Ang Bagong Telebiswalidad ng Zoom at si Lola Doc

Larawan ng teaser ng palabas mula sa Theaterfansmanila.com.

Dalubhasa si Nora Aunor sa pelikula, hindi na iyan pagtatalunan pa. O, para may bago naman táyong pag-usapan, baligtarin natin: Dalubhasa ang pelikula kay Nora Aunor. Ito ang gusto kong taluntunin ngayon bílang panimula. Kabesado na ng kamera ang kung papaanong ipeframe o babalangkasin sa pinilakang-tábing ang Superstar habang siya ay umaarte. May mga kibot siyang kailangang hulihing mabuti, mga galaw na kailangang matamang tutukan, kundi’y madaling lilipas at tuluyang masasayang ang sandali para sa audience. Buti na lang at may streaming at archiving platforms na ngayon. Maaari nang balikán, halimbawa, ang sindak at matalim niyang tingin, siyang ilahas at itinuring na kolaborador ng mga Hapon, habang kinukubkob ng mga babae ng bayan, para gupitan ng mahabang buhok matapos masukol sa simbahan (sa Tatlong Taong Walang Diyos, 1976); o ang pagsulyap niya sa liwanag sa may bandáng karagatan matapos tupdin ang tungkuling maging midwife sa bagong asawa ng kaniyang bana (sa Thy Womb, 2012). Subalit kung mula ka sa nakaraang panahon na ganap o event talaga ang manood sa kaniyang pelikula, at nagdarasal kang lagi na huwag sanang agad palabasin ng takilyera sa sinehan habang inuulit ang paboritong mga eksena sa palabas, sadyang kayhirap muling hulihin ang mga sandali ni Nora Aunor. Kailangan mo itong antabayanan sa TV o sa Betamax [o, mga batà: alam ninyo pa ba ang Betamax?].

Pinahahalagahan ko sa usaping ito ang pelikula sapagkat mayroon akong matagal nang naiisip: pelikula lang talaga ang nakapagdulot ng perpektong rehistro kay Nora Aunor at sa kaniyang pag-arte. Siyempre, lumalabas-labas naman siya sa telebisyon, noon at ngayon, pero hindi ko alam kung bakit parang may kulang kapag itinatanghal siya doon bílang aktres. Ayos naman siya bílang espektakulo habang umaawit sa entablado, maringal at nakamamangha. Ang tingin ko, masyadong malikot ang framing ng telebisyon para sa kaniyang sining. At sapagkat ang genreng kaniyang madalas na kinatatampukan ngayon ay teleserye, lalong hindi siya mapanood nang mabuti, sa tindi ng tulak na paghaluhaluin ang mga sahog ng melodrama, mabilis at siksik na pagkukuwento, pagbibida sa iba pang artista’t loveteam, at pagtiyak na magkakalugar at mapagkakakitahan ang patalastas. Masyadong masagitsit ang telebisyon para kay Nora Aunor, bagaman kapakipakinabang itong larang para sa kaniyang karera sa ngayon. Sa kasawiampalad, wala pa talagang makatarungang papipinta sa kaniya sa telebisyon, mula nang una siyang sumabak sa teleserye noong 2002 sa Bituin. Hindi para sa mainipin ang kaniyang pagganap. Sumasagitsit at naghahabol sa maraming bagay ang telebisyon. Puwede ring hindi ito ganap na makatiyempo sa akmang pagningning ng pinagpipitaganang aktres.

Ironic, maparikala ito, lalo pa kung babalikan ang kasaysayan ng teleserye bílang anyo—isa itong soap opera na “shot like film,” wika ng mga lumikha rito. Inaasahang dala nito ang atensiyong dulot ng sinematograpiya at editing, sa bawat paglalapit-paglalayo-pagbalangkas ng kilos o damdamin ng gumaganap. Inaasahan din ang kabatiran sa paglalapat ng tunog at musika, upang likhaing nakadadala ang danas at daigdig. Ano ba ang madalas na napapanood natin? May mga sandaling matatawag na sinematiko, nakasasakto sa pagtitimpla ng eksena sa editing. Ngunit madalas, kung hindi nasosobrahan sa espektakularisasyon sa eksena [halimbawa rito ang ngayo’y malabis na paggamit sa mga epekto at kuha ng drone camera] ay halos wala namang latoy ang pagtatanghal, at ni hindi nagagamot kahit ang burarang pagkasangkapan sa props. Inilalayo táyo ng ganitong telebiswalidad mula sa atensiyon sa nuances at henyo ng pagganap. Nilulunod táyo sa binilisan o pinabagal na paglalahad ng plot o banghay, sa pakanâng panatilihin ang pagtangkilik ng manonood—at masdan ito: pagtangkilik, higit sa atensiyon. Binibingi rin táyo sa ulit-ulit na scoring ng theme song sa bawat lingon, bitaw ng salita, o pagpatak ng luha. Mahirap mahúli ng ganitong telebiswalidad ang Superstar—isang telebiswalidad ng pagmamadali at pagkainip.      

Para kasing tula si Nora Aunor—iyong sinasabi ni Wordsworth minsan na “spontaneous overflow of powerful feelings: it takes its origin from emotion recollected in tranquility.” Kailangang tahimik na namnamin, at kung sa idiyomang biswal, matalik na balingan. Titígan, tutúkan. Kailangan ng matiyagang pagsipat. May layaw sa ganoong lumay at bagal ang pelikula. Walang gaaanong panahon ang telebisyon. Kayâ ngayong panahon na tila ba unti-unting binabago ng quarantine at Covid-19 ang ating búhay at danas ng panonood ng TV, isang napakarikit na karanasan ang masubaybayan ang Lola Doc ng Tanghalang Pilipino at Voyage Studios. Sequel ito ng mas naunang Lolo Doc, kung saan, sa pamamagitan ng Facebook Live, nakikipag-usap sa kaniyang tatlong apong sina Ashley, Patti, ay Mark ang karakter ni Nanding Josef, isang doktor na habang nakikipaglaban sa Covid-19 ay dinapuan ng sakít. Isa itong birtuwal na kumustahang may bahid-lumbay, may kabatiran sa nakaambang mortalidad, at bahagi ng seryeng “Pansamantanghalan” ng nasabing resident drama company ng Cultural Center of the Philippines. Isang birtuwal na teleserye kung gayon. Sa Lola Doc, gumaganap ang Superstar bílang ang doktorang maybahay ni Lolo Doc, patuloy na nakikipaglaban sa pandemya matapos mabiyuda sa asawang tuluyang ginupo ng sakít. Ipinalabas ito sa social media noong Mayo 21, 2020, kaarawan ng aktres. Mayroon nang higit 30 libong view at higit 500 share ito sa Facebook, at 11 libong view naman sa Youtube. Lumikha ang premyadong mandudula na si Layeta Bucoy, siya ring sumulat ng Lolo Doc, ng halos 10 minutong monologo para sa Superstar, kausap ang tatlong apo mula sa naunang video, na inilitaw na ang mga karakter dahil lumipat na sila ng platform—sa Zoom. Payak na frame at tagpuan ng kumustahan ang Zoom na pilit pinaglalapit ang magkakalayong dalamhati sa bawat split screen. Sa kabuuan, monologo ito ng tahimik na pangungulila sa asawa, at lalo sa mga apong ni hindi masalat dahil sa krisis at sinumpaang tungkulin.

