and Enquiry 2013, blg. 34: 64.

[14] Ibid.

[15] Reyes, “Ang Historikal/Sosyolohikal na Pananaw,” Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), 28.

[16] Ibid, 29.

[17] Ibid.

[18] Ibid., 36.

[19] Ibid., 37.

[20] Reyes, “Ang Marxistang Pananaw,” Kritisismo, 69.

[21] Ibid., 73.

[22] Ibid.

[23] Salin ni Reyes ng pahayag mula sa Marxistang Kongreso ng mga Manunulat na Sobyet noong 1934, 74.

[24] Ibid., 76.

[25] Ibid.

[26] Ibid., 79.

[27] Hinggil dito, basahin ang Barthes, Roland, Mythologies: The Complete Edition, in a New Translation (New York: Hill and Wang, 2012).

[28] Reyes, “Ang Marxistang Pananaw,” 82.

[29] Hinggil dito, basahin ang Brooks, Peter, “The Melodramatic Imagination,” The Melodramatic Imagination: Balzac, Henry James, Melodrama, and the Mode of Excess, with a new Preface (New Haven: Yale University Press, 1995), 1-23.

[30] “PNP, DILG chiefs urged to look in the mirror, not ‘Ang Probinsyano,'” ABS-CBN News.com, Nobyembre 18, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/18/18/pnp-dilg-chiefs-urged-to-look-in-the-mirror-not-ang-probinsyano.

Palaisipan 6: Bakit Kailangang Pag-aralan ang Filipino at Panitikan?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Sa napakasaklap na dahilan—ang tuluyang pagpabor ng Korte Suprema sa pagtanggal sa mga asignaturang Filipino at Panitikan sa kolehiyo, at patuloy na pagbubulag-bulagan ng pamahalaan sa totoong sitwasyon ng pagtuturo ng mga nabanggit sa batayang edukasyon—kailangang batahing muli ang pagtugon sa tanong na ito. 

Hindi lámang dahil nakataya rito ang kabuhayan ng libong guro na noon pa’y dumadaing sa pagpapatupad ng sistemang K to 12, na may dakilang layon na ihanda ang mag-aaral na Filipino sa global na panahon. Mabigat na nga itong dahilang ito kung tutuusin, dahil napakarami nang nawalan ng trabaho nitong mga nagdaang taon. 

Ngunit nakataya rin dito ang ating pangmalawakang kalinangan bílang kultura. Napakaraming mawawala at mapawawalang-saysay ng pangyayaring ito. Kayâ hinihinging muling pag-isipan ang mga sumusunod: Ano nga ba ang nasa Filipino at Panitikan at kailangan natin itong bantayan, ipagtanggol, at panatilihin, lalo sa mataas na edukasyon na pinagtanggalan nito? Bakit kailangan pag-aralan ang mga ito? Ano ba ang napapala natin sa mga ito? 

Dalumat, Danas, Dunong

Ang totoo, magkaugnay ang Filipino at Panitikan—kambal na maituturing—sa kabuuan ng kasaysayan ng sistema ng edukasyon sa Filipinas. Sa pamamagitan ng Panitikan sinisikap ituro ang Filipino bílang wikang pantalastasan. Sa kabilâng bandá, ang Panitikan naman ang nagiging makabuluhan, makapangyarihan, at mabungang plataporma ng pagtuturo sa mga dalumat, danas, at dunong ng malawakang kulturang Filipino. Sa matagal na panahon, ginagawa ang mga ganitong gawain sa loob ng mga silid-aralan sa Filipinas. Naging daan din ito, sa tingin ko, sa patuloy na deskolonyalisasyon sa minana nating sistema ng edukasyon mula sa mga Americano. 

Bagaman nagtuturo rin naman ang ating mga paaralan ng Panitikan sa Ingles—at nakapagkakaloob ito ng isang pananaw na malawak, sarikulay, at pandaigdigan—sa tingin ko’y wala pa ring tatalo sa pagtalakay sa mga nasabing dalumat, danas, at dunong, at lalo na sa ating mga natatanging pamamaraan ng pakikipagtalastasan, sa wikang Filipino, gámit ang mga panitikang nasusulat sa ating mga wika. Marami sa mga ito’y sa ating mga wika lámang lubusang maiintindihan at maipapaliwanag. Kayâ, sa hulí, ang pagtatanggol sa Panitikan ay talagang pagtatanggol din sa Filipino, at vice versa.

Ibig kong itanghal ang tatlong nabanggit, na sa aking paniwala’y sa Filipino at Panitikan lámang maaaring malalimang matampok, matalakay, at maunawaan. Nais ko ring patunayan ang pangangatwirang ito, kahit na pahapyaw, sa pamamagitan ng isang kawing ng mga ilustrasyon. Hinggil sa dalumat, ang tinutukoy ko ay mga pananaw at pagkakaunawa sa mga bagay-bagay na madalas ay naisisilid sa mga salitâng buháy sa ating wika at gunita. Ang danas naman ay paglalagom sa ating mga pinagdaraanang nagbibigay-katuturan hinggil sa ating sarili, pamayanan, at bayan. Dunong naman ang tagapagbuod sa ating kultural na talino at mga pamamaraan ng pag-alam.  

Tungkol sa dalumat, hindi ko malimutan ang personal na kuwento ni Virgilio Almario (1990) hinggil sa pagkakatagpo niya sa salitâng “parikala.” Dati-rati, madalas umano siyang makarinig ng kantiyaw na wala tayóng katutubong dalumat para sa irony, ang estropang nagpapahiwatig ng “isang uri ng pagpapatawa,”[1] at ayon naman kay Meyer H. Abrams (1999), sa kaniyang A Glossary of Literary Terms, “remains the root sense of dissembling or hiding what is actually the case; not however, in order to deceive, but to achieve special rhetorical or artistic effects.”[2]

Sa pangmalawakan, nagpapahayag ang irony ng kakulangan sa kaisahan sa pagitan ng ipinahahayag at sa ipinakikita o totoong ipinahihiwatig. Tampok ito sa mga pigura ng litotes o understatement, sa isang bandá, at hyperbole o pagmamalabis, sa isa pa; at sa pinaniniwalaang tatlong anyo nito—ang parikalang verbal, na sumasakop sa dalawang pigurang ating nabanggit; parikala sa sitwasyon, na nagtatanghal na mga kabaligtaran ng mga inaasahan; at parikalang dramatiko, na matalik na kaugnay ng panonood ng klasikong trahedya.     

Ani Almario, ang kawalan nito’y animo’y nagpapatunay na ang uri ng pagpapatawang tinatangkilik natin ay “(h)anggang ‘berde’t baboy’…kaya’t burlesk…at OA (overacting) lámang ang nakapagpapamukadkad ng gilagid nati’t bunganga.”[3] Ngunit napatunayan niyang mayroon ngang katutubong konsepto nito nang magbulatlat siya ng Vocabulario de la Lengua Tagala (1754; 1860) ng mga Fransiskanong sina Juan José de Noceda at Pedro de Sanlucar. Mahalaga ang tuklas na ito, na sa Filipino at Panitikan lámang mapahahalagahan at lalo pang mabubuklat. Sapagkat wika nga niya, 

Nakatudling sa puso ng parikala ang pagkadama sa walang tigil na agos ng buhay at kasaysayan, sa pagsulong at pagbabago na mahirap malusutan, sa pagtitimbang ng isang iglap at walang hanggan, sa walang katapusang tunggalian at pakikibaka.[4]

Tendensiya ng Filipino at Panitikan na maging maugnayin. Kayâ’t madaling matuklasan sa pag-aaral ng mga ito—lalo sa liwanag ng ating mga pekulyar na danas—ang likás na pag-iral ng parikala sa búhay. Masdan na lámang halimbawa ang nakamihasnan nang romantisasyon ng mga Filipino sa sariling katatagan tuwing magtatapos ang pananalasa ng bagyo. Sa isang bandá, seryoso ang mga Filipino sa bagay na ito, sapagkat talaga ngang kahanga-hanga at nakadadala ng damdamin ang pagbabayanihan at pagkakapwa-tao para sa mga nasalanta. Ngunit ano nga ba ang totoong nasa likod nito? Iyon lámang ba ang “mababása” sa danas na ito? 

Filipino at Panitikan ang maaaring magpamulat hinggil sa parikalang umiiral sa sitwasyong ito. Sa unang sapin, maaaring makita ang parikala sa ibayong optimismo sa kabila ng mga pagkawasak at pagkawala. Ang patuloy na pagtitindig na muli ng mga bahay—na parang walang nangyari—ay isa na ngang mahimalang parikala. Noong unang panahon pa lámang, hinaharaya na ang mga bagyo bílang isang pagsubok na kakayanin, “titigisin,” sang-ayon nga sa tulang natutuhan nating tukuyin bílang ang “May Bagyo Ma’t May Rilim.” Kayâ sa ating pananaw, buháy ang maparikalang pagpapahalaga sa katapangan at maluwag-sa-loob na pagtanggap sa mga tunay at matalinghagang bagyo. Dahil wika nga, sa isa pang talinghaga ng mga salawikain sa anyong dalít,

Ang sugat ay kung tinanggap,       
Di daramdamin ang antak;
Ang aayaw at di mayag
Galos lámang, magnanaknak.

Subalit hindi dito nagtatapos ang diskusyon. Ang parikala’y isang estropang nagdadala ng mga kislap-diwa hinggil sa karunungang-bayan. Sa sosyo-politikal na mga usapin, palagiang nadadawit ang talinghaga ng bagyo bílang paraan ng pag-unawa—at pag-usig na rin—sa di-iilang madilim na yugto ng kasaysayan. Kayâ hindi rin mahirap isiping sa ngayon, “binabagyo” nga rin táyo ng maraming delubyong panlipunan—sa anyo ng paniniil o pananakot sa mga kritiko ng pamahalaan, pagpopondo’t pamumuhunan sa lalong ikalilito o ikamamangmang ng mamamayan gámit ang fake news, pagkabuwal ng laksa sa gabí-gabíng digmaan kontra droga, at pagbibingi-bingihan ng pamahalaan sa mga hinaing ng mamamayang pasan-pasan ang pagtaas ng presyo ng mga bilihin at iba pang pang-araw-araw na pangangailangan.

Patuloy na nananalasa ang bagyo habang nagririgudon ang mga politiko para sa nalalapit na halalan. Nito ngang hulí, isang butihing historyador ang nagpanukala, pa-muli, na “basahin” ang siyang mata-ng-bagyo bílang pusóng [mula sa mga kuwentong Juan Pusóng mula sa Visayas] o yaong tinatawag na trickster sa mga panitikang bayan. Muli, dahil sa kaniyang matagumpay na pag-akyat sa sentro ng kapangyarihan mula sa kuta at laylayang Mindanao, at pinaninindigang paglansag sa mga datihan at dominante sa pambansang politika. Hindi ito ang unang pagkakataon na “binása” ang sinasabing pusóng bílang pusóng, at marami nang naging pagtalakay at pagtatalo hinggil dito. 

Ang siste kasi, sinasabi ng ilan na ang pagkakaunawa ng mga bumabása sa pusóng bílang pusóng ay taliwas sa kung ano talaga ang pusóng sa ating konteksto. Sinsabing napapangatwiranan lámang ito batay sa mababaw na pakahulugang Kanluranin sa trickster, na hindi kailanman malalagom ang kabuuang kultural na saysay ng pagiging pusóng. Sa Filipino at Panitikan, hindi lámang nagiging posible ang ganitong muli at muling paglalapat ng mito sa mga pigurang sosyo-politikal. Nagiging posible rin ang pagpapatunay kung wasto ba ang paglalapat na tinutupad sapagkat naitatanong ang mga dapat tanungin, habang nakalapag ang mga paa sa sarili nating lupa.

Dagdag pa nga, halimbawa, ni Mila Aguilar, 

(f)ew if any of the current Western theoretical approaches could fully account for the dynamics of tricksterism in the Philippine context, its working in tandem with buffoonery, its political overtones and economic undertones, as well as its dialectic within Philippine history and society.[5]

Kung gayon, wasto ba ang ganitong pagbása sa pusóng, at pagturing sa itinuturing na pusóng bílang pusóng? Malaki ang tiwala kong Filipino at Panitikan lámang ang makatutugon sa mabibigat na hámon na ito, lalo pa’t pipilitin táyo ng mga ito na balikán, halimbawa, ang mga tomo ng panitikang bayan na tinipon ni Damiana Eugenio. Tiyak na marami táyong mapupulot na katutubong saysay ng pusóng mula sa mga ito, at sa taglay niyang parikala, lalo na kung mga “nangyayaring harı” ang pag-uusapan.      

Ilan Pang Karagdagang Pangangatwiran

Nailahad, naitanghal ko ang mga napakahalagang nilalaman ng Panitikan, at lalo na ng mga panitikan sa Filipinas [dahil totoong napakarami!], na dapat isaalang-alang ng mga tagapagpasya ng nilalaman at estruktura ng kurikulum. Totoong taglay ng mga ito, sa bawat pagtuturo at pagkukuro, ang dalumat, danas, at dunong ng Filipino at kaniyang mayamang kultura. 

Madaling sabihing motherhood statement ito, oo. Kasi nga naman, sa isang bandá, talagang mga abstraktong bagay itong mahirap sukatin, lalo sa paraang isinusulong ng mga tagapagbandera ng makiling-sa-mga-agham-at-teknolohiyang-disiplinang outcomes-based education at malaganap na oryentasyon sa edukasyong pansiglo 21, na sa kasawiampalad ay nakatuon lámang sa paghahanda ng mga manggagawang magpapaempleyo sa ibayong-dagat.

Pero subukin nating tingnan ito sa pananaw ng kasaysayang Filipino, at hindi mahirap isiping talagang lubhang napakamapanghamon na gagapin ng mga taglay na ito, sa kanilang pinakabásal na anyo. Halimbawa, batugan nga bang maituturing ang isang lahi na inaaglahi at pinupuwersang buwisan ng kolonisador sa pamamagitan ng sapilitang trabaho? Nasagot iyan ni José Rizal (1890) sa kaniyang mataginting sanaysay, ang “Sobre la indolencia de los filipinos,” hinggil sa katamaran ng mga Filipino. Dito, inusig ang pananaw ng mga Espanyol sa pamamagitan ng rasyonalisasyon sa panghihinawa ng mga táong naaapi. Muling ipinagkaloob ni Rizal ang dignidad ng mga Indio sa pamamagitan ng pagliligtas, pagbubuo sa kaniyang galíng at bait.       

Ang maganda sa mga panitikan [ng ating bansa, at ng daigdig], nadadalisay ng mga ito ang mga nasabing dalumat, danas, at dunong, upang mapagnilayan sa anyo ng pagbabasá, at patuloy na pagbabasá sa mahabang panahon. Dahil ipinopook ng mga manunulat ang mga dalumat, danas, at dunong na ito sa mga salaysay, talinghaga, at pagtatanghal na malapít at totoo sa nagbabásang Filipino, nagkakaroon ng pagkakataon ang hulí na lalong magkamalay at magpalalim ng pag-unawa sa mga bagay-bagay. Nagdudulot ito ng kalayaan para sa kaniya, sapagkat sa isang bandá, nagsisimula talaga sa haraya ang pagbaklas sa anumang tanikala. Ani Almario (2014), sa kaniyang muling pagpapahalaga sa Florante at Laura, 

isinisilang ang kamalayan-sa-kalayaan bílang mabigat na pakiramdam sa pagpangitain ng ‘Haraya.’ Mula dito, walang opsiyon ang katutubong “Haraya” kundi ihanap ang sarili ng ginhawa [kaniya ang diin], na nangangahulugan na ng literal na pagkilos upang simbolikal na isúlong ang kamalayan-sa-kalayaan tungo sa higit na mataas na anyo o yugto hanggang sa kaganapan ng katutubong “Haraya-sa-Kalayaan.”[6]

At bakit ito ginagawa ng mga panitikang Filipino na binabása at itinuturo sa mga klase sa Filipino? Sapagkat kailangang maigpawan ng Filipino ang kaniyang pagiging komplikadong nilalang na hubog ng tatlong sapin ng karanasan at impluwensiyang kolonyal; mga sigalot sa nakaraan na nagpapatuloy sa kasalukuyan; at kalagayang pulo-pulo, tribo-tribo, at dahil nga ganoon, watak-watak. Isa itong pangangailangang gawain dahil ang sinasabing “pag-aakda” sa bansa ay isang patuloy na proseso ng pagdalisay hindi lámang sa kabansaan, pati na rin sa ating identidad. Isa ang wika sa mahuhusay na bigkis ng lahi. Pintungan naman ng wika ang panitikan.    

Isang walang-katapusang gawaing binabatá ng ating mga manunulat ang pag-aakda sa bansa, sapagkat wika nga ni Resil Mojares (2000), kamakaila’y itinalagang pambansang alagad ng sining para sa panitikan, hinggil sa ating kabansaan, “we are haunted by the sense that we have not imagined deeply enough its shape, span, strength, depth.”[7] Masakit mang pakinggan, isa táyong lahing wala o lumalaboy ang kaluluwa—ang ating kaakuhan. Kailangang tawagin ito pabalik sa ating pambansang katawan upang patuloy táyong mabuhay. Kailangang patuloy itong gawin, lalo pa’t giit ni Mojares, “Philippine literature has never occupied a prominent place in the curricula of colleges and universities.”[8]  

Binabatá ng asignaturang Filipino, at ng mga panitikang Filipino na paksa nito, ang gawain ng paghango sa wika nga’y “kakang-gata” ng bawat dalumat, danas, at dunong na isinasapanitikan at inihaharap sa pagtuturo’t pagbabasá. Sa tingin ko, hindi sapat ang hayskul para sa pagnamnam sa mga ito. Kung sinisikap na tumaas ang kasanayan dito, at talagang ibig itong maging mapakinabang hanggang sa paglabas sa paaralan ng edukado, bakit ba hindi na lámang ito panatilihin hanggang sa kolehiyo? 