Marami nang inaatake ngayon ng tinatawag na Zoom fatigue, dahil sa malaganap at nakauumay na paggamit dito, maipagpatuloy lámang ang búhay at hanapbuhay sa gitna ng krisis. At may ganoong feel at look ang pagtatanghal, siya nitong biyaya at birtud. Functional at di tulad ng nagmamadaling telebiswalidad ay pinatututok, ipinasu-Zoom sa lahat ang tanging mapapanood sa frame—ang pagganap. Walang agaw-eksena sa maaligasgas na grey sofa sa ospital sa panig ni Lola Doc, maging sa payak na mga domestikong espasyo ng mga apo. Lahat, kahit magkalayo ang mga henerasyon, pawang nakaasa sa teknolohiyang pumapalya ngunit patuloy na pinagtitiyagaan. Ang midyum ng Zoom ay nagsasanyo nang mismong búhay ng maglolola, na mikrokosmo ng sumasaating bagong normal. May dignidad at hinahong hinaharap ni Lola Doc, sa kaniyang kapayakan, ang mga nababalitaang paghihinanakit ng mga apo sa pagkawala ng pinakamamahal na Lolo Doc. At iginigiit niya rin ang paninindigang kapwa nila pinanghahawakan ng asawa bílang mga doktor—hindi nila maaaring talikdan ang kanilang mga pasyente. Maalingawngaw itong komentaryo sa panahong minamaliit ang kontribusyon ng mga doktor, sampu ng mga medical frontliner. Samantala, kipkip naman ng mga batà ang emosyon, sinisikap na huwag ganap na sumambulat sapagkat napakapanliliit ang katapangang kaharap. Sa pagnanais ng mga tauhan na manatiling magkakaramay, naging susing sandali ang haplos na sabay-sabay idinampi sa sari-sariling kamera, iskrin, at frame. Samantala, sa pangkalahatan, malinis at sapul ang pag-eeksena ng editing na sinikap kopyahin ang danas ng Zoom—maingat na pinagsanib ang kabuuang monologo at sanda-sandaling pakikinig, pagtikhim, o pangingilid ng luha ng mga apo. Nalapatan din ang palabas ng saktong tunog at tugtog, akma sa bawat sandali. Kumbaga, walang masyadong karaniwang telebiswal na ingay.   

Kung ako ang tatanungin, talaga namang extension ng telebisyon ang internet at social media. Magkakapara ang operayon ng mga ito sa pagkasangkapan sa domestiko’t indibidwalistikong screen. May semblance din ng communal reception kunwari, pero birtuwal, hindi tulad sa sinehan na sabay-sabay kayóng papasok at lalabas sa mga itinakdang oras. Sa isang bandá, nilamon na rin ng mga ito ang pelikula. Sa kaso ng Lola Doc, naisasalin naman ang telebiswalidad sa Zoom at wari’y nagiging bagong teknolohiya na rin ng telebisyon para sa bagong normal. At isa itong telebiswalidad na madaling nakasasabay at naisasakay sa kasalukuyang umuusbong na social media brodkasting, post-ABS-CBN shutdown. Sa tagal ng aking pagsubaybay kay Nora Aunor sa mga dramang pantelebisyon, itong telebiswalidad na ito ng Zoom pa lang, sa aking palagay, ang nakapagframe sa kaniya nang wasto at may hustisya. Dahil isa itong telebiswalidad na hindi nagmamadali, hindi sumasagitsit, at hindi pa gaanong napapasakan ng kawing-kawing na advertising o product placement. Walang gaanong kaagaw sa ating pansin si Nora Aunor at mga kasamahan. Natututukan natin nang husto ang sining ng timpi at daloy ng Superstar. Kung manonood kayó ng Lola Doc, tiyaking masdan ang kaniyang pasimpleng pagpapahid ng tumulong luha. Halos karaniwan, pero napakabigat at makahulugan. May handog na pagkakataon para sa mas matalik na panonood—matalik na pagbása ang telebiswalidad ng Zoom. 

Siyempre, probisyonal ang aking papuri sa bagong telebiswalidad ng Zoom. Bakâ búkas makalawa, pasukin na rin ito ng karaniwang telebiswal na ingay at nakamihasnang ekonomikong imperatibo ng brodkasting. Pero interesante ang telebiswalidad na ito, lalo pa’t lumiliit ang mundo ng terrestrial o free TV broadcasting sa bansa. Kinakailangan nang maghanap ng panibagong larang na sasakupin. Ang larang na iyan, sa palagay ko, ay ang internet. Isinusulat ko ang review na ito ay itinatala ko rin ang isang mahalagang obserbasyon sa panahong naghahanda na ang lahat para sa bagong normal, at sa bagong daigdig. Sa panonood natin ng mga palabas na katulad ng Lola Doc sa Facebook at saanpamang social media platform, lalong lumalakas ang internet bílang bagong telebisyon, bílang telebisyon ng hinaharap. Ito ang hindi nakikita ng mga propetang pílit na nagbabantay sa tarangkahan ng batas upang ganap na mapasakamay ang napaglumaan nang institusyon ng brodkasting. Puwede na nila itong isaksak sa kanilang mga bagà. May namatay man sa brodkasting nang ipasara ang ABS-CBN noong Mayo 5, 2020, may bagong silang din: ang brodkasting sa larang ng internet na may higit na mga bagong handog na telebiswalidad, at higit na matamang pagpapagitaw sa mahahalagang danas ng tao, gámit ang teknolohiya. Sa magiging kuwento ng internet brodkasting sa bansa, na ang nuno ay Youtube at streaming apps tulad ng Netflix, hindi dapat kaligtaang banggitin ang tagumpay ng Lola Doc.   

Magandang Gabi, Bayan

Larawan mula sa ABS-CBN News.com.

Ngayong gabi, sa bisà ng isang cease and desist order mula sa National Telecommunications Commission (NTC), ganap nang naipasara ang Alto Broadcasting System-Chronicle Broadcasting Network (ABS-CBN). Isa itong orden na dulot ng pagkakatambak ng mga panukala para sa renewal ng prangkisa ng network sa mga kapulungan ng kongreso. Pagkakatambak na dulot naman, sa isang bandá, ng banta ng pangulo ng Filipinas na hindi aaprobahan ang anumang igagawad na prangkisa. Ngayon, totoo na talaga ang ABS-CBN shutdown.[1] Nagsara ngayong gabi ang estasyon matapos ang brodkast ng flagship newscast nito na TV Patrol, pangunahing palabas ng network mula nang umeyre itong muli matapos ang Edsa Revolution. Pinagbigyan ng network ang sarili na ibigay ang sariling panig sa halos kabuuan ng palabas. Nagsumamo ng pagdamay. Napakametapiksiyonal, sabi nga ng ilan! Sa hulí, kailangan nitong sumunod sa batas habang wala pa ang renewal gáling sa kongreso. Matapos mamaalam, at magpasalamat sa mga “Kapamilya,” ang mga manonood sa mahabang panahon, nag-sign off ito sa pag-eyre ng kilala at engrandeng produksiyon ng pambansang awit ng Filipinas kung saan lumahok ang lahat ng mga artista nito.

Nakalulumbay ang pagsasarang ito, na sa tingin ko, tinanggap naman nang maluwat ng network, habang tinutuklas pa ang mga remedyong legal upang makabalik sa eyre. May dignidad ang pamamaalam, kahit sa totoo lámang, wala akong amor sa dalawang politiko-newscaster sa TV Patrol na nagsilbing mga hulíng mukha at tinig ng pagsasara. Pero dumating na nga ang lahat sa puntong ito. Kakatwa ang pagbigkas ng isa sa politiko-newscaster, nagsilbing pangalawang pangulo ng bansa, na isang atake sa demokrasya at malayang pamamahayag ang pagkakapasara sa network. Ang sabi ko sa sarili, bílang mag-aaral ng kasaysayang pangmidya, kailangan kong tandaan itong tagpong ito na maluha-luha ang “Kabayan” habang nagpapaalam sa mga manonood. Napakasakit na tagpo nito, sapagkat kinakatawan ang kawalang katiyakan para sa mahigit 11 libong empleado ng network. Pero sadyang napakasaklap, sapagkat ilustrasyon din ng lahat ng masamâ sa matalik na pag-uugnayan ng politika at broadkasting sa kasaysayan ng Filipinas. Isang trahedya, kung baga, sa tumatakbong teleserye na parang walang magiging magandang katapusan at ang tema lámang ay la veganza, paghihiganti.

Umiiral na ito noon pa man, itong matalik na pag-uugnayan ng politika at brodkasting. Tandaang sa kasaysayan, unang ipinakilala sa bansa ang telebisyon noong dekada 50 upang makatulong sana sa kampanya ng muling pagtakbo ng isang sakiting pangulo.[2] Natalo siya ng sa tingin ko’y isang kintesensiyal na populista. At dahil nga itinakda ang pangangailangan ng prangkisa mula sa pamahalaan, naging matindi ang kinailangan ding pamomolitika ng mga namumuhunan sa brodkasting. Hindi maglalaon, pati mga kapamilya ng mga namumuhunan ay kinailangan nang mailuklok sa mga puwesto sa politika para maalagaan ang mga interes sa negosyo. Matagal nang nása gitna ng lahat ng ito ang ABS-CBN, at pamomolitika ang naging dahilan ng pagkakapasara rito, nang ipailalim ang bansa sa Batas Militar.[3] Nang bumagsak ang diktadura noong 1986, bumalik sa Filipinas ang Pamilya Lopez, may-ari ng ABS-CBN, mula sa matagal na destiyero sa America. Pangmalakasan ang pamomolitika ng pamilya, at naibalik din sa kanila ang mga kompanyang utility na kinamkam ng mga kroni ni Marcos.

Masarap maging nostalhiko at romantiko habang lumuluha ang butihing “Kabayan.” Melodramatiko ang tagpo, kahit tinimpi. Sa isang post ko sa Facebook, na napilitan akong i-activate ngayong gabi, ito ang sinabi ko, punô ng magagandang alaala sa pagsubaybay sa ABS-CBN:

I never ever thought that this day would come when I would be watching ABS-CBN say goodbye. As a TV historian, it’s something unimaginable. But last time it closed down, the karma returned a thousand fold to the perpetrators. The regime has blood in its hands. I am looking forward to write an end to this chapter. Awaiting, eagerly praying for a plot twist. Thank you, ABS-CBN, for all the years of making me love—and sometimes hate—television. It is your lasting gift to me.

Totoo ang mga ito, gáling sa puso, sapagkat anuman ang sabihin, “Kapamilya” talaga ako. Kasibulan ko ang panahong iginigiit ng ABS-CBN ang pangunguna sa ratings laban sa arkinemesis nitong Global Media Arts (GMA) Network, noong dekada 90. Naniwala talaga ako sa claim nito, at nakikipag-away pang minsan sa mga kaklaseng maka-GMA. Nanalig din ako sa galíng at husay sa programing ng network, sa pulido nitong produksiyon, at sa matayog nitong pangarap na makipagsabayan sa global na larang. Nagpupuyat pa nga ako tuwing ipinalalabas ang taunang Star Awards for TV ng Philippine Movie Press Club, at laging nananabik na masungkit ng ABS-CBN ang “Best Station with Balanced Programming.”

Pero hindi na ako ang batàng iyon, at sa kasawiampalad, matagal-tagal ko nang ipinataw sa sariling balikat ang napakabigat na tungkulin bílang isang historyador ng midyum. Lumaki akong nanonood ng mga soap opera at iba pang drama ng network, at kailangang kong ipagpasalamat ang natatanging “handog” sa akin ng panonood sa network sa matagal na panahon—ang teleserye, na aking ipaliliwanag at pahahalagahan bílang isang paksang iskolar. Bílang tagatalâ ng kasaysayan, kailangan kong humakbang din paatras, palayo sa paksa, kahit lubhang ikinalulungkot ang pagsasara ng network, na totoo naman, malinaw na dulot ng talagang napakasamang kultura ng pamumulitika na hindi na yata natin maiwawaksi. Sabi nga ng tatay ko, panahon pa ito ni Aguinaldo. Magpakatotoo táyo: nangyari ito dahil ang mismong institusyon ng brodkasting ay hindi lámang ikaapat na estado, tanod, at aliwbayan, kundi isa ring negosyo. Negosyong pinatatakbo ng salapi at politika. Ng politikang pabago-bago, “weder-weder lang,” sabi nga ni Erap noong araw. Habang patuloy nating sinusuportahan ang kampanyang #notoabscbnshutdown, kailangan nating isaisip kung bakit táyo naririto ngayon, sa malungkot na gabing ito. Sinsero ang “In the Service of the Filipino,” pero may napakabigat na bagahe. Ito ay ang bagahe ng kapital at pakikisamang pampolitika na kinailangang gawin para patuloy na lumutang ang institusyon.

Huwag nawang ipagkamali na tinatalikuran ko ang pagiging “Kapamilya” o kahit ang malayang pamamahayag, ang dakilang muog na siyang sinasabing winasak ng cease and desist order ng NTC. Ang akin lámang, kailangang maging mas matalas at maláy ang pagtindig. Ang totoong biktima rito ay ang mahigit 11 libong empleado na mawawalan ng trabaho. Ang totoong biktima rito ay ang milyong manonood na mababawasan ng daluyan ng impormasyon, kaalaman, at aliw sa gitna ng isang krisis. Ang totoong biktima rito ay ang kasalukuyang inaayudahan ng network mula nang magsimula ang enhanced community quarantine noong Marso. Ang totoong biktima rito ay lahat-lahat táyo, mga biktima ng napakasamâng pamumulitika sa bansa, ang totoong pandemya na hindi yata natin kailanman mahahanapan ng lunas. Pinaglalaruan lámang táyong lahat ng namumuhunan at ng maykapangyarihan. Maaaring ginagalit táyo ngayon dahil bakâ may ibig ikubli sa atin, na maaaring iulat sa telebisyon. Parang naging sakripisyong kordero ang ABS-CBN. Sa kabilâng dako, wasto’t makatwiran ang tumindig para sa malayang pamamahayag, lalo sa panahong walang kahit sambutil na kredebilidad ang dispensasyon. Marami akong kakilala at kaibigan sa ABS-CBN, mga táong hindi matatawaran ang integridad. Nararapat na tumindig para sa kanilang mga pagpapahalaga at paninindigan.

Samantala, may pakiramdam ako na may plot twist ang kuwentong ito, parang mga teleserye lámang na inieeyre ng network. Nakatakda nang bumalik sa mga kapulungan ang mga kongresista’t senador. Maaari’y pinaghahandaan ang magiging tugon sa cease and desist order. Ang wika ng mga kinauukulan, ang bola ay nása kongreso talaga, at kailangan nang aksiyonan ang tambak na panukala para sa renewal ng prangkisa [Papaano kayâ nila táyo bobolahin?]. Hindi ako magtataka kung dadami ang mga nakaumang na politikong sasawsawan ang isyung ito, lilitaw para sa nakamihasnang grandstanding o “pagpapakabayani.” Hindi rin ako magtataka kung biglang magkaroon ng mga pagbawi sa utos. Puwede ring makatagpo táyo ng divine intervention at biglang kumilos ang kamay ng Diyos, tulad ng sa mga teleserye. O bakâ wala at talagang kailangang tanggapin na natin ang tuluyang pagbababa’t pagsasara ng telon ng ABS-CBN. Diyos lámang at si Tatay Digong ang nakaaalam. Pero tingnan ninyo ang ginawa rito: pumaslang ng api ang mga “kontrabida.” Ano ang dapat asahan? Bawal mamatay ang api sa palabas, kailangan niyang makaahon at magkamit ng resureksiyon. Alam na alam ng ABS-CBN ang pormulang iyan, mula pa nang una nitong ipakilala ang anyo ng soap opera sa telebisyon noong dekada 60.

At ano ang nangyayari sa kontrabida? Naku, naku. Ito na lámang siguro, isang paalaala hinggil sa mahaba-haba na ring kasaysayan, o pasyon ng ABS-CBN. Nakabangon ito matapos ng dalawang dekadang pagpapatahimik ng diktador. Nasaan ang diktador ngayon—sabihin nang nakapuwesto na muli ang kaniyang pamilya at muntik pang magbalik sa Malacañang dahil sa ambisyosong anak? Hayun, sa Libingan ng mga Bayani, may puntod na kailangang bantayan sapagkat bakâ ihian ng tao o aso. Walang makinarya at kayamanang maaaring bumura sa kaniyang salà sa bayan. Ang messaging ng ABS-CBN sa shutdown version 2020, kasalanan ito sa bayan. Pero siyempre, sabi ko nga, may mga kontradiksiyong kailangang tandaan. Ano ang naghihintay sa boses ng nagbanta, sa kamay ng pumirma, sa mga nagbingi-bingihang tainga? Maraming opsiyon ang katapusan ng teleseryeng ito para sa kanila na maaaring ipataw ng tadhana, sa gayong napakarami ng baitang ng impiyerno batay sa Divina Comedia ni Dante. Static muna ang iskrin ng TV ngayon kapag ipinihit sa Channel 2 [o Channel 8 sa Cable TV]. Ipagpasakasaysayan muna natin ang mga sumunod na tagpo. Abangan ang susunod na kabanata.