Sa tingin ko, hindi matanggap ng mga kumakatig sa di-makatwirang pasya ng Mataas na Hukuman na hindi na lámang basta pag-aaral ng wika at pagbása ang Filipino at Panitikan sa pangkabuuan. Hindi na lámang ito pagpapahusay sa mga kasanayan sa pakikipagtalastasan at pagkatuto. Ito’y isang nakapagsasariling disiplina na may malawak na saklaw at interes, na kung minsa’y humihiram pa nga sa mga pamamaraan ng mga halos kapatid na disiplina ng agham panlipunan, o anumang nagbubukas dito ng pinto at nagpapatulóy.

Isa pa, bagaman itinatadhana ng kurikulum ang interdisiplinaridad sa batayang edukasyon, nangyayari lámang talaga ito sa mga kolehiyo at pamantasan kung saan higit na litaw ang mga pamumuhunan sa mga larangan. Hindi lámang naman usapin ito ng pagkakapuwang ng Filipino sa mga disiplinang, oo, maaari ngang magkanlong dito sa mga matataas na institusyon ng edukasyon. Ngunit maitatanong: Maituturo ba ng mga disiplinang nabanggit ang tatas ng mas mataas na uri ng talastasang pampamantasan sa wikang Filipino? Maituturo ba nila ang kultura lalo pa’t may mga dapat pang itinuturong kasanayang espesipiko sa kanilang larang?  

Higit na magiging makabuluhan ang mga natutuhan sa batayang edukasyong pampanitikan kung iaakyat din ang mga ito sa mga silid-aralan ng kolehiyo o pamantasan, siyang bungad ng mga mag-aaral sa totoong mundo matapos nilang magtapos, at kung saan higit na mapatataas ang antas ng pagtalakay dito. Kung real-life at long-term learning ang talagang hanap natin, bakit pa lalayo sa Filipino at Panitikan? Naikintal na sa mga ito ang lahat ng maiging linangin, lalo sa panahon ng lalong paggulang ng mag-aaral.

Samantala, hindi rin dapat magdiwang ang mga tinaguriang “kontra-Filipino,” na madalas, sa kakatwang dahilan, ay itinatago lámang ang kanilang pagiging “Inglesero” sa sáya ng kasalukuyang nasa modang Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE). Marapat lámang tandaan na ang pagtatanggal sa Filipino at Panitikan ay paglalansag sa mga platapormang malaong kumakalinga sa iba pang pambansang wika at panitikan mula sa rehiyon. Kung tutuusin, pare-pareho táyong mawawalan. Kung malalansag ang mga kagawaran ng Filipino at Panitikan, matatanggalan ng inpraestuktura ng pagpapaunlad at paglinang ang lahat ng sangkot sa mga wika at panitikan.  

Ang Filipino at Panitikan sa Silid-Aralan

Ano nga ba ang nagaganap sa loob ng silid-aralan ng Filipino at Panitikan na tumutupad sa ganitong mga pangako ng pagnamnam sa kakang-gata ng bawat dalumat, danas, at dunong na Filipino? Pangunahing plataporma ang mga panitikang Filipino sa pag-aaral at pagpapahusay sa wika. Sa pamamagitan, halimbawa, ng mga kuwentong pambata, maaaring magkaroon ng panimula ang batà sa pakikinig, na isang napakahalagang kasanayan. Nasusuhayan nito ang pagsasalita, na malaong nang natutuhan sa tahanan. Nagkakaroon din siya ng panimula sa pagkilala, kahit sa kamusmusan, sa kaibhan ng wikang pasalita at pasulat na kaniyang unti-unting aaralin.

Napakapayak na mga gawain, kung tutuusin, kundi nga lámang talagang unti-unting pinalalalim ng mga ito ang karanasan ng batà sa wika. Nakaeengkuwentro ng batà ang wika, pati na rin ang iba’t iba nitong hiwaga, sa pamamagitan ng mga salaysay, tula, at bigkas.

Ngunit isa pang hiwaga ang kaniyang natutuklas habang natututuhan niyang gamítin ang wika—ang kakayahan nitong mapagpakahulugan, ang kakayahang magpahatid ng mga ibig sabihin. Kapag siya ay nakikinig o nagsasalita sa klase, may sinasabi siyang makahulugan. Kapag siya ay nagsusulat sa pisara o sa kaniyang kuwaderno, may sinasabi siyang makahulugan. Sa guro, at sa mga manunulat niya unang natututuhang kapag nag-asemblea ng wika ang isang tao, siya ay nagpapakahulugan. Matagal niya itong pinagsasanayan. 

Nagagamit din ang mga panitikan sa lalong pagkatuto sa balarila ng wika. Dahil ang wika ay isang kompleks ng mga balarila o panuntunan ng paggamit dito upang maging mapagpakahulugan, isinasaloob ng mag-aaral ang kasanayan sa paggamit dito upang sa bandáng hulí’y maging maalam sa pakikipagtalastasan sa kaniyang kapwa. Maraming silbi ang kaalaman, mulang mga pagkakaunawa sa mga pangngalan hanggang sa iba’t ibang antas ng pagtatalastas at pagpapakahulugan. 

Sa pag-aaral ng wika, napahahalagahan ang pagiging bahagi ng mag-aaral ng isang komunidad, ng isang lahi, ng isang bansa. Akala ng marami, walang kawawaan ang mga gawaing gramatiko’t mga praktikal na ehersisyong pantalastasang itinatanghal sa klase. Paulit-ulit man sa bai-baitang, paalala ang mga ito na kasapi ang mag-aaral ng isang pangkat ng mga táong patuloy na nagpapasya hinggil sa kung papaano magkakaunawaan at makagagawa ng kahulugan. Kayâ walang terminal o katapusan ang pagsasanay sa wika. Sa bawat panahon, at sa maraming konteksto, talagang mahusay na plataporma ang panitikan para sa mithiing ito.

Subalit nagpapakahulugan nga sa isang natatanging paraan ang panitikan sa pangkalahatan, at hindi lámang ang tuwirang inihahayag nito ang dapat na maunawaan. Kailangan din nitong mabulatlat, mabása pati ang mga hindi sinasabi. Sa silid-aralan din ng Filipino at Panitikan natututuhan ang pag-ulinig sa mga ipinahihiwatig ng panitikan bílang isang uri ng masining na pakikipagtalastasan. Sa klase, pinaghuhusayan ang isang paraan ng pagbásang talagang mahalaga at walang kaduda-dudang magagamit sa habambuhay—ang close reading na tinatawag o pagtitig sa teksto. Ginagawa nitong higit na matalim ang tao sa pag-unawa sa mga tandâng nakapaligid sa kaniya—hanggang pati ang mga tandâng di-pasulat, tulad ng mga talastas na biswal, ay matutuhan na rin niyang mabása. 

Sa pamamaraang nabanggit, tinutulungan ng guro ang mag-aaral na buklatin ang akda sa pamamagitan ng mga tanong o udyok na magtutulak ng ibayong pagsusuri. Sapagkat wika naman talaga ang bumubuo sa akda, natututo ang mag-aaral na maging sensitibo, hindi lámang sa indayog ng lengguwahe, kundi pati na rin sa nuances o pagkasari-sari ng pakahulugan nito.

Nakikilala niya, halimbawa, ang matapat, maalab, o mapanggagad sa bawat himig, at nakasisiya iyon, sapagkat sa totoong búhay, talagang napakahalaga ng tono sa pag-unawa sa mga sinasabi ng kapwa, at lalo na, ng sarili. May tono ang pananalita, at kahit nakalimbag na ang wika sa panitikan, laging nagpapaulinig ang katangiang oral nito. 

Marami pang nabubulatlat ang pag-aaral ng panitikan. Halimbawa na, ang kompleksidad ng tunggalian na nasa kaibuturan, kapwa ng prosa at tula. Sabi nga, kung walang tunggalian, walang kuwento; at kapag walang kuwento, walang kuwenta. Napakalupit na hatol, masasabi ninyo.

Pagsasakataga ng laksang komplikasyon sa búhay ang panitikan, at ginagawa iyon upang matulungan ang mga táong mapagnilayan ang mga malamáng na mangyayari sakaling magkaroon ng mga ganito o ganoong salimuot sa mga sitwasyon. Ang panitikan ay paglalakbay sa mga laberinto ng salimuot ng búhay ng tao, at nagkakaroon táyo ng pagkakataong titigan ito, mata sa mata, sa aruga ng silid-aralan ng mga klase sa Filipino at Panitikan, kung saan ligtas itong gawin. Sinasabing wala raw ensayo ang mabuhay, subalit dahil sa panitikan, nagkakaroon táyo ng pagkakataong suriin ang karanasang pantao.

Tumindig para sa Filipino at Panitikan

Muli, dapat bang hayaan na lámang ang pagpapahusay sa mga kasanayang pampanitikan na ito sa hayskul, upang, wika nga ng mga “makikinabang” sa reduksiyon sa yunit ng Filipino at Panitikan, ay magkaroon ng mas mahabang panahon ang mag-aaral sa kaniyang espesiyalisasyon?

Ibig kong maghayin ng magkakaugnay na kontra-tanong sa mga “makikinabang” na nabanggit—na marahil magpapapiyesta o magpapamisa dahil sa pasya ng mataas na hukuman. Tumitigil ba táyo sa paggamit ng wika matapos ng hayskul? Tumitigil ba táyo sa pakikipagtalastasan sa ating wika matapos ng hayskul? Tumitigil ba táyo sa pagiging Filipino matapos ng hayskul? Higit sa lahat, tumitigil ba táyo sa pagiging tao matapos ng hayskul? Aba’y kung “oo” ang sagot sa mga ito, maaari nating tanggapin, kahit mabigat sa loob, ang napakasaklap na palad ng tuluyang pagkaparam ng Filipino at Panitikan sa kurikulum ng mataas na edukasyon.

Ngunit alam nating ang sagot ay “hindi.” Hindi táyo tumitigil sa paggamit ng wika habang nabubuhay táyo, bílang kasapi ng ating lipi. Lalo na, hindi táyo tumitigil sa paggamit ng wikang Filipino dahil kasangkapan natin ito sa araw-araw habang nananatili táyo sa lupain ng Filipinas o nakikisalamuha sa mga kapwa-Filipino.

Hindi rin naman táyo tumitigil sa pagiging Filipino—hanggang, marahil, piliin nating magpalit ng pagkamamamayan matapos lumisan at manatili sa ibang bayan. Hindi rin naman táyo tumitigil sa pagiging tao, hanggang sa hukay. Bakit, kung gayon, kailangang iwan ang pagkamalay at pagpapalalim ng unawa sa wika, pagka-Filipino, at pagkatao sa Filipino at Panitikang panghayskul? 

Inuulit ko: Magkakaroon ng mas maigting na talakay ang wika at mga panitikan ng Filipinas kung itatalaga pa ring mga asigntura sa kolehiyo ang Filipino at Panitikan. Higit na magkakaroon ng pagkamalay at pagpapahalaga ang magtatapos, hindi lámang sa wika at mga pamamaraan nito ng pagtatalastas, kundi pati na rin sa panitikan na siyang naging paraan upang maunawaan niya ang mapagpakahulugan nitong katangian. 

Dahil manibalang nang maituturing ang mag-aaral, mapalalalim ng Filipino at Panitikan sa kolehiyo ang kaniyang pagkakaunawa sa wika at panitikan bílang mga makabuluhang kagamitan sa kaniyang pang-araw-araw na pag-iral. Sa higit na mataas na antas ng diskusyon, maaasahang makikita niyang humihigit pa sa karaniwang komunikasyon ang gámit ng wika. Maiuugnay niya rin ito sa pag-iral ng panitikan, na isang uri ng pagkasangkapan sa wika na higit sa karaniwan, at higit na malikhain. Patuloy na mabubuksan ang kaniyang diwa hinggil sa sarili, bayan, at daigdig. At higit siyang magiging táong may kabuuan, edukado sa hambal, at may pagka-Filipino.

Talâ

[1] Almario, Virgilio, “Ang Pagbabalik sa Parikala,” ed. Almario, Parikala: Mga Bagong Tula, Mga Bagong Makata (Lungsod ng Maynila: Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo at Kalikasan Press, 1990), 9.

[2] Abrams, Meyer H., “Irony,” A Glossary of Literary Terms, 7th ed. (Boston: Heinle & Heinle-Thomson Learning, 1999), 135. 

[3] Almario, “Parikala.”

[4] Ibid, 10.

[5] Aguilar, Mila, “Fighting the Panopticon: Filipino Trickster Tales as Active Agency,” Mila D. Aguilar.ph, 13.

[6] Almario, Virgilio, “Introduksiyon sa Panitikan Tungo sa Kalayaan,” Si Balagtas at ang Panitikan para sa Kalayaan (Lungsod ng Maynila: Komisyon sa Wikang Filipino, 2014), 27.

[7] Mojares, Resil, “The Haunting of the Filipino Writer,” Waiting for Mariang Makiling: Essays in Philippine Cultural History (Lungsod Quezon, Ateneo de Manila University Press, 2002), 297.

[8] Ibid, 304.

Palaisipan 5: Sino ang Awtor?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Ang awtor ang siyang sumulat ng akda. Siya ang málay na humubog sa ating binabása, at ipinagpapalagay natin na makahulugan ang kaniyang isinulat sapagkat itinakda niyang maglaman ito ng kaniyang mga pagpapalagay. Nakikipagtalastasan sa atin ang awtor sa pamamagitan ng asemblea ng salita na kaniyang pinawawalan matapos tuldukan ang akda, ipalathala ito, at ipakalat sa pamamagitan ng publikasyon. Sa pinakaubod, siya ang manlilikha, ang artistang nagsusumikap gumawa ng panitikan, sa pinakamasining, pinakamakapangyarihang pamamaraan. 

Gámit ang laksa’t napagdilihang mahalagang karanasang pantao na isinasalin upang maging panitikan, ipinadarama niyang muli ang mga danas na nabanggit sa higit na siksik, makináng na anyo, upang mapag-isipa’t mapagnilayan nang mabuti, muli at muli, sa pana-panahon. Hindi lámang siya pangalang nakalagda o naka-byline sa akda, kundi isang pangahas na katauhang nagsisikap pumino sa danas-pantao na ipinakatawan dito. 

Maaaring singsalat, singsugatan siya ng mga mambabásang pinaglilingkuran ng kaniyang akda. Sa pagpapantay ng kanilang mga lagay, kapwa nagkakaroon sila ng higit na malalim at malawak na kabatiran sa danas. Ngunit may kaloob pa ito sa manunulat na inaasahang lilikha pa at maglilingkod sa kaniyang sining at mga kausap na mambabása. Ang lalim at lawak na iyon ang patuloy na magbibigay-kakayahan sa kaniyang maghandog ng kislap-diwa na inaasahan sa mabubuting akda.

Ang Awtor bílang Magulang ng Akda

Sa etimolohiya, ang salitâng “awtor” ay may pakahulugang nababahiran ng patriyarkal at relihiyosong katuturan.

Ang awtor ay kinikilalang “ama” na “lumikha” o “nakalalalang.”[1] Bílang amang nakalilikha, siya ang minulan at tagapanguna ng mga bagay—waring Diyos na di-nakikita, di-nagagagap na tagapagpakilos ng sanlibutan. Kayâ hindi dapat ipagtaka na ang pagiging manlilikha’y malaong kinabasahan din ng pakikisangkot sa patuloy na paglikha, paglalang ng Maykapal. Sa Latina, ang salitâng auctor ay nangangahulugang tagapagsulong, tagalikha, nuno ng kung anuman; tagabuo rin siya, tagapagtatag, awtoridad na maituturing.[2] Bílang tila guro na bukal ng mga dapat maláman, tagapagpayabong siya, maaari ng lahat ng pinakaaasam na karunungan.[3] Sa kaniyang mga kamay, nagiging posible ang pagkakahango ng madla mula sa dilim o lusak ng kamangmangan o kasinungalingan.

Papaano niya ito nagagawa? Ang awtor, sa isa pang pakahulugang etimolohiko, ay isang manunulat, nasasangkot sa gawain ng komposisyon ng wika tungo sa kasiningan, kagalingan.[4] At sa pagkamanunulat na matatawag, pumapaling ang kahulugan sa isang higit na maka-inang saysay. Ang akda ay itinuturing na nagmumula sa isip ng manunulat—mistulang si Athena, ang diyosa ng dunong, na umahon mula sa ulo ng amang si Zeus. “Inililuwal” ng manunulat ang akda, at bago nito, halos papaglihihan bago maging kagampan at maisilang.

Hindi pare-pareho ang panahon ng paglilihi’t pag-aantabay sa pagsilang ng akda. Ngunit sa tamang panahon, “nailuluwal” na nga ang akda mula sa guni-guni ng awtor na nagbatá ng hírap, mapagbuti lámang ang kaniyang paglikha. Isang sakripisyo ang lumikha, kung gayon, halos pag-aalay ng búhay sa ngalan ng “pagbibigay-búhay” sa sining—bagay na dumadawit sa napakaraming romantikong nosyon sa pagsulat, kasáma na ang pagiging starving artist, o pagsulat lámang ang ginagawang kabuhayan, sukat na magutom at maghirap. 

Hindi ito basta-bastang gawain. Madalas ding salaysayin ang sinasabing halos buong búhay na pagdududa’t pagdadalisay sa sarili ng manunulat bílang manlilikha. Pinaniniwalaang kailangang pagdaanan ang mga ito, lalo pa’t wika nga ni Alejandro Abadilla (1944), ang makata [o ang manunulat sa pangkabuuan] at “kaniyang sarili, ay nag-iisang batayan, nag-iisang balangkas at nag-iisang pamamaraan ng paglikha.”[5] Isang sariling ganap lámang ang makatutupad sa tungkulin sa ganitong pananaw. “Ang tunay na makata,” dagdag pa niya, “ay may ganap na kalayaan sa pagpili ng mga balangkas at pamamaraang naaangkop sa pagsasakatuparan ng lunggati sa pagpapahayag.”[6]

Susi sa Interpretasyon

Sa pag-aaral ng panitikan at mga kaakibat na gawain ng interpretasyon, pinahahalagahan ang pagbaling sa awtor sapagkat may paniwalang siya ang talagang mayhawak ng “pinakawastong” kahulugan ng akda. At bakit nga ba hindi?

Ang mga teoryang ganito ang oryentasyon, tulad ng biograpikong kritisismo [pag-uugnay sa talambuhay at disposisyon sa búhay ng awtor sa kaniyang mga akda at pag-aakda] ay tinawag ni Meyer H. Abrams (1953) na mga lápit na ekspresibo (nagpapahayag), sapagkat sa isang bandá’y nagpapahalaga din sa katotohanang ang paglikha ng panitikan ay isa ngang pagpapahayag, isang pagpapalaya ng diwa ng manunulat sa pamamagitan ng paghahayin ng kaniyang mga kaisipan, saloobin, o nadarama.

Salalayan ng ganitong pananaw ang nakikita kong tatlong mahalagang salik—una, nadadala sa paglikha ang manunulat ng kaniyang mga panloob na impetus o udyok upang lumikha; ikalawa, ang mga impetus o udyok na ito ay binubuo ng marurubdob na damdaming kailangang maibulalas, o humihinging magkaanyo, sa pamamagitan ng akda; at ikatlo, sa kaniyang kaibuturan sumasalok ang manunulat upang masining na maihayin ang mga damdaming nabanggit. 

Mula sa mga ito mauunawaan na tunay nga, ang paglikha ng panitikan ay isang panloob, papaloob na proseso, halos isang lihim na ritwal ng manunulat sa kaniyang pag-iisa sa lilim ng pagsusulat. Ibinabalik ng mga ito sa atin ang isa pang madalas na romantisadong imahen ng manunulat—ang kaniyang pagiging mapag-isa’t solitaryo, halos ermitanyo sa kaniyang pag-iisa. Kailangan niyang gawin ito sapagkat tanging sa pakikipagtuos sa sarili mapaiiral ang pinakamimithing anyo ng mga hinagap. Kailangang sumamba siya sa mga diyos ng minsang tinawag ng nobelista’t makatang si Luna Sicat-Cleto na “makinilyang altar.”

Kayâ hindi pagtatakhan, halimbawa, ang ganitong kataga ng makatang si William Wordsworth hinggil sa panulaan: na ito nga ay “the spontaneous overflow of powerful feelings.” Sa pananaw na ito, ipinagpapalagay na salamin ng pagkatao ng awtor ang akda. Susi ang manunulat mismo sa pagbubulatlat sa sulatín. At hindi lámang ang kahulugan ng akda ang nabubulatlat; pati ang kalooban ng manunulat ay nabubuksan, natutuklas. Kayâ makahulugan ang akda’y mapagpakahulugan ang damdamin ng sumulat. Ang ibig sabihin ng akda ay ang kaniyang talagang mga niloloob.   

Ang Ideya ng Awtor sa Kasaysayan

Sa kabilâng bandá, interesanteng pagpapalapot sa mga kaisipang atin nang nailatag ang minsang sinabi ni Michel Foucault (1979). Wika niya, hindi lámang basta paglalagda ng pangalan ng may-akda ang pagiging awtor, bagkus pagtukoy din sa mga pamamaraan ng pagsulat, pagdidiskurso ng sumulat.[7] Ang mismong dalumat ng “awtor” ay sinabing dumaan sa isang mahabang kasaysayan ng pagbago at paglinang sa loob ng mga nagdaang panahon. 

Halimbawa, kung noong unang panahon, hindi pinapag-isipan ang pagkamay-akda sapagkat anumang salaysay o tula ay pag-aari ng kolektibo, pagdating ng makabagong panahon, nagkaroon ng pangangailangan sa pag-aari ng sulatín bílang legal na tungkulin ng mga nasasangkot sa pagsulat at paglalathala.

Paglaon, higit na naging komplikado ang nosyon ng awtor, sapagkat hindi na lámang ito maaaring unawain bílang ang táong umakda ng isang likha. Isa na rin itong kompleks ng mga konstrak o pagharaya sa may-akda bílang awtoridad na nagpapakawala at nagtatakda ng mga ideya, at bílang kamalayang bumabalangkas sa pananaw o paraan ng pag-iisip na nalalagdaan ng isang pangalan.    

Itong kalaputang ito ang masasabing naging dahilan ng isang malaong kagawian habang nagbabasá ng panitikan: ang ituring na magkabukod na mga katauhan ang may-akda at ang kung sinomang nagsasalaysay o nagsasalita sa akda. 

Sa katha, halimbawa, tinutukoy natin ang panauhan sa lápit na mayroon ito sa isinasalaysay [unang panauhan, ikalawang panauhan, ikatlong panauhan]. Hindi natin tinatawag ang panauhan o nagsasalaysay bílang ang awtor din sapagkat ipinagpapalagay nating repraksiyon lámang ang tinig, isang imbentong tagapagsalita na natural na kumakatawan sa awtor na ibinubukod ang sarili mula sa kaniyang akda. Kailangan niyang pangatawanan ang pagiging likha ng katha. Isa itong produkto ng guni-guni.

Gayundin ang masasabi sa tinatawag nating persona, ang siyang nagsasalita sa tula. Gámit ang prinsipyo ng pagsusuot ng maskara sa klasikong trahedya—siyang ina ng tula—ipinagpapalagay din nating gumaganap lámang ang tinig ng nagsasalita sa ibig papakilusin ng awtor sa kaniyang berso. Maaaring siya nga rin ang nagsasalita, lalo sa matatalik na lirikong tula, ngunit dahil nga naniniwala táyong ang lahat sa panitikan ay isang “pagganap,” o “pagpapanggap,” lagi’t lagi nating ibinubukod ang manunulat mula sa tinig ng tagapagsalaysay. Sa antas na konseptuwal, hindi sila iisang tao. 

Ganito rin, sa tingin ko, ang sa kaso ng mga personal na sanaysay, kahit pa batid nating ang nagkukuwento ay ang mismong sumulat, nagsasalaysay ng kaniyang bersiyon ng kuwento o nagkukumpisal ng kaniyang mga tunay na mga saloobin. Isang komposisyon din ang tinig ng nagsasalaysay dito, nadadagdagan o nabawawasan ang katangian, sang-ayon sa kagustuhan o lunggati ng makapangyarihang manunulat. 

Sa personal na sanaysay, may kakayahan ang sumulat na magharap ng isang higit na kanais-nais, katanggap-tanggap na sarili. Parang persona sa mga profile sa Facebook at social media, halimbawa. Maaaring may maliit o malaking kaibhan ito sa “totoong” awtor. Makapangyarihan ang manunulat ng personal na sanaysay sapagkat maaari siyang magharap ng isang retokado’t kathang sarili.

Ang Kamatayan ng Awtor?

Sa mga ideyang ito rin maiuugnay ang sa isang panahon ay kontrobersiyal na pagbubunyag ng sinasabing “kamatayan ng awtor.” Sa mahabang panahon, pinahalagahan ng diskurso ang manunulat bílang minulan ng akda at mga langkay nitong pakahulugan. Sinikap ni Roland Barthes (1968) na usigin ang nakagawiang paniniwalang ito sa pamamagitan ng “pagpaslang” sa awtor sa proseso ng pagpapaigting sa pagbása sa akda at “pagluluwal” sa mambabása bílang aktibong bahagi ng transaksiyon ng pagpapakahulugan.[8] 

Sa paniwala ni Barthes, nararapat lámang na itampok sa usapin ang mambábasa sapagkat sangkot din naman ito sa “pagsulat” at pagtatalaga sa akda ng kahulugan. Sa pagbaling sa akda, isinusulat din ng mambabása dito ang kaniyang mga pagkalugod at pagkamalay. Kayâ hindi na lámang pagbása ang pagbása kundi pagsulat na rin. Pinalalaya na nga ng pananaw na ito ang kahulugan ay pinalalaya rin ang mambabása sa piitan bílang balintiyak na pinatutunguhan ng ibig sabihin ng awtor.

Nakamamanghang ideya, kundi nga lámang talagang marhinalisado ang manunulat sa Filipinas at talaga ngang halos patay ang karera. Napakaliit na komunidad ng panitikan at hindi ganoong kayabong ang mga oportunidad upang makapaglathala’t maratnan ang publiko. 

Milyong kopya ng aklat ang pinag-uusapan sa ibang konteksto, na karaniwang siya ring pamantayan ng tagumpay sa paglalathala. Nakapagpaparangya ng búhay ng manunulat ang ganitong bentahan ng sipi dahil sa royalties. May mga kaakibat pang potensiyal na pagpapalawig-kita lalo’t kung may magkainteres na bilhin ang rights nito upang isalin sa mga popular na anyo ng telebisyon o pelikula. Ganito ang kuwentong-búhay, halimbawa, ng awtor ng seryeng Harry Potter na si J. K. Rowling.    

Sa Filipinas, mga 500 kopya lámang ang madalas ipinalalathala ng mga karaniwang pabliser. Hindi pa agad mauubos ang mga iyon at madalas na kumakalap lámang ng alikabok sa mga eskaparate ng bookstore. Mailalako lámang ang mga iyon kapag naipipilit maipabasa sa mga mag-aaral sa eskuwela. Mabibilang sa kamay ang mga Filipinong may libong benta ng aklat, tulad ng mga nobelistang sina Bob Ong at Edgar Calabia Samar, na kapwa naisalin na rin sa telebisyon at pelikula ang mga akda. Hindi kalabisang sabihing mahirap makabuhay ng sarili, lalo na ng pamilya, ang pagsusulat sa bansa. Kalimitan, may iba pang trabaho ang mga manunulat tulad ng pagtuturo o peryodismo, makaraos lámang.          

Maaaring magpakalayaw ang mga Pranses na tulad ni Barthes, o kahit ni Foucault, sa mga ganitong pagteteorya hinggil sa “kamatayan” ng awtor. Kasi, sa kanilang konteksto, may mga nakatindig nang institusyon ng panulat, pag-iisip, at paglalathala. Sa Filipinas kung saan limitado ang pinagkukunan ng manunulat, lumilitaw itong kalabisang intelektwal at hindi makatwiran. Samantalang napalilitaw nga nito ang malaong naliligtaang mambabása, lalo namang nailulugar nito ang manunulat sa laylayan. 

Kayâ mabuti rin, sa isang bandá, ang nakagawiang pagsasaalang-alang natin sa manunulat sa bawat pagbása sa mga seleksiyon sa klase. Sinasaliksik natin ang kanilang mga talambuhay, at nitong mga hulíng araw, kinakausap pa upang sangguniin hinggil sa kanilang akda. Sa pamamagitan nito, napahahalagahan ang manunulat hindi lámang bílang manlilikha kundi bílang isang may napakalaki’t napakabigat na gampanin sa ating lipunan, at lalo na, sa kasaysayan. Tandaang dugo at pawis ng mga bayani—na karamihan ay manunulat din—ang ipinandilig sa lupaing ito, maging malaya lámang mula sa mga pananakop.

Ang Tungkulin ng Awtor

Bahagi rin ng usapin ng pagiging may-akda at pag-aakda ang tungkulin awtor. Bílang gawaing ekspresibo, ang pagsulat, sa mula’t mula, ay isang tungkuling indibidwal at personal; karapatan ng manunulat na magpahayag, sa gayunding paraan, at sa daigdig na umiiral ang merkado ng mga ideya, karapatan niya ang mapakinggan ang mga ipinahahayag. 

Ang pagsulat ay pangunahing tungkulin ng manunulat sa kaniyang sarili. Anumang pagsikil sa sarili ay hindi nakabubuti. Ito rin ang dahilan kung bakit lagi’t laging kailangang ipaglaban ang karapatan sa pagpapahayag na nasa ubod ng paglikha. Ang pagtapak sa karapatang ito’y halos pagpaslang na rin sa táong pinagkalooban ng karapatang magpahayag, sa ngalan ng pag-iral at pagiging bahagi ng isang lipunang sibilisado. Sa madaling sabi, isang malaking kasalanan ang paninikil, sa sarili o kapwa. Ang ganitong paniwala ay nakasandig sa batayang tungkulin ng manlilikha na malayang makapagpahayag. Pundamental ang kalayaan sapagkat sa estadong ito lámang maaaring umiral ang pagpapahayag at paglikha. 

Sa kabilâng bandá, hindi lámang naman nakatuon sa sarili ang tungkulin ng pagiging awtor. Ang pag-aakda at pagiging may-akda ay isa ring panlipunang gawain. Hindi nga ba’t sinasabi na nagaganap lámang ang inakda kung nararating ang patutunghan, ang mambabása? Nagaganap din, kung gayon, ang pagkamanunulat, kung may pagkamalay, pagkamulat sa kinakausap na lipunan.

Isang matanda nang isyu sa pagsulat ang banggaan ng dalawang prinsipyong pansining—ang sining-para-sa-sining at sining para sa lipunan. Ang una’y nagpapalagay na tungkulin ng pagsulat ang paglingkuran ang sining at sining lámang. Kung kayâ’t ang lunggati ng panulat ay ang makalikha ng obheto ng kariktan. Ang bawat danas sa sining ay danas ng kagandahan, kayâ’t nararapat lámang pagsumikapan ng manunulat ang disenyo, indayog, at pahiwatig ng akda. 

Sa kahulí-hulíhan, tungkulin ng manunulat na lumikha ng maganda sa kaniyang akda. Kung may sagútin man siya, iyon marahil ang maging na manlilikha sa sining. Sa ganitong pananaw, lumalaging nakakubli ang manunulat sa kaniyang toreng garing, malayo at bukod sa kaniyang daigdig, sapagkat kailangang mag-isa’t masinsinang magbuhos ng panahon at talino sa magagandang pagsasakataga.

Tumataliwas naman dito ang prinsipyong sining para sa lipunan. May pagpapahalaga rin ito madalas sa kasiningan, sapagkat naroroon pa rin namang nililikha ang obheto ng sining, ang akdang pampanitikan. Ngunit may pagsasaalang-alang ito sa daigdig at panahong kinauusbungan nito, maging sa publikong tinutunghan at kinakausap nito. Sa panig na ito, ipinagpapalagay na ang pagsulat ay matapat na pagsaksi sa kalagayang panlipunan sa pana-panahon. 

Dito, itinuturing din ang panitikan bílang salamin ng lipunan. Kayâ’t nararapat lámang na gamítin ang pagsulat bílang paraan ng makabuluhan at matapang na pagbubunyag, lalo na hinggil sa mga kairalang hindi makatwiran at nangangailangan ng katarungan. Mistulang propeta ang may-akda sa kaniyang mga pagtatapat, at kung minsan, pinagbabayaran niya ito ng kaniyang búhay. Karaniwan ito sa mga konteksto ng diktadurya’t awtokrasiya, kung saan nagsisilbi siya sa mga mambabása, kinakausap sa wika at pamamaraang kanilang nauunawaan, at pinapanigan sa bawat pagsusulong ng katwiran. Pinakarurok ng pagpanig sa pagkamakalipunan ng sining ang tuwirang pakikisangkot, pakikilahok sa pagkilos tungo sa ikalulutas ng mga suliranin ng lipunan.

Contra mundum!    

Hinggil pa rin sa tungkulin ng manunulat, magandang gunitain bílang paglalagom ang isang mataginting na eksena mula sa dulang Portrait of an Artist as a Filipino ni Nick Joaquin, pambansang alagad ng sining para sa panitikan. Mas kilala kamakailan bílang ang pelikulang musikal na Ang Larawan, kuwento ito ng patuloy na pakikipagsapalaran ng magkapatid na Candida at Paula Marasigan sa kanilang tahanan sa Intramuros, kasáma ang kanilang sakitin at mapag-isang ama, ang sikat na pintor na si Don Lorenzo el Magnifico. 

Sa kaniyang katandaan, nakalikha si Don Lorenzo ng isa pang obra na magiging usap-usapan sa alta de sosyedad—ang larawang pinaghalawan ng pamagat ng dula, na naglalaman sa imahen ng pagpasan ni Aeneas sa kulubot at halos halimaw nang ama niyang si Anchises. Papatakas ang dalawa mula sa naglalagablab na lungsod ng Troya, na ganap nang bumagsak sa kamay ng mga Achean dahil sa tanyag na digmaang isinalaysay ni Homer sa Iliad.    

Paksa ng pagkamangha at interpretasyon ang pintang ito, na iminumungkahi sa mga dalagang Marasigan na ipagbili na, tulad ng kanilang bahay na kasámang naluluoy ng lungsod sa loob ng moog. Nalalapit na rin naman kasi ang pagputok ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at kailangan nilang maging praktikal. Ngunit ang dalawa’y nilalang ng lumipas na panahon ng mga tertulya at sosyalan, at ng pagsalig sa kabutihan, katotohanan, at kagandahan ng isang buong búhay na inialay sa sining. 

Mabigat na katunggali ng dalawa ang panahong sumasagitsit, na nakatakda pang durugin ang kanilang daigdig sa pamamagitan ng giyera. Subalit pinananatili silang ganoon ng kanilang pagkapit sa gunita ng kahapon at pananalig sa sining. 