Sa hulí, nakapananabik ang muling batiin ng ABS-CBN gabi-gabi sa balita ng “Magandang Gabi, Bayan.” Sakali, kung makukuha nito, sa wakas, ang franchise renewal, mayroon akong wish list; tutal, natitiyak kong panahon ito ng malalimang pagninilay, soul searching, para sa mga tagapamahala. Una, baguhin na sana ang mukha ng pagbabalita sa TV. Pangatawanan ang pagpanig sa bayan at katotohanan, at huwag nang ipagamit ang network news para maging plataporma ng mga politikal na ambisyon at akomodasyon. Ikalawa, gawing higit na edukasyonal ang mga palabas. Pataasin ang antas ng drama at aliwan. Pataasin ang panlasa ng mamamayan. Iahon ang Kapamilya sa pagkamangmang upang maging kapakipakinabang na Filipino [at hindi basta-basta bumuboto ng mga lumalabas sa Gandang Gabi, Vice Maalaala Mo Kayâ?]. Ikatlo, at marahil ito ang napakahirap, magbagong-landas mula sa tinahak sa nakaraang kasaysayan ng pamomolitika. Iiwan ko sa ABS-CBN ang kung papaano tutugunin ang hulíng hiling, dahil sa tingin ko, kailangan talaga nitong balikán, pagmunihan ang sarili nitong kasaysayan. Iyan ay, kung tunay talaga ang in the service of the Filipino, kahit tumutugon pa ito sa isang ekonomikong imperatibo.

Mga Tala

[1] Basahin ang kabuuang update ng Rappler.com hinggil sa isyung ito: https://www.rappler.com/previous-articles?filterMeta=ABS-CBN%20franchise.

[2] “The Birth of A Medium,” sa ed. Thelma San Juan, Pinoy Television: The Story of ABS-CBN (Lungsod Quezon: ABS-CBN Broadcasting Corporation, 1999), 65.

[3] Iminumungkahi kong basahin ang McCoy, Alfred, “Rent-Seeking Families and the Philippine State: A History of the Lopez Family” sa ed. Alfred McCoy, An Anarchy of Families: State and Family in the Philippines (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 2010), 429-536. Sa kaniyang bagong preface sa limbag 2010 ng aklat, pahina xviii, narito ang magandang pagunita ni McCoy sa atin: “To cite the best-known example, the Lopez family, which had suffered exile, expropriation, and imprisonment under martial law, flew back to Manila after Marcos’ fall to reclaim its corporations—the Manila Electric Company (Meralco), the Manila Chronicle, and its TV Channel 2. In its struggle between a dictator and a single family, the family had survived and the dictator had not, an indication of how deeply this oligarchy is embedded in Philippine society.”

Chika Lit 2: Radio Romance: Homage sa Magulang ng Podcast

Noong unang panahon…Wala namang mga podcast tulad ng Chika Lit. Pero mayroong radyo kung saan maaaring makinig sa mga komentaristang tulad ko na dumadaldal o nakikipagchikahan tungkol sa mga bagay-bagay hinggil sa búhay, politika, at lipunan. Medyo weird lang talagang magsimula sa noong unang panahon,kasi parang itinuturing nang napaglipasan o patay ang pag-uusapan natin ngayon, ang precursor ng podcastingang radyo. Hindi naman kasi napaglipasan o patay ang radyo sa Filipinas, kahit hindi na táyo madalas nagbubukas ng radyo, maliban kung nasa mga sasakyan at iniinda ang impiyernong trapik sa kalsada. Kung gusto mong magradyo, nariyan ang mga teleradyo sa Cable TV, maaasahang tagapagbalita at tanod sa panahon ng sayá at sakuna. Nása mga smarphone apps at website na rin ang radyo. Hindi napaglipasan o patay ang radyo, bagaman marahil,patay na’t napaglipasan ang pagbili ng radyo. Buháy na buháy ang radyo sa mga panibagong anyo, tulad ng podcast, pati na rin sa mga bagong kinalalagyan nito.

Aaminin ko: dream come true para sa akin ang magpodcast, hindi lang dahil matagal ko nang iniisip magpodcast, kundi dahil na rin noong batà pa ako, may lihim akong pangarap na maging radio announcer. Ewan ko ba dito sa Corona Virus Disease 2019 o Covid 19 na nagpapirmi sa atin sa ating mga bahay. Sa probinsiya, tuwing summer, bahagi ng routine naming magpipinsan ang makinig sa radyong Ilokano. Walang koryente sa araw at hindi pa rin naman abót ng reception ng mga estasyon ng TV ang aming bayan ng Flora, Apayao. Maghapong maririnig sa bahay ang radyo na pinatatakbo ng baterya ng Motolite na nirerecharge kinagabihan. Nakikinig kami ng balita, komentaryo, at sunod-sunod na mga dramang de-serye. Radyo ang nagturo sa akin ng wikang Ilokano, kahit hindi ako naging ganoon katatas gumamit niyonkahit kailan. Ang sabi ko nga, aural ang Ilokano ko, hindi oral. Sa tainga lang, na nagagamit ko pa rin naman sa pagbabasá. Puwede na, basta hindi maibebenta. Sa radyo rin ako nainitiate sumunod sa mga soap opera na kalaunan, pag-aaralan ko at gagawan ko pa ng kasaysayan. Dito ko rin natutuhan kung gaano kahalaga ang balita at komentaryo, mga pamana ng ating nagbalik na demokrasya matapos ang Edsa Revolution noong 1986. Kayâ rin ako siguro nagbalak mag-Communication Arts sa kolehiyo. Sa hulí, Journalism ang tinapos ko. Sa midya pa rin ang bagsak.

Siyempre, kapag naglalaro na kaming mga batà, imbes na makipaghabulan, makipagtaguan, o makipagbahay-bahayan, madalas akong mapag-isa at gumagawang kunwaring radio booth sa may bintana. Gagawin kong kunwang mikropono ang mahabang tube ng talcum powder, at sisimulang basahin sa mikropono ang ilang artikulo at kuwento mula sa lingguhan at inaabangang Liwayway magazine na hinihiram namin sa palengke, na ang tawag namin ay dapon. Akalain ninyo, ginagawa ko na talaga siya ngayon. Hindi public service ala Tulfo Brothers o komentaryo ala Ted Failon o Mike Enriquez ang notion ko ng pagsasalita sa mikropono bílang isang batàng radio announcer. Mas naiintriga ako sa posibilidad ng pagkukuwento, at pagkukuwento gámit ang sariling tinig.

Nakapukaw kasi talaga sa akin ang mga boses sa radyo, mula sa mga voice talent ng soap opera hanggang sa mga tagapagbalita at komentarista. Binubuhay ng mga tinig ang mga kuwentong binibigkas sa málay at imahinasyon ko habang akoy nakikinig. Nagkakatotoo ang mga tao, sitwasyon, at daigdig na tinutukoy ng mga boses. Sa aking pagbabaliktanaw, naiisip ko na mahalaga ang mga karanasang iyon sa aking pagiging manunulat. Pinili kong gawin iyon, bukod sa pag-akyat sa punòng mangga, pamimitas ng kamias, paliligo sa ilog na tinatawag naming carayan, o paghahakot sa mga ibinilad na palay tuwing hapon. Bukod sa agad kong natuklasan ang talab ng kuwento rito, wari bang naengganyo rin ako ng radyo na hanapin ang sarili kong tinig na magagamit ko rin sa sariling mga pagkukuwento pagdating ng araw. Napakasayang mga tag-araw iyon ng pangangarap ng gisíng, ng daydreaming.

May ulinig sa aking karanasan ang salaysay ng makata, kuwentista, at gurong si Cirilo Bautista (2009), national artist for literature. Noon daw dekada 40, panahon ng kaniyang kasibulan, naging mapaghubog sa kaniyang sining ang radyo. Hindi lámang ito, wika niya, clock, newspaper, and entertainment all at the same time to millions of Filipinos then struggling for a better life after the Second World War.[1]Dagdag pa niya, Unknown to me then, the radio was educating my young imagination. The programs to which I listened formed the seminal character of my perception, making me curious about things in the beginning and in the end, when I was already writing prose and poetry, sensitive to the nuances of words and their connection to human existence.[2] Kung sa kaniyang komunidad ng Balic-balic, Sampaloc, Maynila, ang radyo ay talagang an arbiter of sort. An argument was settled when one said, I heard it over the radio,””[3] sa kaniyang payak na pamilya, literatura itong matalab at totoong ábot-káya. Wika niya: We could not afford to buy magazines and newspapers—our little money went to rice and dried fish—and the few books I had were school primers. Consequently, I heard more than I read.[4]

Batàng-batà pa ang podcasting, sweet 16 kung kukuwentahin batay sa mga talâ sa kasaysayan. Ang salitâng “podcasting” ay sinasabing imbento ng journalist na si Ben Hammersley noong 2004, bílang katawagan sa nauuso noong audioblogging, gámit ang nooy bagó-bagó pa lámang na Apple gadget na iPod, ang pinanggalingan ng pod” sa salita.[5] Pero ang cast” o castingay maiuugat pa rin sa broadcasting na pinasimulan sa radyo mulang 1900s hanggang 1920s, matapos ng matagal-tagal ding paglinang. Pareho pa rin ang prinsipyong sinusunod—ang transmission ng boses mula sa isang pook patungo sa iba pa gámit ang midyum na nagpapakalat at tumatanggap ng radio waves. Sa Filipinas, masasagap ang teknolohiya ng radyo bandáng 1920s din, sa panahon ng pananakop ng mga Americano. Inilarawan ng historyador pangmidya at guro na si Elizabeth Enriquez ang kasaysayan ng radyo sa bansa bílang appropriation of colonial broadcasting.[6] Niyakap ng mga Filipino ang broadcasting na inangkat lámang sa bansa ng mga Americano, inangkin, at ginamit para sa kanilang araw-araw na gawain at mithiin. Naging daan ito ng pag-abot ng pamahalaan sa mamamayan, lalong pagkakaugnay-ugnay ng lahat, at naging mahalagang sangkap pa sa pagpapalawig sa wikang pambansa.

Nagpatúloy na gamitín ang radyo, kahit sa pagdating ng telebisyon noong 1950s. At nagpapatúloy ito sa pag-eyre ngayon, sa ibat ibang platform. Supling ng radyo ang podcasting, bagaman higit na binibigyan ng pagkakataon ng podcast ang nakararami na lumikha ng content at komentaryo, labas sa mga institusyon at limitasyon ng commercial broadcasting. Handog ng podcast sa mga content producers, gaya ng marami sa amin, ang pagkakaroon ng sariling tinig sa himpapawid, upang makapagbahagi ng impormasyon, at lalot higit, ng mga kuwentot opinyon na mahirap magkapuwang sa mainstream media, kung saan nag-aagawan ang lahat sa audience at sa limitadong budget ng advertising para kumita. Laway lang ang puhunan naming mga podcaster at mga kagamitang naway sa hinaharap ay mapagkakitahan. Suwertehin nawa! Sa kabila nito, hindi pa rin naman nagbabago ang talab ng cast” mula sa broadcastingng podcasting. Naghahatid, nagpapakalat pa rin ito ng tinig ng mga salaysay at palagay na humihinging pakinggan. Nagpapatotoo pa rin sa minanang katangian mula sa magulang na radyo.

Sa puso ng radyo, at maging ng podcast, matatagpuan ang pinakaubod ngbroadcasting, ang inilarawan minsan ng iskolar at gurong si Resil Mojares, isa pang national artist for literature, na democratic character.[7] Sabi pa niya, (t)he democratic character of radio is not only a matter of distribution and scale: it draws from the nature of the medium itself relative to the other media. [8] Dagdag pa niya, ang radyo, at puwedeng ang podcast na rin, ay more accessible to users (speakers and listeners), more flexible and less structured, and closer to the realms of popular speech. [9] Magandang pag-isipan sa ngayon ang uri ng magkaakibat na mga kultura ng pagsasalita at pakikinig na nalilikha ng demokratikong katangiangito. Papaano ba ginagamit ang radyo, pati na rin ang kasalukuyang podcast? Ginagamit ba ang mga ito para panigan ang katotohanan, lalo sa panahon ng fake news? Nagbibigay ba talaga ang mga ito ng tinig sa mga walang tinig? Nagpapaliwanag ba talaga ang mga ito hinggil sa mahahalagang bagay sa búhay at lipunan o bakâ nakadaragdag lámang sa nakagugulo o walang saysay na ingay? Sa pangkabuuan, nagagamit ba ang kalayaan sa pamamahayag para sa kabutihan ng lahat?

Sa kabilâng dako, tinuruan ba táyo ng radyo, at pati na rin ng supling nitong podcast, na makinig nang matalas at mahusay? Biyaya ng demokrasya ang makinig sa mga ibig natin, at hindi lámang sa mga itinakdang iparinig ng maykapangyarihan. Papaano natin ito ginagamit bílang mga tagapakinig, tagasubaybay ng mga programa sa radyo o podcast? Discerning at discriminating ba táyo, marunong sumala sa makabuluhan at sa maingay? Kung responsabilidad, napakabigat na responsabilidad ang magsalita gámit ang mga midyum, mabigat ding tungkulin sa tingin ko, ang makinig, dahil kailangan din nito ng bait at talino. Hindi dapat ito pinababayaang maging passive activity. Hindi lang dapat tanggap nang tanggap ang nakikinig.Kailangan ding kumilos matapos ng pakikinig. At kumilos nang tama! At hindi rinlang dapat na nakikinig sa mga gustong pakinggan dahil bahagi ng bait at talino sa pakikinig ang pagiging bukás ang puso at isip, lalo sa mga bagay na mahirap marinig, mahirap pakinggan. Kayâ muli, ano bang kultura ng pagsasalita at pakikinig ang patuloy na naidudulot ng radyo, at ng podcast sa atin? Mabuti ba o masamâ? Nakapagpapasulong ba ang mga ito ng estado at kaisipan ng lipunan o nagpapanatili sa pagiging paurong, pagkasarado ng isip, o pagiging ipokrito?

Samantala, malaki ang pag-asa ko sa pagpopodcast. Sana mahawa rin ang radyo pagdating ng araw sa nalilikhang mabubuting kultura ng pagsasalita at pakikinig na nagagawa nito sa internet; at, mabawasan ang maaligasgas na daldal, bayaráng puna, at nakalilitong pagbabalita. May anyo rin kasi ang podcast, sa tingin ko, na hindi agad magagalaw ng external noise ng sistema ng mass media, kumbaga. Unay walang gaanong pangangailangang kumitapero makatutulong ang anumang suporta. Mas nakakamotivate gumawa ng content. Malaya rin kahit papaano ang anyo ng podcasting at pinalalago pa ng mga libreng platform tulad ng Anchor.fm. Marami pa akong kakaining bigas sa podcasting, at paumanhin kung mali ang ilang akala ko rito. Pero may anyo talagang mapanghahawakan ang podcast sa kasalukuyan na perpektong magagamit sa pagpapakilala ng mabubuting kultura ng pagsasalita at pakikinig, at muling pagpapahalaga sa diyalogo na madalas nilulunod sa gulo at galaw ng mga opinyon at impormasyon. Anyo itong may malawak na espasyo kung saan maaaring magtalastas, makipagcommunicate sa kapwa. Anyo rin itong maaaring maghandog, muli at muli, ng inspirasyon at pananalig na maganda pa nga ang daigdig. Anyo rin itong patuloy na magpapaalaala hinggil sa mahalaga at dapat tandaan kapag nakikipag-usap, nakikipagdiyalogo: kung ikaw ang iyong pagsasalita, ikaw rin ang iyong pakikinig.

Pakinggan ang Chika Lit sa Anchor.fm, Spotify, at Apple Podcast. Magsubscribe at Makichika Lit, now na!


TALAHULI

[1] Bautista, Cirilo, “Radio Boy,” Cirilo F. Bautista.blogspot.com, Oktubre 13, 2009, http://cirilobautista.blogspot.com/2009/10/radio-boy.html.

[2] Ibid.

[3] Ibid.

[4] Ibid.