Sa eksena na tanghal sila habang kinokombinse ni Don Perico, ang kaibigang senador ng kanilang ama, na magpasya para sa kanilang ikabubuti, naging maugong ang isang katagang muling nagpagunita sa matanda ng mga pagpapahalagang kaniyang nakaligtaan matapos lamunin ng sistema ng politika: contra mundum. Na ang ibig sabihin ay labánan, tuligsain ang daigdig, lalo kung nakataya ang mga tanging ideyal at pagpapahalagang hindi dapat ipinagpapalit, ni isinusugal. Hindi kailangang mawasak ng ating mga birtud at pananampalataya, kahit pa halos itulak na humabol ng sagitsit ng panahon. Mahalagang mapanatiling dalisay ang kaluluwa, sa kabila ng malaganap na pagkabulagsa at pagkapakawala ng daigdig.

Áral ng dula ang laging pagharap ng manlilikha sa ganitong pagpili. Totoo rin ito kahit sa mga manunulat. Madalas na laban sa daigdig ang kaniyang mga paninindigan—lalong-lalo na sa daigdig ng malaganap na karimlan. Batid niya ang kaniyang dapat panigan. Kung magkamali siya, batid niyang huhusgahan siya ng budhi at kasaysayan. Gaya halimbawa ng mga nagpasyang pumanig sa mapaniil na mga rehimen upang makisangkot sa mga pagsisinungaling, o piniling manahimik at magbulag-bulagan. 

Ang pagsulat, sa pinaka-ubod, ay lalaging paghawak sa sulo ng liwanag sa bawat paglikha’t paliwanag. Kung sinasabi nga ng batàng bayani at manunulat na si Emilio Jacinto na “ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim kundi man damong makamandag,” napakabigat naman pala talaga ng kabuhayan ng isang awtor, ng isang manunulat. Hindi siya maaaring magsinungaling. Hindi siya maaaring tumawid tungo sa panig ng kabuktutan. Lubhang napakamahal ng nakataya. Ang kaniyang kaluluwa.

Talâ

[1] “Auhor,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 11, 2018, https://www.etymonline.com/word/author#etymonline_v_18965.

[2] Ibid.

[3] Ibid.

[4] Ibid.

[5] Abadilla, Alejandro, “Tula: Kaisahan ng Kalamnan at Kaanyuan,” Reyes, Soledad, Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), 229.

[6] Ibid. 

[7] Basahin ang Foucault, Michel, “What is an Author,” ed. Rabinow, Paul, The Foucault Reader (New York: Pantheon Books, 1984), 101-120. 

[8] Basahin ang Barthes, Roland, “The Death of the Author,” Image Music Text (London: Fontana Press, 1977), 142-148.

    

Palaisipan 4: Ano ang Akda?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Tinutukoy ng Unibersidad ng Pilipinas (UP) Diksiyonaryong Filipino (2010) ang salitâng “akda” bílang “anumang nilikha ng isang manunulat,” at “naipalathala o naipalimbag na likhang pampanitikan.” 

Tatlong bagay kaagad ang maisasaalang-alang natin batay sa mga pakahulugang ito. Una, sa ulit-ulit na pagsailalim sa malikhaing proseso ng pagsulat—na karaniwa’y mahiwaga’t kayhirap magagap—nakagagawa ang manunulat ng isang akda, o katawan ng mga akda pa nga [œuvre o obra, kung ating tawagin]. Ikalawa, hindi natatapos ang proseso sa pagkakalikha sa akda; maaaring piliin ng manunulat na ipakalat ang kaniyang isinulat [maaari ring hindi’t ikubli na lámang para sa kaniyang sariling pakinabang] sa pamamagitan ng paglalathala o paglilimbag. Ikatlo, sa pagpapakalat ng akda, naihahanay ang akda sa iba pang tinatanggap ng mambabása at sumasailalim din, sa proseso, sa mga pagpapahalaga’t pag-uurian. Naituturing itong “likhang pampanitikan” batay sa mga pamantayang umiiral sa pinamumuhatan at pinatutungkulan nitong konteksto. 

Sa tatlong ito rin naigigiit ang mga kailangang tandaan hinggil sa akda bílang konseptong pampanitikan—na ito’y produkto ng paglikha ng manunulat; na ito’y sulatíng humihinging tunghan ng mambabása sa pamamagitan ng diseminasyon; at, na ito’y paksain ng panunuri batay sa mga pagpapahalagang pansining/pampanitikan ng isang lipunan. Sa madaling sabi, obheto itong sentro ng ating karanasang pampanitikan, siyang salalayan ng ating pag-unawa hindi lámang sa mga pinipili nitong paksa sa malikhaing representasyon, kundi lalo’t higit, sa ating paghinuha sa kung ano ang dapat ituring na “panitikan.”   

Ito ang pinakadahilan ng pag-aaral ng panitikan—ang panitikan mismo, siyang ating binabalingan at binabása sapagkat ipinapapalagay na makahulugan o nagpapahiwatig ng mga kislap-diwa hinggil sa mahahalaga’t pinagsasaluhang karanasang pantao. Ito ang dahilan kung bákit táyo nag-aaral ng panitikan. Nananalig táyo na may masasamot kahit papaano sa pagdulog sa inakda ng manunulat, sa pinagkagastahang aklat, sa ipinababása sa ating teksto sa klase. Karunungan, bagong pananaw sa bagay-bagay, danas ng kagandahan. Lagi’t lagi, itinuturing ang akda bílang sentro ng diskusyong pampanitikan.

Ito rin ang ubod ng aralíng pampanitikan bílang larangan. Kayâ táyo nag-aaral ng panitikan, kayâ ito isang “disiplina,” ay dahil may mga akdang nararapat o humihinging tunghan ng gawain ng pagbása. Kung isang gawaing interpretatibo ang panitikan, tungkulin nitong ipaliwanag ang akda at maging paraan upang maging kapaki-pakinabang, kundi man kasiya-siya para sa mambabása ang karanasang pampanitikan. Hindi nga ba’t sinasabing daan din ang larang upang makapagpalaganap ng pinahahalagahang kultura ng pagbabasá? At, ano pa nga ba itong tinutunghan ng nagbabasá kundi, wika nga ng makatang si Jesus Manuel Santiago, sa isa niyang tanyag na tula, ay “pumpon ng mga salita”?

Madali nating naipagpapalit-palit sa diskurso ngayon ang mga konsepto ng panitikan at akda, lalo pa’t malaon nang yinakap ng ating kultura ang “panitikan” bílang katumbas ng “literatura” ng Espanyol at “literature” ng Ingles. Malinaw sa atin ang katangiang pangwika nito, lalo’t kung babakasin ang salitâng ugat nitong “titik.” Tuwiran itong pagtutumbas sa dalumat ng mga nabanggit na salitâng mula sa dalawa nating kolonisador, na kapwa tumutukoy din naman sa ubod na lingguwistiko, at batay nga sa etimolohiya, ay nangangahulugan ding “inskripsiyon sa pamamagitan ng mga titik.”[1] Dagdag pang pakahulugan ang pagiging balon ng karunungan nito; ang pagiging gawain ng pagsusulat; at pagsunod sa balarila o mga batas ng paggamit sa wika.[2]           

Isang asemblea ng mga salita ang akda, isang pagsasawika’t pagsasakataga ng mga talinghaga’t salaysay na nag-aasam sa antas ng kasiningan, kagandahan, kung kayâ’t kaiba sa karaniwan at kombensiyonal na paggamit ng wika. Kung sasangguniin ang mga Rusong Pormalista na naniniwalang ang layon ng pag-aaral ng panitikan ay ang mapalitaw ang pagkapanitikan ng panitikan, ang akda bílang panitikan ay marahas sa wika sapagkat hinuhulagpusan ang pagiging awtomatiko’t ordinaryo nito—kahit pa sinisikap ding maging matapat sa mga umiiral na realidad. Ginagawa ng panitikan na despamilyar o kakatwa ang karanasan.[3] 

Ganito ang makikitang nangyayari sa mga akdang prosa, sa tingin ko. Alam nating kahit halos katunog ng araw-araw na pananalita ang isang kumpisal ng awtor hinggil sa kaniyang búhay sa isang personal na sanaysay, o ang pilas ng diyalogo sa isang katha, batid nating edipisyo lámang ng wika ang akda, kumakatawan sa tinutukoy nitong búhay at buháy na kairalan. Masdan din ang mga tulang nakatugma at sukat. Magiging katawa-tawa ang isang tao kung siya’y magbabayad ng pamasahe sa dyip sa pananalitang may sukat na lalabindalawahin, may sesurang anim-anim. Iba ang wika ng akda sapagkat isa itong komposisyon ng wika—at sa ating panahon ngayon, sa anyong pasulát.

Noong araw, wala namang talagang nosyon ng akda, sapagkat sa totoo lámang, ang ideyang ito’y talagang kaugnay ng higit na modernong konsepto ng awtor o manunulat na pinangangalanan ang sarili bílang lumikha ng isang sulatín, lalo sa konteksto ng paglalathala’t paglilimbag. Kailangan niyang “tatakan” at pangatawanan ang kaniyang isinulat dahil isa iyong tungkuling legal. Ito ang magiging tanda ng kaniyang pagmamay-ari, sa gayunding paraang senyal ito ng kaniyang mga pananagutan. Ang akda bílang kabuuan ng kaniyang mga paninindigan ay kailangan niyang tindigan. Ang ngalan niya bílang manunulat ang lagda sa kaniyang pag-aari’t pagtindig. Marami pang mababása hinggil dito mula kay Michel Foucault.[4] 

Sa sinaunang panahon, ang “pag-aakda” ay higit na pinagsasaluhan o komunal, lalo sa konteksto ng panitikang oral. Lahat ay maituturing na “may-akda” na “nagmamay-ari” ng mga panitikang nabanggit. Maaari nila itong dagdagan, baguhin, o iangkop batay sa kanilang konteksto’t pangangailangan. Anumang pinagsasaluhang panitikang madalas na nakatuon sa paghutok sa katauhan ng mamamayan bílang bahagi, at sa ngalan ng kolektibo, ay tinatawag na “kuwentong bayan,” “panitikang bayan,” o “karunungang bayan.” 

Naipapása ang mga salaysayin o panulaang pangkalipunang ito sa pamamagitan ng mga napagkasunduang anyong madalas ay may katangiang mnemoniko (mnemonic), siyang batayan ng mga sinaunang anyong pampanitikan tulad ng mga tulang may “katutubong” sukat at tugma. Ganito makikita sa ating mga epiko at maiikling tulang tulad ng tanaga, diona, talingdaw, atbp. na nakolekta ng mga paring misyonero at nailathala sa kanilang mga diksiyonaryo. Hindi “trabaho” o “work” ang mga ito ng mga espesipikong táong lumalagda ng kaniyang pangalan sa akda, gaya ng tinutukoy sa ating dagdag-pakahulugan. Mga pinagsasaluhang kuwento’t talinghaga itong naipapása nang hene-henerasyon sa mithing manatiling búhay sa gunita’t makapagpatibay ng mga pagpapahalaga ng lipi.

Sa pagsapit ng makabagong panahon, naipamana nga sa atin ang akda bílang trabaho ng manunulat na lumilikha. Higit táyong nagkaroon ng komplikadong hinuha hinggil dito, tulad ng ating paggigiit na sa una’t hulí, isa nga itong “pumpon ng salita.” Subalit nananatiling isang matinding pangangailangan ang mga ganitong pagpapaliwanag hinggil sa pagiging sentro nito ng usapin, lalo pa’t maraming masamâng kaugaliang patuloy na malaganap sa pagtuturo ng panitikan. Pangunahin na riyan ang sadyang pag-aabandona sa akda matapos itong maipabása sa mag-aaral, sa maraming kadahilanan, tulad ng pagmamadaling matapos ang coverage ng asignatura. 

Kasalanan din ito ng mga gumagawa ng materyal na panturo. Hindi iilang teksbuk ang napansin kong ginagamit lámang ang akda upang maging lunsaran ng mga laksang gawain sa kasanayang pangwika. Halimbawa, pinasasalungguhitan mula rito ang mga salitâng kailangang bigyang-pakahulugan, upang sa hulí’y gamítin lámang muli sa sariling pangungusap ng mga mag-aaral.

Nakagawian ding gamítin lámang ito upang tustusan ang iba’t ibang gawaing pambalarila. Ni walang mga wastong tanong na pamproseso upang matitigan ang akda bílang akda, at hindi lámang paghanguan ng mga gintong áral. Mayroon ding mga teksbuk na sadyang “nililinis” ang akda, ineedit ang mga bahagi, marahil dahil sa mga sensitibong nilalaman [isa itong malaking kasalanan sa awtor!]. Mayroon ding sa paglalatag ng teksto ng tula, sadyang itinitipa itong nakasentro (centered), kahit pa lubhang makasira sa orihinal na anyo ng akda [respeto naman sa anyong pinili ng makata!].

Larawan ng maraming bagay ang pagturing natin sa akda. Mahihiwatigan dito ang kawalan natin ng respeto sa awtor na kumatha, at sa kaniyang mismong katha. May implikasyon din ito sa totoong estado ng panitikan sa bansa, at kung papaano ito itinuturing ng mamamayan—marahil, isa nga lámang itong “pumpon ng salita,” na kapag napakinabangan na sa mainiping edukasyon ay maaari nang kaligtaan habambuhay. Kayâ kailangang magdalubhasa sa pagtitig dito. May dalawa akong pakahulugan sa “pagtitig” sa pagkakataong ito. 

Una, pagtitig bílang pamamaraan ng pagdulog dito. Para kay Meyer H. Abrams (1953), ang mga pananaw na pampanitikang makiling sa akda ay tinatawag na mga teoryang obhetibo, o yaong nakatuon sa obheto ng panitikan, ang akda. Isang mahalagang kasanayang supling ng mga teoryang ito ang “pagtitig sa teksto” o close reading. Malapitáng pagdulog sa teksto, na pangunahing nakapokus sa mga katangian at kayarian nito bílang akda. Kailangang suriing mabuti ang akda bílang nakapagsasariling organismo, may kakanyahang binubuo ng mga tinatawag na “elemento.” Kailangang matuto ang guro ng eksplikasyon upang magabayan ang mag-aaral sa pagtuklas sa akda. Kung hindi, nakaradagdag pa siya sa problema.

Ikalawa, pagtitig bílang pamamaraan ng pagpapahalaga sa akda. Pagtitig mismo sa konsepto ng akda bílang susing terminong pampanitikan. Nangangailangan ng kritikal na kaalaman ang guro hinggil sa lugar at kahulugan ng akda sa larangang ito. Matagal itong nadesentro, hindi dahil sa pakikilahok ng larang sa mga kritikal na baliktaktakan [siya sanang ideyal], kundi dahil sa simpleng pagpapabaya sa panig ng mga guro, at sa patuloy na sistemikong suliranin ng edukasyon sa Filipinas na nagpapamangmang sa mamamayan. Kailangang maibalik ang akda sa gitna ng mga talakayan, at maging talagang paraan ng pagpapatalim ng kaisipan ng mga mag-aaral.  

Nagsikap táyong magbahagi ng ilang pangunahing kaisipan hinggil dito sa sanaysay na ito, na ang panimula’y tumalakay nga sa tatlong mahalagang kaisipang mahahango mula sa halos payak nitong pagpapakahulugan sa diksiyonaryo. Sa una’t hulí, ang akda ay mauunawaan bílang likha ng awtor, ipinakakalat na babasahín para sa isang publiko, at paksa ng pag-uuriang pampanitikan. Ito rin ang raison d’ être, ang dahilan ng pag-iral ng, ang talagang pakay ng pagpasok natin sa panitikan. Huwag na huwag natin itong kaliligtaan.

Talâ

[1] “Literature,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 3, 2018, https://www.etymonline.com/word/literature#etymonline_v_12314.

[2] Ibid.

[3] Hinggil dito, basahin ang Schklovsky, Viktor, “Art as Technique.” Matatagpuan din sa Rivkin, Julie at Ryan, Michael, eds., Literary Theory: An Anthology 2nd ed. (Malden: Blackwell, 2004), 15-21.

[4] Basahin ang Foucault, Michel, “What is an Author,” ed. Rabinow, Paul, The Foucault Reader (New York: Pantheon Books, 1984), 101-120. 

Palaisipan 3: Ano ang Layon ng Pagtuturo ng Panitikan?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Kababasa ko lámang muli ng sanaysay ni Caroline Hau (2000) sa kaniyang tanyag na Necessary Fictions: Philippine Literature and the Nation 1946-1980, na tumalakay, sa isang bandá, sa naging pagpapahalaga ng nobela ni Amado Hernandez, ang Ibong Mandaragit (1969), sa paghubog sa kaisipan ng mamamayang inaasahang magkakaroon balang araw ng pagkatuto’t kabatirang makapagpapalaya sa kanila mula sa kadustaan; at sa kabilâng bandá ay pumuna rin sa matayog sanang mithiin ng estado na humubog ng kamalayang makabayan sa pamamagitan ng pagsasabatas ng pagpapabasá sa mga mag-aaral ng mga nobela ni José Rizal.[1] 

Ginawa ito ni Hau dahil sa matalik na ugnayan ng kuwento sa nobela ni Hernandez at ng mga nobela mismo ng pambansang bayani. Mahihiwatigang itinuturing ng mga karakter ang pagbása kay Rizal bílang paraan ng pag-unawa sa kasaysayan at saka-sakali, sa pagsugpo sa mga di-makatwirang kairalang panlipunan.   

Maugong ang isang kaisipang inihayin ni Hau sa kaniyang pagsusuri, at iminumungkahi kong basahin ninyo mismo ang kaniyang sanaysay. Sa kasaysayan umano, malinaw na nakasangkapan ang panitikan [sa halimbawa ng Noli Me Tangere at El Filibusterismo] bílang pedagohikong plataporma upang, wika nga niya, ay makabuo ng isang kamalayang pambansa na maaaring maturuan, makapagsuri, at makapaghanda ng pagkilos tungo sa ikababago’t ikagagaling ng bayan. Masasabi kung gayon na ipinook ng ganitong mithiin ang panitikan—pati na rin ang pagtuturo nito—bílang pagsusulong ng kalinangan at pagkamakabayan. Sa ganitong katwiran, mahahango ang masasabing dalawa nitong tungkulin sa ating konteksto—ang etikal at ang panlipunan. 

Hindi katakâ-takâng lumitaw sa sulatín ni Hau ang ganitong pakiwari, lalo pa’t sinasabi niya rin sa aklat na binanggit na lalaging “minumulto” ng kasaysayan ng Filipinas ang panitikang Filipino.[2] Kayâ’t sa isang bandá, sa pamamagitan ng ganitong katwiran, mauunawaan ang dahilan ng malaganap na pagpapahalaga sa áral na naibabahagi ng mga akdang pampanitikan. 

Ang panitikan, sa kasaysayang sinikap balangkasin ni Hau, ay itinuring na pormatibo sa kamalayan ng nagbabasá at nagdadala rito—sa pamamagitan ng pagpapalawak ng kaniyang orisonte—di lámang ng mga bagong kaalaman o pagtanaw sa danas-pantao, kundi lalo’t higit, ng kakayahang makabatid ng mga kawastuhang inaasahan upang maging isang kapaki-pakinabang na mamamayan.

At dahil nga mamamayan ng isang lipunan ang mambabása, nakikipagkapwa siya sa mga tulad niyang kasapi din ng katipunan ng mga táong bumubuo, “humaharaya” pa nga, sa paliwanag ni Benedict Anderson (1983), sa isang lipunang tinatawag na “Filipinas.”[3] Kayâ bílang mamamayan, kailangan niyang ganap at mahusay na katawanin ang lahat ng mga adhika, kalinangan, at pagpapahalaga ng bayang ito. Kung pagtuturo ng panitikan ang pag-uusapan, masasabing nararapat lámang, upang matupad ang aking binanggit, na bigyang-diin ang dalawang bagay—una, ang pagtuturo ng panitikan sa paraang sinusuri ang akda gámit ang mga lenteng nagpapagitaw ng adhikaing higit na maging makabayan ang mambabása; at ikalawa, ang pagtuturo ng mga panitikang makiling sa makabayang adhika. 

Maraming problema ang ganitong pananaw, at naturol ni Hau ang ilan sa mga ito sa kaniyang panunuri—kabílang na ang bagahe ng pampamahalaang pagtatakda sa mga tunguhin at tutuntunin ng pagtuturo sa mamamayan. Sa ganang akin, naikakahon din nito ang akdang pampanitikan upang maglingkod lámang sa mga nakapirming tungkulin. 

Bílang pagpapalawig, kailangang igiit na isang komplikadong proseso ang pag-aakda ng panitikan, ang akda mismo bílang organismo, ang pagtunghay nito sa daigdig at panahong kinauusbungan, at pagtanggap dito ng pinatutungkulang mambabása. Hindi basta-basta maitatakda ang mga ito, kayâ’t sa isang bandá’y maaaring makabigo sa halos naging pagdakila natin sa panitikan bílang balon ng etikal at panlipunang kabatiran. Isa pa, sa pagkakahon sa panitikan sa mga tiyakang palagay, madalas na nasasalaylayan sa usapan sa klase—lalo ng mga nahirati sa pagpapahalaga sa áral ng akda o ng mga baguhan [na naturuan ng mga nahirati]—ang akda mismong dapat ay pangunahing isinasaalang-alang, ubod at dahilan ng ating pagtuturo. 

Hindi natin maitatatwa ang katotohanang talagang nag-ugat ang pagkiling ng marami sa atin sa paghango sa áral ng panitikan sa klase sa mismong makabayang lunggating naipakilala sa mahabang panahon ng lehisladong pagpapabása ng mga nobela ni Rizal. Kayâ kailangan din talagang balikán kung ano ba talaga ang layon ng patuturo ng panitikan. 

Kapag inisip nating mabuti, ang pag-iisip hinggil sa pagtuturo ng panitikan ay gaya rin ng pag-iisip hinggil sa pag-aaral ng panitikan. Ang paksa ng pag-aaral ng panitikan ay panitikan, na binubuo ng mga nasabi ko na—ng pag-aakda, ng akda, ng minamalas nitong daigdig, at ng pagtanggap dito. Sa ganitong katwiran, ang pagtuturo ng panitikan ay pagtuturo ng kompleks na ito, na ang pangunahing batayan ng paghinuha, ang pinakasentro ng nag-uugnayan-naghihilahang mga bahagi ng inilarawan kong kompleks ay ang akda. 

Kung gayon, maigigiit na ang talagang pangunahing layon sa pagtuturo ng panitikan ay ang pagtuturo ng akdang pampanitikan. Ito’y habang itinuturing din, bílang mahahalagang salik ng kaligiran nito ang intensiyon o kasaysayan ng awtor, ang kontekstong pangkasaysayan ng likha, at ang resepsiyon ng nagbabasá. Ang makabansang adhika, na maituturing na nása larang ng resepsiyon—siyang lápit na nagpapahalaga sa epekto ng akda sa nagbabasá, at siya ring larang ng áral—ay higit na mapagigitaw, kung nagalugad talaga nang husto ang akda bílang panitikan. Ibig sabihin, bago ang lahat, panitikan. 

Maiuugnay ang ganitong pananaw sa mungkahi ni Virgilio Almario (2008) na panahon nang pag-ukulan ng pagpapahalaga si Rizal bílang nobelista, matapos ng matagal na “pagtimbang” lámang sa “kabuluhang pampolitika ng kaniyang mga akda.”[4] Sabi pa ni Almario, “may malaking tungkulin ang kaniyang [ni Rizal] mga tagahangang mambabása na patunayang nakasulat nga siya kahit papaano ng dalawang nobela.”[5] Dagdag pa niya, “(i)pinahayag ni Rizal ang kaniyang mga paniwalang pampolitika sa wika’t anyo ng panitikan. Pinatindi ang bisà ng kaniyang paninindigang pampolitika dahil sa bago’t naiibang manyobrang pampanitikang naidulot ng paggamit niya sa anyong nobela.”[6] 

Kung susundin natin ang ganitong pangangatwiran, makikitang tungkulin din natin, bílang mga guro, ang talagang ipamalay sa estudyante ang pagiging panitikan ng akda—isang pamamaraan ng pagsulat at pamamahayag, isang pagharaya’t komposiyon—bago igiit ang anumang mahahangong áral o palahamibingang pangkasaysayan mula rito. Magkaugnay ang dalawa’t integral sa danas ng pag-aaral ng panitikan. 

Hinding-hindi natin maaaring iwan ang teksto sa ngalan ng anumang adhika. Pakatandaang walang adhika kung walang akda. Samantalang hindi masamâng patuloy na isulong ang mga pagpapapahalagang sibiko na sinikap ipakalat sa kurikulum noon hinggil kay Rizal—ang dahilan ng lubhang pagkalulong ng marami sa atin sa paghango sa áral—makabubuting huwag nating bakuran na lámang ang pagbása sa panitikan sa mga takdang pagtanaw at halagahan.

Kung ang layon ng pagtuturo ng panitikan ay pagtuturo sa panitikang may langkay na mga kaligiran [awtor, daigdig, mambabása], nararapat ding maging layon ang pagpapayaman sa danas sa panitikan sa loob ng klase. At hindi ito mapayayaman kung hahayaang magsabato ang teksto sa mga minana nating pagtanaw dito.

Naiisip ko pa ring halimbawa ang Noli ni Rizal, at ang kung papaanong noong binása ko itong muli bílang paghahanda sa pagbuo sa isang teksbuk, ay ulit-ulit akong humagalpak sa katatawa sa mga totoo namang katawa-tawang tagpo nito, at sa mismong himig ng nagsasalaysay na madalas ay mapang-uyam, lalo’t kung inilalarawan ang ipokrisiya ng makapangyarihan at yaong maituturing na mga langaw na nakasampa sa kalabaw. Hindi ko ito naranasan noong mag-aaral pa ako. May lugod sa katatawanan ngunit maaaring agapayan ang ganitong danas kung maiuugnay sa kapangyarihan ng panulat na tumuligsa sa kawalang-katarungan.

Sa tingin ko, may tendensiyang makabagot ang pagpapabaya na unahan táyo ng ating kagawian ng pangangaral o ligaw na pagsasangkot sa kasaysayan. Sinasabing dahilan din ito ng pagkasuklam ng kabataan sa panitikan. Bakâ sakaling may mapulot táyong magbibigay-diin sa mga kislap-diwang dapat nating nahahango sa lugod na nararanasan natin, halimbawa, sa karakterisasyon, sa tunggalian at banghay, kahit sa mga laro-sa-salita at indayog ng taludtod at talinghaga. 

Tandaan natin ang isang bagay, sakaling naliligaw sa pagtuturo ng panitikan, o may kakilalang nakaliligta. Panitikan muna, bago ang lahat. Mula rito, higit na magkakaroon ng lalim ang totoo namang mga pagsasanga ng layon ng pagtuturo ng panitikan—ang pagpapahalaga sa manlilikha at paglikha ng sining; ang pagsasaalang-alang sa ugnay nito sa mundo sa isang saklaw ng panahon; at ang pagkilala sa samutsaring epekto na naidudulot nito sa mambabása.      

Mga Talâ

[1] Hau, Caroline, “The Problem of Consciousness,” Necessary Fictions: Philippine Literature and the Nation 1946-1980 (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 2000), 15-47.

[2] Hau, “Introduction,” Necessary Fictions, 11.

[3] Batay ang ganitong pangagatwiran sa pakahulugan ni Anderson sa dalumat ng “bansa.” Wika niya, ito ay “imagined community.” Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, reb. ed. (Lungsod Pasig: Anvil Publishing, 2003).

[4] Almario, Virgilio, “Paunawa,” Si Rizal: Nobelista (Pagbása sa Noli at Fili bílang Nobela) (Lungsod Quezon, University of the Philippines Press, 2008), ix.

[5] Ibid.

[6] Ibid, viii.

Palaisipan 2: May Áral ba ang Panitikan?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Oo. Lalo pa ang talagang mahuhusay, mapagbagong-málay, at makayanig-daigdig na panitikan. Kung naniniwala kang tulad ko na ang bawat pagbabasá ay isang transaksiyon sa pagitan ng manunulat at ng mambabása, natural na umaasa ka, bílang mambabása, sa iyong bawat pagbabasá, na may mapupulot ka man lámang na kung anong mahalaga [o pagpapahalaga] sa nabása. Mga kuntil-butil ng kabuluhan, wika nga. Naglalaan kasi ang mambabása ng mapagkukunan (resources) at oras para sa akda. Bumibili siya ng libro sa bookstore, o sumasadya sa aklatan. At imbes na gumawa ng iba pang makabuluhang bagay, nagbabása siya. Sa ganitong pananaw, dalawang bagay ang sinasabing madalas na inaasahan ng mambabása—ang maaliw sa sandaling himpil na dulot ng pagbabása o makapulot ng áral dito. 

Lubhang klasiko ang ganitong pananaw, na mababakas sa makatang Romano na si Horace, na nagsabi, sa kaniyang akdang Ars Poetica, na nararapat lámang na sumakatauhan ng manunulat ang magkasanib na kamalayan sa dalawang pangunahing katangian ng panitikan—ang dulce et utile, sweetness and beauty, o sa aking salin, tamis at saysay [mula sa utile, na sa Latina ay “kapaki-pakinabang, makabuluhan, praktikal”]. Sa ganitong pananaw, nabibigyang-diin ang nasabi kaninang kalikasan ng panitikan na maging mapanlibang sa isang bandá, at maging mapanghubog ng kaisipan sa isa pa. Ang ganitong pananaw ay sumisipat sa masasabing “epekto” ng panitik sa mambabása, isang aspekto ng danas-pampanitikan na nararapat lámang pahalagahan sapagkat sa isang bandá, nagkakaroon lámang ng pagkaganap ang isang sulatín kapag napasakamay na ng pinatutunghang mambabása.

Sa kaniyang masaklaw pagpapaliwanag hinggil sa teorya at kritisismong pampanitikan, unang-unang dulog na tinalakay ni Soledad Reyes (1992) ang tinatawag niyang “moralistikong pananaw,” na siyang sumasakop sa usapin ng áral. Sa pananaw na ito, aniya, “ipinagpapalagay na ang akda ay may kapangyarihang maglahad o magpahayag hindi lamang ng literal na katotohanan kundi ng mga pang-habambuhay at unibersal na mga katotohanan at mga di-mapapawing pagpapahalaga (values).”[1] At dahil nga ang áral ay “nasa larangan ng etika o moralidad,” sinasabi din niya na para sa moralistikong pananaw, “(t)ahasan at di mapasusubalian ang ugnayan ng tao at ng teksto… Sa kanyang pagbabasa o pakikinig, magkakaroon ng bisa sa buhay ang mga kaisipang binigyan ng dugo at laman ng mga elemento ng likhang-isip.”[2]

Ang Problema…

Sa kasawiampalad, may dalawang problema akong nakikita hinggil sa usapin ng áral sa pagtuturo at pagbabasá ng panitikan sa kasalukuyan. Una, kulang sa pagpapalalim ang ating paghinuha rito, lalo pa sa panitikang Filipino, na kung tutuusin ay tubog dito. Kung maituturing lámang sana muli ito bílang isang pagpapahalagang pampanitikan (literary value) na malaon nang buháy sa ating kultura bago pa man dumating ang mga mananakop. Kailangan talaga nating balikán ang halaga ng, at ibalik ang pagpapahalaga sa áral sa kabuuang panitikang Filipino. Makabubuti ito upang hindi naman basta-bastang nagagamit ang ipinagwawagwagang “kalabisan” ng áral, halimbawa, sa pag-alipusta sa mga panitikang popular [at lalong pagpepedestal sa mga “dakilang panitikan” o dili kayâ’y mga banyagang akda].

Makabubuti rin ito para masawata ang ikalawang problemang ibig kong talakayin. Sa isang kataka-takang dahilan, maraming guro sa panitikan ang nakamihasnang higit na bigyang-priyoridad ang pagtatanong sa mga mag-aaral ng kung ano ang kanilang natutuhan matapos magbása ng akda. Madalas, pinalalagom pa sa mga pobreng mag-aaral ang mga áral sa isang pangungusap o tesis. At iyon na iyon. Tapos ang talakayan. 

Sa tingin ko, isa ang ganitong kagawian sa naging dahilan ng pagiging mabuway ng pangkalahatang kasanayang pampanitikan ng mga mag-aaral. Papaano’y ang alam ko, nakaliligtaan [o kinaliligtaan talaga] dito ang pagtitig sa akda sapagkat nagiging diskusyon na lámang ang klase hinggil sa mga natutuhang áral. Nauulila ang akda at tuluyang naiiwan sa isang tabi. Ganito ang sarili kong danas sa hayskul, kayâ’t sa isang bandá, parang ito ang iniisip kong dahilan ng aking pagiging late bloomer sa pagkahumaling sa panitikan [humabol na lámang ito sa kolehiyo at nang makapaghanapbúhay na ako’t nakabibili ng libro]. Hindi ko ibig manisi, sa gayong paraang hindi ko rin ibig humanay sa ilang kritiko na panay ang mainiping giit na walang áral sa panitikan o ang pag-aaral ng panitikan ay hindi pag-uusisa sa áral. Sa akin, makikitid na pagtanaw ang mga ito sa konsepto ng áral. 

Pahapyaw na Pagsipat sa Kasaysayan ng Áral  

Hinggil sa unang usapin, makabubuting balikáng-áral ang kasaysayang pampanitikan. Tatangkain ko ito kahit pahapyaw. Buháy ang áral sa mga panitikang bayan tulad ng sa mga inaawit at isinasalimbibig na mga epiko, lalo pa’t mithing maitatak sa maláy ng bawat kasapi ng komunidad ang mga birtud ng mga bayaning kinatawan ng mga pagpapahalagang nagbibigkis sa mga pangkat. Ang mga sapalaran ay nangangaral hinggil sa pananaw ng kolektibo hinggil sa sarili at daigdig. Masasabing tootoo ang bagay na ito, mula kay Lam-Ang ng mga Ilokano hanggang kay Agyu ng mga Ilianon. Patunay dito ang isang pag-aaral ng antropologong si Nicole Revel (2008) sa mga epikong mula sa Mindanao, Tawi-tawi, at Palawan. Mula sa mga ito, nakahango siya ng maituturing na “notion or exercise of leadership,”[3] na maaaring pagtindigan ng mga modelo ng pamumuno na búhay sa katutubong kultura.

Pinakamahusay namang halimbawa ng malinaw na pagkasangkapan sa áral ang mga salawikain, na para kay Virgilio Almario, sa ilan niyang mga sulatín, ay kumakatawan sa tinatawag niyang “palabas” na uri ng pagtula, o yaong nagmimithing magpaunawa sa umugnay sa kinakausap.[4] Ang salawikain bílang palabas na “mukha ng pagtula” ay naiiralan ng áral na gumagabay sa pamumuhay ng mga nagwiwika at nakaririnig nito. Nakatanim ang salawikain sa lupain ng araw-araw ng katutubo, at kumakasangkapan sa kapaligiran bílang pangunahing talinghaga o palahambingang nagsisilbing ilustrasyon ng mga pamantayang panlipunan at diwaing makatwiran. 