[5] Basahin ang Hammersley, Ben, “Audible Revolution,” The Guardian.com, Pebrero 12, 2004, https://www.theguardian.com/media/2004/feb/12/broadcasting.digitalmedia.

[6] Basahin ang Enriquez, Elizabeth, Appropriation of Colonial Broadcasting: A History of Early Radio in the Philippines, 1922-1946 (Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 2008). Ang mga tinukoy ko sa kasaysayan ng radyo sa sanaysay ay mula sa aklat na ito.

[7] Mojares, Resil, “Talking Politics,” Waiting for Mariang Makiling: Essays in Philippine Cultural History (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 2002), 246.

[8] Ibid.

[9] Ibid.

May Problema ba sa Kulturang Popular?

IMG_5052Panayam sa 6th Area Studies National Conference, University of the Philippines Manila Theater, Pebrero 27, 2020.

Isang paanyaya sa pakikipagtagpo’t pakikisagupa ang tanong ng panayam na ito. May himig na maangas, parang handang makipagtagisan anumang oras, mano a mano, ngunit ang totoo’y talagang nag-uusisa lámang. May katapatan at ibig talagang maintindihan ang isang bagay na noon pa man ay pinagtataasan ng kilay at makailang-ulit na ring ipinagtanggol ng mga kinauukulan. May problema ba sa Kulturang Popular?

Siyempre, natural na asahan mula sa akin itong pagtatanong sapagkat pangunahing paksa ng aking pag-aaral nitong mga hulíng taon ang teleserye.[1] At masasabi kong binago na talaga ng teleserye ang pananaw ko sa búhay, sapagkat binuksan nito ang aking mga mata sa limitasyon ng natutuhan kong mga pagtanaw, lalo sa pagsulat at pagbása sa panitikan, na mapagpahalaga nga sa iilan at pilîng uri ng akda ay nagsasantabi naman sa marami pang iba, at madalas dahil sa pagiging malaganap ng mga ito’t tangkilik ng marami.

Isang 180-digring pihit ang nasabing pagbabago para sa isang pormalista/New Critic[2] na tulad ko na nagtuturo ng Panitikang Ingles sa Pamantasan sa isang bandá, at sumusulat din ng tula sa Filipino, sa isa pa. Sa matagal na panahon, ang itinuring ko lámang na panitikan ay yaong may organikong kaisahan, nakapagsasarili at may kahulugang di kailangan ng paglilinaw ng awtor, ng pag-uugnay dito sa kinausbungang daigdig, at ng pag-alam sa dating sa nagbabása. Ang katanggap-tanggap lámang ay yaong mga akdang sopistikado, impersonal, at kanonigo o pilîng-pilîng tagapagsiwalat ng mga kaisipan hinggil sa mahahalagang danas-pantao. Ang ibang hindi pumapasa sa pamantayan ay hindi na dapat pag-aksayahan ng panahon, gaya ng maraming anyo ng kulturang popular.

Kailangang aminin na sa di iilang pagkakataon, minata ko rin ang kulturang popular, pinagtawanan at kinutya. Isang maihahalimbawang tagpo nito ang papel na ipinasa ko minsan sa klase sa graduate school hinggil sa mga mumurahing nobelang romansa na nilalako sa palengke. Inilarawan ko ang isa kong nabása na hindi kapani-paniwala sa maraming aspekto, lalo sa pagtatauhan at paglalahad. May file pa ako nito’t muli ko ngang binása habang naghahanda sa panayam na ito. Hindi ako makapaniwalang kinain ko lahat ng mga isinuka ko.

Matapos kong ganap na ibabad ang sarili sa teleserye, nakasumpong ako ng pagkapahiya sa aking mga naunang pag-ismir sa mga tekstong tulad ng nobelang romansa. Namuhay ako sa pagmamataas, sa paniniwalang walang makikitang kahulugan sa mga ito. Ngunit panahon nga lámang talaga ang makapagsasabi, at heto na ako, pinatutunayang sa loob ng mga ito, may matatagpuang lohika, kaayusan, kasaysayan, at napakakomplikadong pananaw-daigdig na nagbabalon sa kamalayan ng nakararaming tumatangkilik sa mga ito. At lalo’t higit, mga ugnayan at pagpapakulugang panlipunan na humihinging tunghan.

Dapat na igiit na walang simple, ni kabagot-bagot sa mga bagay na ito, taliwas sa ibig na ipapaniwala sa atin na likás na may hirarkiya ang mga pagpapahalaga sa kultura, na may mataas at mababang kultura, at yaong matataas na kultura lámang tulad ng Panitikan [kapitalisado ang P], ang siyang nakapaglalaman at nakapaglalaan ng lantay na mga kislap-diwa (insight) hinggil sa ating búhay at lipunan sa nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap.

Inilalatag ko ang mga pagmumuni at pagpapaunang ito sapagkat ito mismong mapagmataas na pananaw na ito laban sa kulturang popular ang ibig kong suriin—ang totoo’y suriing pa-muli—sa okasyong ito. Kasi, hindi naman ito talagang ganap na natibag, kahit pa bolyum na nga, halimbawa, ang naisulat ng ating pangunahing komentador hinggil dito, si Soledad Reyes (1991 & 2002, 2007). Nagpapatúloy ito’t kailangang patuloy na usigin. At mukhang isa itong gawaing walang maliw.

Kailangang igiit na nananatili ang kababaang-tingin sa kulturang popular, at lumilitaw ito sa samutsaring anyo at pamamaraan. Noong isinusulat ko ang kasaysayan ng teleserye, makailang-ulit kong nakaharap ang pagkokompara rito sa mga seryeng Hollywood o Americano. Ang sabi pa ng isang kritikong sumulat ng isang listicle, “Pinoy teleseryes will never upgrade to Hollywood-level” (Bayabos). Walang batayan ang mga dahilan, kabílang na ang mga sinasabing pagpapakalat ng estereotipo lalo sa karakterisasyon; ang teatrikal na pagganap ng mga artista; at ang arawang pagpapalabas na di umano tulad ng mga serye mulang Estados Unidos (ibid).

Ang tanong ko naman, bakit kasi hambing táyo nang hambing sa mga modelo o produktong Hollywood o Americano? Wala ba táyong mga sariling pamantayan? Bukod sa kaalaman sa pamantayan, kulang din táyo sa kabatiran sa kasaysayan ng maraming kultural na teksto. Kayâ nga pinagsumikapan kong sulátin ang kasaysayan ng teleserye. Bakâ sakali, kung may kasaysayan na ito, mapahalagahan na rin ito sa wakas.

Ngunit hindi teleserye ang ibig kong pagtuunan ng pansin sa ngayon, para maiba naman, bagaman sa di iilang pagkakataon, tutukuyin ko ang naging karanasan ko sa pag-aaral dito. Ang talagang paksa ko ay dalawang artikulong isinulat ng iisang tao, na kapwa pumapaksa sa maituturing na kulturang popular, mga popular na pigura sa kasalukuyan. Sa ganang akin, ang pagsusuri sa mga diskursong tulad nito ay makapagpapaliwanag sa patuloy na pananaig ng pananaw na ating nabanggit, sa mga totoong problemang nakapaloob dito, at sa halaga ng pag-aaral ng kulturang popular sa kasalukuyan, sa kabila nito.

Isang dapat pang aminin ay mahirap talagang ipaliwanag kung ano ang kulturang popular, at kung ano-ano ang maaaring ituring na kulturang popular. Bílang pambungad, gagamitin nating ubod ng pakahulugan ang susing salita ng termino, ang “popular,” na maaaring mangahulugan, di lámang ng pagkamalaganap, kundi ng malawak na pagtanggap.

Isang napakahirap at nagpapatúloy na gawain ang pagpapaliwanag sa kulturang popular bílang konsepto at paksa. Sa laksa nitong pakahulugan bílang, halimbawa, mga kagawian ng tao sa araw-araw o pana-panahon; bílang siyang naiiwan o nasasalaylayan sa pagsusuma ng matataas na kultura (high cultures) at usaping panlasa (matters of taste); bílang kultura ng masa na napagkakakitahan, nakasalig sa pormula, at dahil dito ay nakamamangmang; bílang kulturang nagmumula sa, at ginagawa ng mga tao; bílang kulturang tagpuan ng labanán sa pagitan ng mga dominante at napaiilalim na mga puwersa sa lipunan; at bílang kultura ng posmodernong panahon, nananatiling magalaw ang dalumat, at hindi “definitionally obvious,” wika nga ni John Storey (5-13).