Magandang halimbawa ang tanaga [may súkat na pipituhin bawat taludtod, apat na taludtod bawat saknong, monorima] sa ibabâ hinggil sa kung papaanong naghuhunos ang tanawin ng bukirin—mulang panahon ng pagtatanim hanggang paggapas—patungo sa isang áral hinggil sa karunungan ng edad at pusok ng kabataan. Sa hulí, ang paghapay ng palay ay nagiging tanda ng pagpapakumbabang inaasahan mula sa mga “pabalik na,” isang bagay na ipinahihiwatig para sa mga sumisibol at “papunta pa lámang.” Isa lámang ito sa napakaraming salawikaing maaaring balikán upang mahinuha ang mga nabanggit na paeanalinghaga at palahambingan:

Nang walang biring ginto
Doon nagpapalalo;
Nang magkaginto-ginto
Noon na nga sumuko.

Kakasangkapanin ng mga Espanyol, lalo na ng mga misyonero, sa kanilang gawain ng “pagliligtas” sa mga kaluluwa ng mga paganong katutubo, ang diwain ng áral upang halinhan ng mga áral ng Kristiyanismo, na noong una’y inasahan nilang ganap na makapagpapaamo sa mga sákop at magpapayakap sa kanila sa palad ng pagiging sakóp. Ito marahil ang pinakaunang “misedukasyon” at paglalayo sa katutubo sa nakamihasnan niyang pagkakaunawa sa áral. Mula sa kaniyang pang-araw-araw na pag-iral, iniligaw ito’t nakarating na nga sa mapagtakdang mga pulpito bílang nakaabitong prayle.  

Subalit hindi maipipirme ang pakahulugang itinakda ng mga prayle, at kahit ang áral ng Pasyon ay matututuhang basahin ng mga katutubo bílang paraan ng pagdalisay sa kanilang loob upang sa panahon ng ganap na pangangailangang makipagkapatiran ay matagumpay na makalas ang mga tanikala ng kaapihan.

Kung sasaligan natin ang sinasabi ni Reynaldo Ileto (1979) tungkol sa Pasyon, nagsilbi itong naratibong humubog sa kamalayan sa pakikibaka ng mga nasa laylayan at lumagpas nga sa salaysay ng maamong tupang si Kristo. Ito rin sa tingin ko ang nagpalagpas sa mga naging hanggahan ng pagbása sa Florante at Laura ni Balagtas, na sa simula’y maaaring nakita lámang [lalo na ng mga sensura sa paglalathala] na nagtatanghal ng palagian at mas iniibig na pangingibabaw ng mabuting panig ng mga Kristiyano. Pinahalagahan ni José Rizal ang anyo nito bílang tula at sa isang bandá ay itinuring ding mapagpahiwatig hinggil sa mga totoong “kaliluhang nangyayaring hari” sa kolonya batay sa masusing pagbása sa kaniyang mga nobela.       

Sa pagdating naman ng mga Americano, panibagong “misedukasyon” at paglalayo mula sa katutubong katuturan ng áral ang naipataw sa atin. Dahil ang mga manunulat noong araw ay lumaban sa bagong mananakop, ipinagbawal ang pagpapahayag ng mga sentimiyentong makabayan at anti-kolonyal, kabílang na ang mga dulang tinawag na “sedisyoso” tulad ng mga naisulat ni Aurelio Tolentino. Laman ng mga ito ang mga alegorikong panghihimok sa mamamayan na huwag basta pumayag na masakop muli, at tiyak, pati na rin ang mga buháy na áral ng naudlot na rebolusyon. Pumasok din ang ganitong diwain sa panulaang tatawaging “Balagtasista” ni Almario (1984), di lámang dahil itinuturing na padron si Balagtas sa panulaan, kundi lalo’t higit, tinutuligsa ang “makabagong” diwaing dala ng Americanisasyon sa pamamagitan ng pagsalig sa tradisyon.  

Sa pagpapakilala naman sa Ingles bílang wika ng edukasyon, naipamana sa atin ang kababaang-tingin sa katutubong kalinangan, kabílang na ang áral, na bagaman magiging malaganap na disposisyon sa mga akda at palathalaang popular ay maipopook bílang isang temperamentong bakya at makaluma dahil na rin sa ipayayakap na paradigma ng Americanong New Criticism sa panitikan.

Sa New Criticism kasi, na isa pang dulog-pampanitikan na makiling sa akda, kinauumayan ang lubhang pagiging madamdamin at lalo na, pagiging didaktiko ng pagsulat. Higit na masining ang pagiging matimpi, mapahiwatig, at tigib ng dunong. Sa ganitong pamantayan, maraming panitikan natin ang hindi nakapasá. Mababalikan lámang muli ang pagpapahalaga sa áral sa mga pagsisikap sa paghahango sa ating mga katutubong panitikan.

Ang Halaga ng Áral

Kailangang mabalikan ng sinumang nagtuturo ng panitikan sa Filipinas ang kasaysayan at pangkulturang katuturan ng áral upang talagang magamit at mapakinabangan sa klase. Hindi lámang kasi ito isang bagay na maaaring ipalagom sa isang pangungusap na maaaring hinging pangatwiranan sa mga diskusyon. Hindi lámang ito basta-basta kabatirang maaaring agad na tumuldok sa aralín, lalo pa’t napakarami pang kailangang talakayin. Sa pahapyaw na pagbakas na ginawa natin, may tatlong maihahaying kaisipan na maaaring lumagom sa mga nararapat na pagpapahalaga sa konseptong ito na higit sanang makapagpapayaman sa ating danas-panitikan:   

1. Nilalaman ng áral di lámang ang etika o moralidad ng kolektibo kundi lalo’t higit ang mga kabuuang pananaw at pagpapahalaga ng isang lipi. Ibig sabihin, susi ang áral sa kung papaanong ibinalangkas ng akda ang karanasang itinanghal nito. Kung susi nga ito, may tatlong tungkulin ito ngayon kaugnay ng panitikan—

a. Hubugin ang málay ng mambabása hinggil sa mga pagpapahalagang panlipunan upang maging isang kapaki-pakinabang na mamamayan.

b. Papahayuhin sa kaniyang daigdig ang mambabása na may matalim na pananaw sa danas-pantao gámit ang mga nahangong pananaw at pagpapahalaga mula sa akda.

c. Palawakin ang kamulatan ng mambabása hinggil sa panitikan, sa halaga nito sa kaniyang lipunan, at sa kung ano ang maituturing na “mahalagang panitikan.” Sa pamamagitan nito, matitiyak hindi lámang ang pagpapahalaga sa panitikan, pati na rin sa pagbabasá.

2. May katangiang mapagpalaya ang áral kung pagbabatayan ang kasaysayan. Halimbawa, napapangaralan nito ang mamamayan hinggil sa mga nararapat na gawi at pagkilos sa pana-panahon ng pagkakasiil. Sapagkat nakatanim ang pag-unawa sa áral sa mga panahong kinauusbungan nito, maaari ring maging paksa ng paghahambing ang mga kasalukuyang “pangangaral” ng panitikan at mga áral sa mga akda ng nakalipas. Masdan na lámang ang isa pang tanaga sa ibabâ na kung sa panahon nito’y naglalarawan ng áral para sa mga naghahari-harian sa isang lipunan ay kilaláng nagsilbing pampanitikang babala ng taumbayan sa diktador noong panahon ng kaniyang rehimen:

Katitibay ka Tulos,
Sakaling datnang agos;
Ako’y mumunting lumot
Sa iyo’y pupulupot. 

3. Sa kontekstong Filipino, hindi masamâng katangian ng panitikan ang pagkakaroon nito ng áral. 

Ibig kong palawakin ang hulí sa pamamagitan ng pagmumungkahi sa ating mga guro ng munting pagpihit sa isa pang konseptong madalas ipanghalili ngayon sa áral—na kailangang tanggaping talagang pumasan ng napakabigat na negatibong konotasyon dahil sa naging kasaysayan nito bílang dalumat.

Ang tinutukoy ko ay ang kislap-diwa. Direktang salin ito ng insight, na sa tingin ko’y higit na katanggap-tanggap para sa kasalukuyan dahil hubad sa moralistikong katuturan at tumutukoy sa mga mahahangong katotohanan, o maaari pa, mga kontradiksiyon o kabalintunaang umiiral sa búhay habang itinatanghal sa panitikan. 

Kislap-diwa, sapagkat sa pagbása ng panitikan, pinaniniwalaang sumisilay ang liwanag ng kabatiran hinggil sa danas at kondisyong pantao. Sa una’t hulí, ang panitikan naman kasi ay tungkol talaga sa búhay ng tao, mapagpahiwatig sa mga tuklas at maaari’y mapakikinabangang dunong hinggil sa mahahalagang pangyayari, damdamin, mithiin, at sapalaran sa búhay. Ano’t ano pa man, tulad ng áral sa pinakaubod nito, inuusisa ng kislap-diwa ang mga sagot sa mabibigat na tanong ng búhay habang sinusuri ng panitikan ang mismong búhay ng tao: bakit malalalim na danas ang pagsilang at kamatayan? ano ang pag-ibig? bakit may mahirap? nagtatagumpay nga ba talaga ang mabuti? talaga bang likás sa tao ang maging mapangwasak? 

Imbes na unawain lámang ang panitikan bílang tagapagsulong ng áral, bakit hindi natin ito ituring bílang matapang na paraan ng pagtugon sa mabibigat na tanong ng búhay? May pakiramdam akong higit nating mananamnam ang mga áral ng panitikan sa ganitong paraan.

Mga Talâ

[1] Reyes, Soledad, “Ang Moralistikong Pananaw,” Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Mandaluyong: Anvil Publishing Inc., 1992), 13-14.

[2] Ibid, 14.

[3] Revel, Nicole, “Heroic Characters as Models of Leaders in Philippine Oral Epics,” Indonesians and their Neighbors: Festschrift E.V. for Revunenkova and A.K. Ogloblinu (St. Petersburg: Kyhctkamepa, 2008), 205.

[4] Basahin sa Almario, Virgilio, “Palabas at Paloob: Tambalang Mukha ng Pagtula,” Ang Tungkulin ng Kritisismo sa Filipinas (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 2014), 101-150.

Palaisipan 1: Bakit Hindi Dapat Tinatanong ang Awtor Hinggil sa Ibig Sabihin ng Akda?

Larawan ng Pixabay mula sa Pexels.com.

Ang totoo, maaari naman talagang tanungin ang awtor hinggil sa ipinababatid na ideya o kislap-diwa ng kaniyang akda. Ngayong mga panahong ito ng pag-iral ng social media, napakadali na nitong gawin. Nangyayari na ito ngayon, dulot ng kabaguhan sa kurikulum sa batayang edukasyon, at lalo dahil sa pagkakapakilala sa senior high school ng asignaturang 21st Century Literature from the Philippines and the World.

Sa kataka-takang dahilan, isang aralín sa aklat hinggil sa asignaturang nabanggit, na pinamunuan ko ang pagbubuo at pagsulat, ang humingi ng ganitong takdang aralín sa mag-aaral [hindi namin ito ipinagawa sa aralín; mukhang pasya ng guro]. Ang tampok na awtor ng aralíng nabanggit ay tumanggap ng napakaraming tanong sa kaniyang Facebook messenger, kabílang na ang isang pag-usig sa kung ano nga ba ang kaniyang problema at sumulat siya ng gayong akdang napakahirap daw maintindihan at hindi malirip. Ang alam ko, hindi ito ang tanging kaso, at may iba pang ulat ang ilang manunulat hinggil sa paghingi sa kanila ng paliwanag ng mga mag-aaral na tumatalakay sa klase ng kanilang mga akda.

May tawag sa ganitong pamamaraan ng interpretasyong pampanitikan—ang pagsasaalang-alang sa layon ng awtor (authorial intent). Kayâ hindi naman talaga ito masamâ o malîng tanong. Sa katunayan, bahagi ito ng mga kinikilalang lápit sa panitikang malaganap noon at ngayon.

Sa lápit na ito, na tinawag minsan ni Meyer H. Abrams (1953) na lápit na ekspresibo (nagpapahayag), higit na makiling ang interpretasyon sa ugnayan ng akda at alagad ng sining, ang manunulat. Sa oryentasyong ito, ipinagpapalagay na ang pinakasusi sa pag-unawa sa akda ay ang manunulat na siyang lumikha rito. Lohiko namang isipin sapagkat sino pa nga ba naman ang makapagpapahayag ng tamang pamamaraan ng pag-unawa sa sulatín kundi ang kumatha rito?

Sa malaon, higit na nakilala ang ganitong paraan ng pagdulog sa panitikan bílang kritisismong biograpiko (biographic criticism). Binabása at inuunawa ang akda sa liwanag ng talambuhay o mga kronikang personal ng awtor. May paniniwala na nakatutulong ito sa pag-unawa sa talagang ibig sabihin ng binabása. Ipinagpapalagay ng lápit na bakas ng henyo at paglikha ng manunulat ang akda, kung kayâ mauunawaan ito sa pamamagitan ng pag-uugnay rito sa naging kabuuang búhay at kaisipan ng sumulat. Kung ang akda ay isang sulyap sa kamalayan ng manunulat, nararapat lámang na isaalang-alang ang mga layon, simbuyo, at damdaming humimok sa manunulat na kumatha ng partikular na akda.

Nagsasanga pa ang oryentasyong ekspresibo sa masalimuot na sikoanalysis ng akda, na nagtatangkang alamin ang mga nilalaman ng kubling-málay (subconscious) ng manunulat sa pamamagitan ng kaniyang akda. Ang akda, sa ganitong lápit ay pinaniniwalaang naglalaman ng bagay-bagay na sinusupil (repressed) ng may-akda sa kaniyang tunay na búhay [halimbawa, ang kaniyang totoong kagustuhang pangkasarian (sexual preference) dulot ng mapanghusgang lipunan at panahon; pagkayamot sa di matakasang anino ng magulang; tákot sa kung anuman; o matinding pagkapoot sa sariling naitutudla sa ibang tao]. Kung gayon, masasabing itinuturing ang akda dito bílang manipestasyon ng sa iba’t ibang kadahilanan ay mga pílit ikinukubli, kinaliligtaan, o pinapantasya ng sumulat. Dito lubos na nakakasangkapan ang talambúhay ng awtor na nagiging batayan ng pag-unawa sa mga paglitaw ng mga itong kinakatawan ng akda.

Madaling gamítin ang ganitong lápit kung buháy pa ang manunulat o marami siyang nasulat hinggil sa matalik na ugnayan ng kaniyang pagsulat at búhay. Kailangan lámang ng masusing pananaliksik. Mapanghamon ito kung ang manunulat ay nagmumula sa isang malayong panahon at lalo pa, kung sumakabilang-búhay na. Bakâ kailangang pumasok sa gawaing artsibal ang sinumang ibig iugnay ang naging búhay ng awtor sa mga pag-aakda. Maaari ring pagbatayan ang mga pananaliksik ng mga iskolar na pumaksa sa awtor. Ngunit kailangang tanggapin na may limitasyon ang bawat metodo. Kayâ nananatiling isang pangangailangan ang malalim na kabatiran sa akda bílang pangunahing obheto ng pag-aaral ng panitikan.

Ganitong oryentasyon ang karaniwang dalá natin, halimbawa, sa pag-aaral ng mga nobela ni José Rizal, na palagiang pinahahalagahan sa klase bílang mahahalagang tagapagpasiklab ng rebolusyon noong panahon ng kolonyalismong Espanyol. Madalas, iniuugnay pa nga ang mga karakter sa mga totoong pigura sa kasaysayan at talambuhay ng pambansang bayani. Hindi na nga rin maiwasang ilarawan si Crisostomo Ibarra sa mga pagsasadula bílang wangis ni Rizal.

Sa kurikulum ng Filipino, sinisimulan ang pagpapahalaga sa mga nobela hindi sa pagiging akdang pampanitikan ng mga ito kundi sa pamamagitan ng pagiging pinahahalagahang mga sulatíng tuluyang bumago sa ating kasaysayan. Hindi ito mapagtatakhan lalo pa’t ang pagpapabása kay Rizal sa mga paaralan ay naipatupad sa bisà ng Republic Act 1425 o Batas Rizal noong 1956. Marahil, isa táyo sa iilang bansa sa daigdig na itinatakda ng batas ang pagiging “kanonigo” ng ilang akdang pampanitikan.

Sa usaping ito, hindi ko tuloy maiwasang iugnay ang halaga ng manunulat sa ating kultura—sa kabila ng paggigiit ng ilan na isa táyong bansang hindi palabasa. Maaaring totoo ito kung sasaligan ang kakulangan sa akses sa aklat at palimbagan. Ngunit bukod kay Rizal na nakapukaw sa ating imahinasyon at nagtulak sa mga kapwa manunulat-rebolusyonaryo na mag-aklas laban sa mga mananakop, pinatutunayan ng ilan pang manunulat sa kasaysayan ang naging pagpapahalaga ng publiko sa mga alagad ng panitik.

Naiisip ko ang tanyag na mambabalagtasan at dakilang makata na si Jose Corazon de Jesus, na mayroong cult following noong kaniyang panahon at nakapagpalitaw ng daang tagahanga nang mamatay at ilibing sa North Cemetery noong 1932. Ang ganitong kasikatan ay tatamasahin din ng mga tulad nina Bob Ong sa kasalukuyan, marahil dahil sa kaniyang pananatiling misteryoso at mailap; at ng spoken word artist na si Juan Miguel Severo, na pinasikat ng kaniyang paglitaw-litaw sa mga komersiyal at teleserye. Ilan lámang sila sa mga kasong nagpapatunay sa sinasabi kong kultural na pagpapahalaga sa mga manunulat. Kayâ sa isang banda, naging madali ring ipayakap sa atin ang oryentasyong makiling sa manunulat.

May hinala akong hubog ng ganitong oryentasyon sa panitikan sa pangmalawakan ang patuloy na “pagpapahalaga” ng ating mga guro sa layon ng awtor. Kayâ nagiging default ang pagpapatakdang-aralín, lalo ngayong mga panahong ito, ng mga interbyu sa mga manunulat hinggil sa kanilang mga isinulat. Sa ganang akin, may kinalaman din sa layon ang totoong problema ng ganitong kagawian. Ano ba kasi ang layon ng guro sa pagpapatanong sa awtor hinggil sa ibig sabihin ng akda?

May birtud ang pakikipanayam sa manunulat, lalo kung marami itong panahon at mapagbibigyan ang estudyante. Sa tingin ko, makahihikayat ito ng patúloy na pagbabasá, at maaari, sa hinaharap, pagsulat. Magandang tagpuan at pakikiugnay ang mga pakikipanayam [at hindi lámang iyong karaniwang pagtatanong sa Facebook] sa pagitan ng manlilikha at mga mambabása.

Ngunit kung ito ay ginagawa lámang talaga upang makaiwas ang guro sa trabaho ng interpretasyon—na siyang kaniyang pangunahing tungkulin sa klase—marahil ay hindi ito makabubuti sa pagpapalakas ng panitikan sa paaaralan. Nauunawaan ko kung kailangan itong gawin bílang paglinang sa kakahayan (skill), at kung nakatutulong itong makagaan sa mabigat nang trabaho ng mga guro. May pakiramdam akong ginagawa lámang ito sapagkat kulang din sa kahandaan ang mga guro sa talagang pagtuturo ng panitikan. Ngunit wala na táyong magagawa sapagkat heto na nga ang bagong kurikulum. Kailangan nating harapin ang mga bagong hámon, lalo na ang mga kailangang baguhin sa mga dáting kagawian ng pagtuturo ng panitikan.

Maaari naman talagang tanungin ang awtor, pero hindi agad tungkol sa kaniyang ibig sabihin. At dito, magsasalita ako bílang isang awtor na nakaranas din ng mga nasabing pag-uusisa. Para sa akin, higit na interesante ang unang mapakinggan ang interpretasyon ng mambabása, o kahit ng interpretasyon ng guro sa akda. Maaaring magsimula sa usaping iyon ang pakikipanayam o paghaharap ng mag-aaral at manunulat.

Sa hulí kasi, sa tingin ko, anuman ang interpresyon sa akda, lalo pa kung ito ay produkto ng mahusay na pagtuturo sa silid-aralan, higit na mahalaga ang makapagpapayamang tagpuan ng manunulat at mambabása. Kung matutupad nang maayos ang gawain [at hindi lámang sa paraang patanong-tanong na parang nagtatanong lámang sa isang kabarkada], magiging kapaki-pakinabang ang pagdadaupang-palad ng manunulat at ng mag-aaral na binigyan ng gayong takdang aralín.

Ngunit bago ito gawin, maaari marahil ipagawa ng guro ang mga sumusunod:

    • Papanaliksikin ang mag-aaral hinggil sa búhay at akda ng manunulat bago ang panayam. Tiyakin na marami silang alam hinggil sa kanilang paksang manunulat. Maaaring sangguniin, halimbawa, ang Panitikan.ph na may maiikling talâ hinggil sa mga pangunahing manunulat ng bansa.
    •  Turuan ang mga mag-aaral na lumiham nang maayos sa kakapanayaming manunulat. Huwag silang hayaang basta makipagpalitan ng mensahe sa manunulat sa Facebook nang walang pormalidad. Igiit na kailangan ding irespeto ang manunulat, lalo kung hindi niya ibig magbigay ng panayam. May ilan kasing naniniwalang wala nang paliwanag pang kailangang gawin; naroroon na lahat sa akda ang kanilang ibig sabihin.
    • Gabayan ang mga mag-aaral sa paglikha ng mga tanong na maaaring magmithing mag-usisa hinggil sa pagiging manunulat ng paksang manunulat; mga prinsipyo sa pagsulat; at kung ibig talagang magtanong higgil sa akdang pinag-aralan, kuwento ng pagkakasulat nito. Sa pagkakataong ito, maaaring iharap ng mag-aaral ang kaniyang pagbása sa akda. Maaaring sumang-ayon o hindi ang kinakapanayam. Ano’t anuman ang maging tugon, ang mahalaga’y nagkaroon ang mambabásang estudyante ng makabuluhang interaksiyon sa manlilikha.

Sa tingin ko, mas wasto ang tanong na bakit hindi dapat unang tinatanong ang awtor hinggil sa ibig sabihin ng akda? Sapagkat sa totoo lámang, maraming maaaring unang tanungin sa manunulat kaugnay ng akdang tinatalakay sa klase. Bakit ka nagsusulat? Papaano ka naging manunulat? Papaano ka nagsusulat? Ano ang layon mo sa pagsusulat?

Dahil interpretatibo ang gawain ng pag-aaral ng panitikan, ang interpretasyon ay isang bagay na malilikha naman sa pamamagitan ng isang matibay na pagdulog sa akda mismo. Kung mayroong mahusay na pagbása sa akda, anumang makukuha mula sa pakikipanayam sa manunulat ay lalong makapagpapayaman sa pag-unawa sa likha, at pagpapahalaga sa panitikan. Sa klase, higit kailanman, dapat na maging pangunahing batayan ang malalim na pagkaunawa sa akda bílang akda. Isa lámang pagpapalawak ng interpretasyon ang pagdulog sa manunulat. Kung hindi napatitibay ang kasanayan ng pagbása sa akda, wala ring saysay ang pag-uugnay dito sa layon ng awtor.

Mga Pagtatapat at Pahayag ng Pananampalataya sa Tula at Sanaysay sa Panahon ng Walang-Katiyakan

Panayam na binigkas sa paglulungsad ng Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon (University of the Philippines Press), at muling pagpapakilala sa At Sa Tahanan ng Alabok at Kung Saan sa Katawan (University of Santo Tomas Publishing House), Marso 11, 2017, European Documentation Center, De La Salle University Manila. Sa kagandahang-loob ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center.

Ako, kasama ang kuwentista at mananaysay na si Susan S. Lara. Larawan mula kay Joey Tabula.

Hindi ko mithing biguin ang mga kaibigang nahirati sa lahat ng “mahaba” tungkol sa aking mga akda. Mayroon ako ngayong napakahabang pamagat, isang pamagat na may mga terminong kailangang bulatlatin, at manapa, pagnilayan. Ipagpaumanhin ninyo ang moda ng pagdalumat; kaaahon ko lámang po mula sa pagpapása ng aking panukalang disertasyon, at tiyak na ipagtataka ninyo ang aking himig. Hatiin natin sa tatlong bahagi: (1) Mga Pagtatapat at Pahayag ng Pananampalataya; (2) Sa Tula at Sanaysay; (3) Sa Panahon ng Walang-Katiyakan. Ang una, malinaw naman po, ay mula sa aking bagong aklat, ang una kong aklat ng malikhaing sanaysay na inilulunsad natin ngayon mula sa University of the Philippines Press, at kung saan ako nagtatapat at naghahayag ng mga pananampalataya bílang makata at Katoliko. Sa ikalawa nakatakda ang mga kinasasangkutang panulatan sa loob ng 17 taon na ipinagdiriwang at muling binabalikan ngayon sa aking unang dalawang aklat mula sa University of Santo Tomas Publishing House, ang palathalaan ng aking minamahal na unang alma mater. Sa ikatlo, nakapook ang lugar sa kasaysayan ng mga pagsusumikap na ito: ang madilim, mapanglaw na gubat ng ating panahon, ang ating kasalukuyang panahon, sa kasawiampalad. Sinabing minsan ng makatang Roberto T. Añonuevo na may elegansiya ang ligoy, at maaari, sa mga ganitong kahabaan, may makikita ring elegansiya na nabanggit nga ng nasabing tarikang makata hinggil sa tula. Ngunit higit sa elegansiya, higit kong nakikita ang minsang naisulat kong taludtod na “walang pagmamadaling pananatili” sa ganitong mga kahabaan. Isa itong paboritong linya mula sa isa sa aking mga tula, na sa ganang akin ay naghunos bílang isang personal na praktika at pananampalataya habang patuloy ako sa paglikha. Isang linya ito na nahango kong kislap-diwa sa pagninilay sa harap ng rebulto ni San Ignacio de Loyola sa kapilya ng pamantasang pinananahanan ko ngayon. Kailangan kong ipagpauna itong talâ hinggil sa haba, sapagkat bagaman itong panayam ay ipinangangako kong hindi ko hahabaan at lalabis sa katanggap-tanggap, nais kong igiit na kung may natutuhan man po ako sa lahat nang ito, iyon ay ang birtud at pangako sa bawat “walang pagmamadaling pananatili,” sa pasyensiya, sa pagtitiyaga sa pagdalumat, sa pagtitiis sa di madaling pag-iisip, lalo pa’t kung masusi o malalim, hinggil sa mga bagay-bagay. Kayâ samahan po ninyo ako.

Sa ganito ko marahil maisasalaysay ang aking sariling panulat sa loob ng 17 taon—isang mahabang “walang pagmamadaling pananatili,” at kung minsan, wala ring pagmamadaling paglilimayon, na kung tutuusiin ay, para sa akin, isa lámang permutasyon ng nauna. Talambuhay ko itong “walang pagmamadaling pananatili,” itong walang humpay na pag-aabang sa mga susunod na salita at sa sarikulay ng mangha. Sa mga taóng ito, maraming bagay ang ipinagpasa-Diyos ko ang pagkakamit at pagkahinog. Nakaapak ako kung gayon sa mga pananatili at pagpapatúloy, sa larang na iyon ng mga kontradiksiyong nagtatagpo’t lumilikha ng mga mataginting, makahulugang pananaw, na kailangang hintayin ang akmang panahon upang sumilang, sumilay. Sa Pisika, maaaring magunita natin sa mga pananatili’t pagpapatúloy ang Batas ng Inertia kung saan, nakapananatili ang mga bagay sa pamamahinga o pag-andar hanggang hindi nakatatagpo o nakahaharap ng isang kakontrang puwersa (unbalanced force) na babago sa estado ng pananatili o pag-andar. Depende sa bigat (mass) ang puwersang dapat ipantalab kung ibig natin itong mapagalaw—ito ang sinasaklaw ng Batas ng Akselerasyon. Sa pagpapagalaw naman nito, samantalang itinutulak ng kakontrang puwersa, gumaganti o tumutugon din ito ng puwersa. Ito ang Batas ng Pantay at Makahidwang Puwersa. Sa ubod ng maikling pagbabalik-tanaw na ito kay Isaac Newton at sa mga batas sa Pisika na kaniyang ipinamana sa daigdig (na isa ring kumpisal ng aking pagiging isang lihim na mahihiligin sa Agham, ang siyensiya ng mga danas), matatagpuan ang isang susing salita na tiyak na makapupukaw rin sa inyo ngayong pinag-uusapan natin ang pananampalataya, panulat, at walang-katiyakan: ang pagbabago o change. Napakasarap sabihin. Ang bandera nga ng mga propeta ng kauupong administrasyon, “change is coming”; ngunit nitong hulí, parang may pakiramdam ang di iilan sa atin na totoo rin ang sinasabi ng pun nito: “change scamming.” Mula rito, sinasabi ko ngayong ako, at táyong lahat, ay nakapook sa “Panahon ng Walang-Katiyakan” na tinatawag dahil mula sa ating mga walang pagmamadaling pananatili o paglilimayon sa búhay, biglaan táyong itinulak ng kasaysayan, nagitla ng talagang kaylakas na puwersa ng pagbabago, at nadalá sa isang estado ng pagkalito, pagkasuklam, at pagkabagabag. Sa hinaba-haba ng prusisyon, at ng pamagat ng panayam na ito, nalinlang nga ba táyo? Nang isa-isang mangagbuwalan ang maraming sinasabing sangkot sa droga bago umupo ang dinarakila’t itinuturing na Tagapagligtas, natigalgal na ako. Hindi na ako gaanong nagtakâ nang mga sumunod na pagkakataon, bigla’y ibig nang busalan ang mga kritiko. Ngunit nakatakot ako. Nakatatakot naman talaga ang Tokhang. May pakiramdam na rin naman akong mapalilibing ang diktador sa Libingan ng mga Bayani sa sobrang bait nitong ating punò sa pamilyang mandarambong. Tumaas lámang talaga ang asido sa sikmura ko nang hikayatin kaming lumahok sa walkout sa gilid-kahabaan ng Katipunan dahil lihim na naipalibing na nga ang lintek. Bakit ba táyo hinihinging magpatúloy na lámang, mag-move on, wika nga? At, bakit ba nila táyo ibig patahimikin, o lunurin sa laksang kabulaanan at kasinungalingan? Para hindi na natin isipin kung táyo ay nalinlang?

Ang programa. Mula pa rin kay Joey Tabula.

Madaling mapoot sa mga panahong ito na sampu-sampera ang mga katotohanan at makapamimilì (at makapamimilí) ang kahit sino ng maaaring paniwalaan. Ngunit ito marahil ang dapat kong ipagtapat at ipahayag: kumakapit pa rin ako sa pananampalataya, gaano man ito kaliit at kasindak ngayon. Walang pangangaligkig ang makapipigil rito. Totoo naman na may mga araw na gusto ko na lámang magkulong sa silid at pagsarhan ng pinto ang daigdig na, o talagang kaygulo. Tulad ng marami rito, marahil, hindi ko naman maiwasang hindi mag-social media, at kahit anong gawin kong unfriend at unfollow—kahit sa matatalik na kaibigan o kadugong hindi ko mawari ang tatag at hiwaga ng pananampalataya sa nakikita ngayong Dakilang Poon ng Kabulastugan at Kabastusan ng bansang Filipinas, hindi ko pa rin ganap na malinis ang mga sariling espasyong birtwal mula sa mga kabesado na nating kabulastugan at kabastusan. Hindi ko rin naman mapigilan ang sariling makisangkot, kahit katakut-takot na sermon sa Facebook ang inaabot ko sa tuwina mula sa sarili kong tiyahin na sagad sa butó ang pagiging Marcos Loyalist at dinadakdakan ako hinggil sa o kaygalíng na panunungkulan ng diktador. Hindi naman daw niya nakita ang sinasabing karahasan. Nasambit ko tulóy minsan sa kaniya: e papaano po ninyong makikita ay lahat ng maaaring pagdaluyan ng impormasyon ay hawak ng diktador? Tápos, Ilokano pa táyo, nakinabang táyo sa infraestrukturang ipinagmamalaking “pamana” niya? Maaari namang manahimik na lámang, lumabas ng bahay, tumingala sa langit, at sabihing, ay maganda pa rin nga ang araw at daigdig, ngunit kapag laksâ ang ibinubuwal gabi-gabi at ginagawang karaniwan ang dugo, dahas, at digmaang dinadapurak lámang ang maliliit; at dinedepensahan ang mga kakamping may salapi o impluwensiya kahit maysala, palagi akong napatatanong ng saan ba ako dapat lulugar? Naitulak na táyo sa mga ganitong realidad ng ating kasaysayan, sa ganitong mga anyo ng pagbabago, subalit kailangan pa rin nating maniwala, kahit hindi na natin alam minsan kung sa ano, kung saan, o kung kanino. Kailangan pa rin natin maniwala, hindi man natin nakikita, sabi nga ni Kristo. Kahit walang sugat na nasasalat ang ating mga daliri kundi ang mga sugat ng mga nabuwal na pinaslang dahil sila raw ay mga hayop. Hindi sila tao. Hayok. Walang humanidad. Kahit marami táyong hindi nakikita, tulad ng pag-asa. Huwag na iyong pagiging disente, o iyong pagiging matuwid. Nakababato naman talaga ang mga tuwid na daan, itanong pa ninyo kay Robert Frost. Kahit pag-asa na lámang. Ayokong masanay, at makaramdam na, tunay nga, sanayan lámang ang pagpatay, wika nga ng Heswitang makata na Paring Albert Alejo. Hindi maaaring makasanayan ang pagkabalisa upang sa huli’y panawan ng pandama.