Ang wika pa ni Storey, ito’y sapagkat “a great deal of the difficulty arises from the absent other which always haunts any definition we might use [italisado ng sinipi]” (13). Sa pagtalakay sa kulturang popular, anuman ang pakahulugan natin dito mula sa mga naitala sa itaas, “(i)t is never enough to speak of popular culture; we have always to acknowledge that with which it is being contrasted” (ibid.). Kayâ rin iginigiit ang pagpapanatili ng “specific theoretical and political inflection” (ibid) sa pagtukoy dito, isang bagay na akin ding sisikaping tuparin sa pagkakataong ito.

Sa ating kaso ngayon, maititindig ang specific theoretical and political inflection sa pamamagitan ng lalo pang paglilinaw sa ibig kong sabihin sa kulturang popular. Sa ating kaso, ito yaong mga malaganap at malawak na tinatanggap na mga uri ng kultura na minamata o hinahamak sa isang makaúri at mapag-uriang pananaw.

Sa Filipino, may salita táyo para sa astang ito, ang matapobre, na batay sa Diksiyonaryo.ph, ay kombinasyon ng salitâng “matá” mula sa Tagalog at “pobre” mula sa Espanyol na “mahirap.” Ang matapobre, batay sa diksiyonaryo, ay “mayaman na mapanghamak sa mahirap.” Isa itong usapin ng uri, at maaari pa, ng mga urian, kung gayon.

Ang matapobre ay masasabing kapwa pang-uri at arketipo ng kulturang popular sa Filipinas, tumutukoy sa lubhang masamâng ugali na kinaiinisan ng marami dahil sa yabang at arogansiya na kaakibat ng pagiging mayaman o nakaririwasa sa lipunan. Kilala rin ng mga Filipino ang matapobre sa mga kathang tauhan at kontrabida, na nanghahamak ng mga hindi nila kauri sa mga daigdig at lipunang ginagalawan.

Ngunit may saysay din ang matapobre na tumutukoy sa pananaw, sa isang pagtanaw sa iniisip o itinuturing na kababaan, sapagkat nagmumula sa pinaniniwalaang mas mataas na posisyon o poder, sa iba’t ibang kadahilanan.

Minamata ang “pobre” hindi lámang dahil dukha ito, kundi marahil hindi ito magagap ng isip, mahirap intindihin, komplikado, hindi masabayan dahil nga hindi “kapantay” mula sa orisonte ng pinamumuhatan, kaiba (other). Ang “hírap” na taglay nito ang nagdudulot ng potensiyal sa pagbalikwas mula sa dominante, sa mga naghaharing uri, o uri ng pananaw, sapagkat may kapangyarihang manlansi, umikot (evade), o kung kakailanganin, manalakay sa mga mapagpirmi’t mapagtakdang pakahulugan at pagpapahalaga. Palagiang nilalabanan ng pobre ang pagkakatalaga sa isang sulok lámang sa kaayusang panlipunan o kaisipan, sa sentido kumon marahil, at asam niyang parati ang mobilidad at paggalaw.

Ganito rin ang masasabi sa kahirapang nakapaloob sa “pobre” bílang salita. Wari’y púsong (trickster), sinasabayan ng pobre ang pag-akyat, pagpanaog sa hagdan ng estrukturang panlipunan o pangkatuturan, sinisikap takasan, labánan ang pagkahulog sa kahulugan, at ngayon nga, hinahayaan ang sariling lagpasan ang pagiging pangngalan at katuturang arketipal upang maging batayan natin sa pagpapanukala sa saysay ng kulturang popular.

Sa ganitong pangangatwiran, masasabi nating ang kulturang popular ay ang kulturang hinahamak, at maaari pa, kultura ng mga hamak. Nag-uugat ang ganitong pagsasaysay sa dila ng matapobre na sukdulan ang pagmamataas at pagmamatuwid sa pandidiri sa mga kulturang kaiba sa kaniyang nakamulatan at nakasanayan, sa mga kulturang inaaglahi niya sapagkat hindi naman talaga lubos na naiintindihan. Kung susumahin, ang nag-aaglahi pa ang siyang may karukhaan sa pananaw samantalang naghuhusga sa itinuturing na pobre.

Sa ating konteksto, masakit sa tainga, at lalo marahil sa loob, na tawagin kang matapobre, kahit totoo naman, dahil labag ito sa kabutihang-asal at yumi (modesty) na inaasahan sa lahat. Ngunit sa ganitong usapin, nagiging makapangyarihang sandata ang salita upang masawata ang pagmamataas, lalo na ang pagluluklok sa sarili sa ituktok ng mga pagtatakda sa mga halagahan at pagpapahalagang panlipunan o pangkultura.

Nagiging kritikal na babala ito sa ating lahat na natutuhang paniwalaan ang pagiging likás ng hirarkiya ng mga bagay-bagay, lalo sa sining at kultura. Matapang nitong niyayanig ang tindig ng pagmamataas, at ibinabalik sa hamak ang ahensiya at kapangyarihang binabawi, inaagaw ng nása itaas mula sa kanila. Malutong na mura ito sa sinumang patuloy ang pananalig sa kabulastugan ng kaisipang ibig panatilihing hindi ábot at maikakalat sa lahat ang kaisipan.

Ang Dalawang Artikulo

Paksa ng ating pagsusuri ang mga artikulong “Leav and let live (What I learned from meeting Lang Leav)” (Pebrero 29, 2019) at “Bea Alonzo Defined Hugot-Let’s Move On” (Enero 1, 2020), kapwa isinulat ng makata sa Ingles na si Mookie Katigbak Lacuesta. Dahil nasusulat sa Ingles, at isinulat pa nga ng isang makatang pinaniniwalaang nangunguna at napakahusay sa kaniyang larang, madaling ipagmatuwid na taglay ng mga ito ang pagmamataas na dulot ng nakamihasnan ding hirarkikal na pananaw sa wika.

Ngunit maaari namang sumandaling ipagpaliban ang duda dahil mayroong tulad nina Nick Joaquin, Gilda Cordero Fernando, Doreen Fernandez, o Resil Mojares sa nakaraan na nakapagtanghal ng kakayahang sumulat sa Ingles nang may pagkabukas ang isip hinggil sa mga popular na paksa, at sa nangungusap, nakikipag-usap pang wika. Hindi naman lahat ng artikulong Ingles ay nagtataguyod ng ating pinupunang pananaw.

Sa kasawiampalad, hindi nakahulagpos ang mga artikulo sa sinasabi nating prehuwisyo. Sa himig na nakapook agad sa isang lugar na mataas, nakamata ang manunulat sa kaniyang mga paksa na hindi lámang nagsusuri kundi nang-uuri. Marahil kasi, panahon na rin talaga ngayon ng paghuhubad sa obhetibidad ng peryodismo at hindi na kailangang magkunwarang desinteresadong nag-uulat lámang ng mga narinig at nasaksihan. Ang pagsaksi’y talagang ibinabalangkas sa subhetibidad ng manunulat na wala nang hiya-hiya sa pagsisiwalat ng kaniyang pananaw at pagtanaw, kaugnay ng paksa.

Sa istandard ng ating panahon, popular ang mga pinaksa ng manunulat, at aminado ang manunulat na penomenal ang mga taóng kaniyang kinapanayam sa sari-sarili nilang paraan. Ang una ay ang “instapoet” at sensasyong pampanulaan sa internet na si Lang Leav. Si Leav ay taga-New Zealand at migrante mula sa Thailand dahil sa Khmer Rouge. Awtor siya ng mahigit limang aklat, karamihan ay tula, na tumabo ng milyong benta sa buong daigdig dahil na rin sa pagsikat at perpetrasyon ng mga ito sa internet. Marami nang pagtatalo-talo kung mahusay ba talaga ang kaniyang panulaan, subalit hindi ko na iyon babalingan pa sa pagkakataong ito. Isa pa, naipagtatanggol naman niya ang sarili.