Sa mga ganitong kabatiran ko tulóy naitatanong sa sarili kung para saan ba itong mga pagtatapat at pahayag ng pananampalatayang ito, itong mga pagsusumikap manalinghaga at magsaysay sa gitna ng panahon ng mga sukaban. Bílang manunulat, kailangan ko ng masasaligan, ng pananampalataya, at maaari, sa malikhain at mapaghubog na birtud ng pagsulat ko iyon natatagpuan.  Sa tula, nababalikan ko ang bisa ng komposisyon ng poiesis: ang kumatha, ang masangkot sa imbensiyon, hindi lámang ng mga posibilidad, kundi ng mga posible, lalo sa buháy nating halos lustayin, abuhin ang ating kakapiranggot na pag-asa. May mga mundong higit na mapag-aruga, mapaglinang, at makatwiran sa dulo ng panulat. May mga paraan itong magsasabi at magsasabi ng totoo.  Kayâ kahit kailan, bagaman etimolohikong nakatindig sa gawain ng imbensiyon (counterfeiting) ang poiesis, hindi ito maaaring magsinungaling. Ang imbensiyon, sa anyo at sa nilalaman, ay nakalaan lámang sa higit na matalab na paglalahad at paghaharap ng katotohanan. Sa kabilâng dako, sa sanaysay ko naman nababalikan ang potensiyal ng pagsubok, ng paninimbang, ng pagtuklas. Essais, wika nga ni Montaigne, trials in thought. Kay Alejandro G. Abadilla, mga pagsasanay, mga paghahagilap sa kabatiran, sa ngalan ng kasanayan, ng pagiging sanay sa pakikihamok, pakikipagbuno sa mga ideya.  Bagaman sinasabing nabubuhay na táyo sa daigdig na posmoderno, at ganap nang baság ng pagdalumat ang mga absolutong katotohanan (na sa ganang akin ay siya ring nagluwal sa mga halimaw na “alternative truth” at “post-fact”) naniniwala ako na ang tunay na saysay ng dekonstruksiyonistang deferral ay ang pagpapaliban ng kahulugan, hindi para sa saysay lámang ng pagpapaliban ng kahulugan (gaya marahil ng gustong ipagawa sa ating “creative interpretation” ng mga hunghang sa Palasyo), kundi para makahakbang táyo nang paurong at mamasdan at mamasdang muli ang lahat. Upang masuri ito. Isang walang pagmamadaling pananatili sa kahulugan, kung gayon. Marahil ay pagbiglang-liko rin ito sa diwain (o kawalang-diwain) ng dekonstruksiyon, patawarin ako ng Poong Jacques Derrida, na tiyak na susumpain ako sa pagtawag sa kaniya na “poon.” Ngunit sabi nga kamakailan sa Facebook ng pantas kong si Thomas Moore, awtor ng tanyag na Care for the Soul: “Humans have an instinct for religion and spirituality in some form. Ignore it and your well-being and health suffer.” Isang personal na pangangailangan para sa akin, bílang tao, at bílang manunulat, ang maniwala upang manatiling malusog, matino, at nakapamumuhay. Iyon ang pangunahin kong relihiyon. Oo, mayroon naman akong relihiyon, ang aking Katolisismo, batay sa aking pagkakaunawa rito’t personal na ugnayan sa Diyos, ngunit upang matupad itong mga tungkulin at pangako ng pagsulat, kinailangan ko ring ituring ang opisina ng pagsulat bílang isang katambal na simbahan at tabernakulo ng aking mga pananampalataya. Kinailangan kong ituring na misa ang aking bawat pagkamangha, at pagtatalâ ng mga pagkamanghang nabanggit sa anyo ng tula at sanaysay. Batbat ng kontradiksiyon o diyalektika itong pamumuhay na ito, sa ngalan ng pag-asa, maaaring sabihin ninyo. Ngunit ito ang puso ng pananampalataya, ng aking pananampalataya. Kung ako ang inyong tatanungin, kailangan talagang magkaroon ng sapin-sapin at kung minsan ay nagbabanggaang kabatiran kung ibig talaga nating maniwala. Isang anyo ng pagdadalisay.

Habang naglelektura’t animo’y nakamasid si San Juan Bautista De La Salle. Larawan mula kay Aldrin Pentero.

Lalo ngayong nahaharap táyo sa sinasabi ngang “Panahon ng Walang Katiyakan.” Hindi natin piho ang búkas: bakâ magising na nga lámang táyo na wala nang mga karapatan. Ang butihing komentador ng Zen Buddhism na si Allan W. Watts, tinawag ang ganitong kawangis na panahon minsan na “Age of Anxiety.” May dunong umanong mahahango sa “insecurity,” sa panahong walang kasiguruhan ang lahat at parang ano mang oras ay may sasabog, sasambulat, sa “time of unusual insecurity.” Kayâ iminumungkahi ni Watts na mabuting pagtuunan natin ng pansin itong panahong ito, itong ating kasalukuyan, kaysa mag-asam nang mag-asam lámang para sa mas mabuting búkas. Napakabagsik na mungkahi: manahan sa ngayon sapagkat ang búkas ay paparating pa lámang (kung darating nga iyon sa atin). Ang kahapon naman, tapos na. Mahirap itong gawin, itong pananatili sa ngayon, itong pagyakap sa kasalukuyan, at kahit noong sinusubok kong matutuhan ito sa pamamagitan ng arawang praktika ng zazen, ang pagsasanay sa mapagnilay na pag-upo at pananahimik ng espirituwalidad na Zen, sumusuko talaga ako. Bagaman wala akong naging agam-agam sa pagdaragdag nito sa aking nakamihasnang espirituwal na praktika, natuklsanan kong ang hírap talagang magpatubo’t magpalago ng pasiyensiya. Maingay ang isip, bukod sa likás talaga akong maingay (alam ninyo iyan, mga kaibigan ko). Masakit pa sa tuhod at hita ang pag-upo. Umiiyak ang kaluluwa’t katawang lupa ko sa tuwing nagninilay. Minsan, isang Linggo ng umaga, habang nása isang zazen, may kumislap na diwa sa akin sa piniling pag-upo’t pagninilay sa silya, sa halip na pag-upo sa zabuton, o yaong matigas at pabilog na unan na nakapatong sa malambot na sapin sa sahig. Walang tigil ang ingay sa isip, kung saan-saan ako dinadalang mga alalahanin at kailangan gawin, habang sinisikap kong tupdin ang turo sa aming mga nagninilay sa zendo na ituring ang mga ito bílang dumaraang ulap. Langhap, buga. Langhap, buga. Wala akong nagawa. Ingay. Tápos, isang biglang katahimikan. Gumaan din bigla ang aking madalas na masakit na mga balikat. May dumakong pagkabatid, isang hindi ko kilaláng kaliwanagan. Sa kabatirang ito, parang may kung anong pagmamatigas, pagmamatuwid ang nabali, animo’y isang patpat, at umalingawngaw sa aking bungo ang malutong na malutong na halakhak, na hindi ko naman nadamang inuuyam ako. Tumatawa lámang, humahagalpak. Parang sinasabing suko na, suko na ako. Akala ko nga’y nababaliw na ako. May bumitaw sa akin—at hindi iyon ang katinuan, sa palagay ko. Marahil ang matinding kapit sa pinakaakmang praktika ng paghahanap ko sa kabatiran, sa mismong pagtitiis na umupo nang pagayon nang 25 minuto araw-araw, at kung Linggo, apat na beses nang gayong katagal din. Nagmumunakala lámang ako. May naging paliwanag doon ang aming sensei o guro, na parang gayon nga, ngunit hindi ko rin talaga naunawaan ang episodyong iyon ng pag-alingawngaw ng halakhak. Inaalaala ko iyon at iniisip na bakâ iyon din ang tugon sa aking pinakatanong: ano ba ang nangyayari sa atin ngayon? Hindi ko maintindihan, gaya marahil ng pagkalito ng marami sa atin. Ngunit, kailangan nga ba nating maintindihan? Hindi ko rin alam. Pero kung pagbabatayan ko ang aking sariling danas, maaaring may bumitaw din pagdating ng tamang panahon; maaari, ang ating kolektibong mithiin na mapatigil itong mga kahangalan; maaari ang kahangalan mismo, na hindi kakayanin ang ating mismong pananampalataya sa mga pinahahalagahan at pinakaiingatan; maaari rin ang sarili nating mga bait, hindi ko tiyak. Basta, magtiwala lámang na may bibitaw. Iniisip ko, bakâ ito talaga ang paraan ng pamumuhay sa panahon ng walang katiyakan—ang yakapin mismo ang walang-katiyakan, at isiping may katapusan din ang lahat, lumilipas, dumaraang parang ulap.

Matapos ng 17 taon at tatlong aklat (at kung ano-ano pang sulatín), ano kayâ ang maibabahagi ko sa inyong nag-abalá para samahan ako ngayong hapon? Hindi ko rin alam, gaya marahil ng mistulang pagngangá lámang ng tinanong sa isang koan o piraso ng matalinghagang aral sa Zen hinggil sa tunog ng pagpalakpak ng isang kamay lámang ang gamit. Ano nga ba ang tunog niyon? Isang hiwaga. Hindi ko alam. Hindi ko pa rin alam, sapagkat hindi pa nagtutuldok ang aking mga pangungusap, at tinitiyak ko sa inyo na susulat pa rin ako ng susulat, ng tula at sanaysay, at magtuturo ng panitikan, dahil ang mga ito lámang po ang alam at káyang gawin ng inyong abang lingkod. Ang mga ito lámang ang alam kong paraan upang bigyang-anyo ang mga pagninilay, upang magkaroon ng panghahawakang pananampalataya sa mga mahaba’t pusikit na gabing kapwa natin pinagdadaanan. Nagtataya ako, kahit inilalantad ang lalaging kakulangan ng Salita, ng kawalang-katatagan at kapanatagan ng logos. Nananalig ako, kahit may ilan nang tumatalikod sa mga pananampalatayang ito, sa iba’t ibang dahilan. Nananalig ako sapagkat iyon ang aking nakasanayang gawin—ang manalig. Nananalig ako dahil ang pananalig ay isang pagsasanay, isang walang katapusang aprendisahe o pagpapakatuto, isang buong búhay na pag-aaral hinggil sa búhay, na hindi naman táyo palagiang binibigyan ng kapanatagan. Noong nakaraang Linggo, ebanghelyo sa pasinaya ng Kuwaresma ang 40 araw na pananatili ni Jesus sa Ilang—isa sa pinakapaborito kong episodyo ng búhay ni Kristo, at siya ngang paksain ng aking unang dalawang aklat, na mga aklat ng tula. Ang episodyong iyon ay kasaysayan ng tukso, at kung papaanong napanagumpayan ng anak ng Diyos ang mga pagsubok na nagpain sa kaniya ng nakapananariwa sanang kapanatagan sa gitna ng katuyuan at kahungkagan ng lupain. Hinarap niya ang kaniyang mga anino at nakapagdalisay siya ng sarili, bago niya hinarap ang misyon ng pangangaral at pagbatá sa pasyon. Diyos si Kristo, at alam niya ang lahat; ngunit baon niya ang kontradiksiyon ng pagiging tao, kayâ nása ubod din ng kaniyang pagkatao ang kawalang-kaalaman, ang pagsuko sa niloloob ng Diyos, at mistulang maging isang nagtitiwalang musmos. Nilisan niya ang Ilang na batid na kailangan niyang ipaubaya ang lahat sa ama, at dumaan ang dapat dumaan sa kaniyang maikling buháy. “Ama,” wika pa niya na tigib ng hapis sa bundok ng mga olibo, sa Halamanan ng Getsemeni, habang hinihintay ang mapanugis at magkakanulong halik: “kung maaari’y ilayo mo sa akin ang kalis na ito. Gayunma’y hindi ang kalooban ko ang masunod, kundi ang kalooban mo.” Gumaba rin sa kaniya ang alinlangan, ang hindi niya alam, habang tinutulugan ng antuking alagad. Ang daan ng krus, ang via crucis, ang nagsilbing huling daan ng edukasyon ni Kristo, ang kaniyang pinakamahalagang bildungsroman. Isa iyong bildungsroman, isang edukasyon sa pagpapakataong may pagtanggap at pagkamálay sa kawalang-katiyakan. Sa huli, ang mga alagad naman ang dumaan sa bildungsroman hinggil sa pagpapakatapang, pagpapakatatag, at pananalig. Talagang napakahusay na halimbawa ni Kristo.

Huling kuwento na lámang: noong nakaraang Lunes ng Pagkabúhay, bumalik ako sa klase ko sa Poetry sa Ateneo na may báong ispiker. Ipatutugtog ko sana ang ipababásang liriko ng “Morning Has Broken” ni Cat Stevens. Tamang-tamang talinghaga para sa umagang iyon pagbalik mula sa mahabang bakasyon; talinghaga rin siyempre para sa nagdaang pagdiriwang sa Muling Pagkabuhay ni Kristo. Habang sinisimulan namin ang pakikinig, biglang umugong ang sirena sa aming kampus at umalingawngaw ang anunsiyong noong una’y hindi namin naintindihan. Mahaba ang anunsiyo na nagsasabing maghanda raw kami sa paglikas. Nása koro na si Cat Stevens nang maunawaan namin na may seryosong sitwasyong hinaharap ang unibersidad. Nabalitaan naman po siguro ninyo ang madalas na pagtanggap ng Ateneo ng mga “bomb threat,” kayâ hayun, kahit gitla at takót at nagsisimula nang magsitawag-magsitext ang mga mag-aaral sa mga magulang, tahimik at panatag kaming lumabas sa mga silid upang magtipon sa mga pook kung saan dapat lumikas. Medyo sanay na kami, bukod sa pinagsasanayan talaga ang mga emerhensiya sa Katipunan ngayon (tandaang may bahagi po ng pamantasan na dinaraanan ng Marikina Valley Fault). Matagal-tagal din ang itinayo namin sa initan bago nalamang may bomb threat nga. Sa gitna ng pagtitsismisan ng mag-aaral, pagtiyak na kompleto ang mga kasapi ng aming klase, at pakikipagdaop-palad sa mga kaguro, bigla’y parang naulinig kong muli ang pinatahimik ko na’t ipinasok sa bag na si Cat Stevens, at ang kaniyang praise for the singing, praise for the morning, praise for the springing fresh from the world. Kaylaking parikala, bukod sa parang wala namang nakaka-fresh sa mabilad sa araw. Papaano nga kayâ kung sumambulat na lámang ang lahat noong umagang iyon, at gaya nga ng tangka sa text na natanggap ng aming mga administrador, dumanak ang dugo? Ano pang magiging kapuri-puri? Walang natagpuang bomba sa pagsuyod sa unibersidad, awa ng Diyos, bagaman nang mga sumunod na araw, nasanay na kaming dinadalaw-dalaw ng K-9 na nagpapanatili ng aming kaligtasan. Ngunit paano nga kayâ? Kung nagkaganoon, bakâ isinusumpa ko na si Cat Stevens; o marahil, hindi rin naman ako makabibigkas pa ng sumpa dahil kasama ako sa sumambulat. Bumalik kami sa klase kinabukasan at pinakinggang muli si Cat Stevens nang mistulang may bagyong pagkabatid sa búhay. May bago pang umagang sumapit sa aming lahat! Kayâ may saysay pa ang papuri, lalo na ang mga linyang ito: Praise with elation, praise every morning; God’s re-creation of the new day. Wala talagang nakaaalam. Walang nakaaalam ng panahon. Ang tanging maaasahan sa una’t huli ay ang katiyakan na muling nililikha ang mga bagay, na lalaging may umagang sisikat. Sa tanyag na tula ng Heswitang Gerard Manley Hopkins, namumugad ang Espiritu Santo sa anyo ng kalapati, at nakabantay, nakaantabay sa isang “bent/world,” sa isang daigdig na wasak, buktot, at gastado, na kahit ang pangungusap at taludtod ay ipinakikitang balî. Hindi natin alam ang panahon, lalo pa ang búkas. Marami táyong hindi alam, at mabuti na ring kabatiran iyon, marahil. Pumapagaspas ang kalapati sa katiyakang pinagpapanibago ng Diyos ang lahat. Sa panahon ng walang katiyakan, nakasusumpong ako sa tula, sa sanaysay, at sa panitikan sa pangkabuuan, na may nagpapagalaw pa rin ng lahat, may primum movens o prime mover pa rin, sang-ayon nga kay Santo Tomás de Aquino, at ang dakilang dunong na ito ang nag-adya na madala táyo sa panahong ito, hindi lámang upang madalâ sa ating mga pagkukulang, kundi marahil upang sumibol ang mga bago’t higit na kapaki-pakinabang na mga kabatiran.

Sa huli, nais kong ibahagi itong pagunita hinggil sa panahon ng lahat. Ang haring si Kohelet/qōheleṯ, ay nakahango ng mga sarili niyang kabatiran at naikalat itong mga ito bílang ang aklat ng Ecclesiastes. Ano nga ba ang sinasabi niya roon? Pana-panahon ang pagkakataon. Narito ang aking muling pagsasatula na halaw mula sa King James Version, na inihahayin kong pangawakas, bílang pasasalamat sa inyong pakikibahagi, at bílang abo-sa-noong pagunita na rin hinggil sa kalikasan ng ating búhay at pagkatao:

ECCLESIASTES, KABANATA 3 

Sa bawat bagay, may panahon, may oras sa bawat hangarin sa ilalim ng araw:

Panahon para maipanganak, at panahon para mamatay; panahon para magtanim, at panahon upang hanguin ang ano mang itinanim;

Panahon para pumaslang, at pahanon para maghilom; panahon para sa pagwasak, at panahon para sa pagbuo;

Panahon para lumuha, at panahon para humalakhak; panahon para manangis, at panahon para sumayaw;

Panahon para iwaksi ang mga bato, at panahon para tipunin ang mga bato; panahon para yumakap, at panahon para talikdan ang pagyakap;

Panahon para magkamit, at panahon para makapagwaglit; panahon para manatili, at panahon para magliwaliw;

Panahon para gumiyagis, at panahon para mag-ayos; panahon para manatiling tahimik, at panahon para magsalita;

Panahon para umibig, at panahon para mamuhi; panahon para sa digma, at panahon para sa kapayapaan;

Ano ba ang pakinabang ng siyang nagsumikap sa kaniyang pagbabanat-buto?

Nakita ko ang hámon na inihanda ng Diyos para pagdaanan ng kaniyang mga anak.

Ginawa niyang maganda ang lahat ng bagay, sa kaniyang panahon; at inilagak niya ang daigdig sa puso ng mga nilalang upang hangaan nila ang kaniyang gawa mulang simula.

Walang ibang makabubuti sa kanila liban sa sila’y magpuri at mamuhay nang matuwid.

At, bawat tao’y kailangang kumain at uminom, at malugod para sa lahat ng kaniyang pinagsumikapan; biyaya ito ng Diyos.

Batid kong ano man ang gawin ng Diyos, ito’y walang hanggan; walang makadaragdag o makababawas dito; at ginawa ito ng Diyos upang magkaroon ng tákot sa kaniya ang tao.

Ano man ang nangyayari ay ang kasalukuyan; at ang makakamit pa lámang ay magaganap pa lámang sa hinaharap; ano mang inadya ng Diyos ay nása pangnagdaan.

Bukod pa rito, nakita ko sa ilalim ng araw, sa lunan ng paghuhukom, na naroroon ang pagkabalakyot; sa lugar ng katuwiran, ang katampalasanan.

Sa aking puso, huhusgahan ng Diyos ang matuwid at balakyot: sapagkat may panahon doon para sa lahat ng mithi at bawat gawa.

Lahat ay nagtatapos sa isang lunan; lahat ay alabok, at magbabalik sa alabok.