Ang ikalawa ay ang aktres na si Bea Alonzo. Sa cover story na isinulat ng awtor, inilarawan si Alonzo na tapaghubog ng mga tinatawag na “hugot movie.” Ito’y matapos na bumabad sa mga nasabing uri ng pelikula, na wika ng awtor ay “a kind of melodrama specific to the Philippines…a phenomenology of heartbreak,” kung saan, halimbawa, tanghal ang isang “break-up crystallized into its bare essence, given a quotable one-liner, and made into a hashtag—or stretched into a movie.”

Bagaman tinangkang ipakita ng manunulat kung papaano humulagpos si Alonzo sa nasabing genre, at patungo na nga sa higit na mapanghamong mga papel at pelikula ang tanyag na, naging abala siya sa pagpipiit sa kinapanayam sa karsel ng kaniyang pagkakaunawa, kapwa sa hugot at aktres bílang mga kultural na paksa.

Hindi kalabisang sabihing napakalupit ng manunulat sa kaniyang mga pinaksa. Kay Leav, hindi naitago ng kaniyang matayog na “pagmamalasakit” sa panulaan [ang totoo’y akademikong panulaan, panulaan ng establisimiyento] at sa mambabásang nalululong daw sa berso ng instapoetry ang makikita namang ngitngit sa kasikatan at pagkamalaganap ng kinapanayam, na apat na ulit nang bumisita sa Filipinas.

Malinaw ito sa pambungad niyang dream sequence, kung saan kakatwang inalusyonan ang tanyag na eksena sa pelikulang Bituing Walang Ningning (1985) kung saan binitiwan ang mga katagang “you’re nothing but a second-rate, trying hard, copycat” sa engkuwentro ng dalawang karakter na sina Dorina Pineda at Lavinia Arguelles.

Sa simula pa lámang, sa isip ng manunulat, siya si Dorina na takdang magpabagsak sa sinasambang idolo na si Lavinia. Ngunit ang lathalain ay hindi kuwento ng pagkasumpong sa sariling galíng ng isang Dorina, at sa pagkamalay sa pagiging maitim ng buto ng isang Lavinia, malayong-malayo. Ni hindi nga rin kuwento ni Leav, na mistulang naging insidental na sitwasyon sa makulay na búhay-manunulat ng ating butihing awtor. Sa artikulo, lumitaw ang tunay na kulay ng sumulat at wala siyang pagpapaumanhin sa kaniyang asta, kahit pa sinasabing nagpipigil.

May sinambit siya sa bandáng hulí ng artikulo, na sa tingin ko’y talagang nagbunyag ng kaniyang totoong posisyon, habang isinasalaysay ang engkuwentro kay Leav: “The question for me is not whether or not Instapoetry is a viable poetry, but what kind of new reader it’s creating. It’s a question my husband (who is both a writer and an editor) and I have discussed for at least an hour tonight—an eon in the Instagram age.”

At isinulat niya ito na parang lagom matapos na animo’y litisin ang kabuuang naratibo ng pagsikat ni Leav at ang ibinahaging mga pananaw nito bílang makata ng social media. Wala siyang kaalam-alam na higit siyang pumapasok sa kuwento bílang si Lavinia kaysa Dorina, walang habas sa pagtatapon kay Leav ng mga pagkokompara sa mga makatang kaniyang binabása at higit na pinagtitiwalaan [at pawang mga Americano] bílang isang arál na makata [na nag-aral din sa America].

Masdan halimbawa ang sabi pa niyang ito, na susog sa kaniyang posisyong mapagtawa:

I have never read a Lang Leav​ book from cover to cover. I do not know that this is her fourth visit to the Philippines. I am not aware that she has written a book called Sea of Strangers, whose imagery draws heavily on the surrounds of Leav’s current home by the sea—one punctuated by birdsong and the fitful sighs of a nearby ocean. Which is to say, I do not champion social media as a viable platform for good literature, but Leav has been one of the first to show us its democratizing power. She talks about Instapoetry as a movement, born out of a necessity. “We’re not policed by the establishment now,” she says.

Mula sa artikulo, makikita na problema ng manunulat ang demokratisasyon ng panulaang nalikha ng penomena ni Leav, sampu ng kaniyang mga kasapakat. Ang demokratisasyon ay makikita sa kasikatan ni Leav, sa kaniyang pagiging popular—mahigit 500 libong follower sa bawat account sa Twitter at Instagram; 1 milyong follower sa Facebook, marahil milyong-milyong benta ng kopya ng aklat sa buong daigdig, na tiyak kong di iilan sa inyo sa bulwagang ito ay mayroon. Aminin!

Nakakainggit naman talaga ito para sa isang tulad ng makatang kailangan pang kumuha ng assignment na lathalain marahil para lámang madagdagan ang kita. Madalang ang pagkakataon na siya ang kinakapanayam. Sa isang mundo kung saan si Bob Ong lámang yata ang pinakamayamang awtor, at kakaunti ang mga oportunidad para malathala, hindi kataka-takang ang isang “bestselling poet” na tulad ni Leav ay maging isa ring “every poet’s dream and worst nightmare,” sang-ayon sa artikulo. Papaano’y taglay niya ang hindi natin maangkin sa daigdig ng panitikan sa pusod ng Third World/Global South.

Pero ano-ano ang implikasyon nito? Bahaging-bahagi ang sumulat ng establisimiyento, at kahit pa nagsabing nahiya sa paghugot ng “establishment card” dahil hindi naman siya “asshole enough,” naroroon naman itong nakadikit sa kaniyang noo, sinisikap disiplinahin ang diskurso ni Leav sa pamamagitan ng kaniyang salaysay.

At bílang bahagi ng establisimiyento, na namihasa sa pagtatakda sa kung ano ang katanggap-tanggap na mga uri ng panulaan, sinasabi niya sa atin, malinaw pa sa síkat ng araw, na hindi tula ang ginagawa ni Leav, sa kaniyang pamantayan.

Siyempre, mapag-aawayan naman talaga ang mga pamantayan. Nakatitiyak akong wala itong magiging katapusan, marahil kahit makabalik na si Kristo sa lupa. Ngunit hawak ng sumulat ang asersiyon hinggil sa banta sa establisimiyento ng mga tulad ni Leav. Para sa kaniya, lumilikha si Leav ng mga mambábásang kaiba sa kamithi-mithi, na tubog sana sa higit namang akademikong pananaw na aminin na nating hindi napapasok ng marami, lalo’t kung isasaalang-alang ang lubhang napakasamang sistemang edukasyonal.

Ano ba itong “new reader” na tinatawag ng sumulat kundi yaong iniisip niya na mangmang, dahil wika na rin niya, ang kinalulugdang basahing panulaan ay mga aporismo lámang, at maaari sa kaniyang tingin, kulang sa organikong kaisahan, talinghaga, at kislap-diwang matulain na ebanghelyo sa maraming klase sa panitikan? Medyo madaling taluntunin ang lohika ng sumulat, dahil tulad niya, at sabi ko nga sa simula, dati rin naman akong pormalista/New Critic.

Masasabi ring sa pananaw ng sumulat, malapít sa komersiyalismo—na noon pa ma’y kinaumayan na ng mga unang nag-aral ng kulturang popular—ang isang susing-salita na binigkas ni Leav hinggil sa kasalukuyang panahon ng pagsusulat at paglalathala ng tula: ang demokratisasyon.

Sa pamamagitan ng “democratizing power” kumulat ang matapat na mga pagtatapat sa berso ni Leav sa social media. Sa pamamagitan ng “democratizing power” na ito, naging katanggap-tanggap na malathala ang mga ito at maibentang libro. At sa pamamagitan din ng “democratizing power” na ito, wari’y lumabnaw ang mga pagtataguyod ng establisimiyento, na nagpapahalaga sa iisang uri ng panulaan, sa isang panulaang maaari’y abót lámang ng iilan. Saan nga naman lulugar ang mga tulad ng sumulat?

Samantala, kapansin-pansin naman ang paintelektuwal na tindig ng awtor sa kaniyang pakikipanayam kay Alonzo. Iyon ang kaniyang persona sa artikulo habang sinusundan ang aktres, kásama ang mga potograpo at kawani ng magasin, ” up and down a hotel hallway like a dolly crew on a movie set.” Intelihente rin naman kasi ang kinasangkapang talinghaga ng manunulat, marahil upang hugasan ang kamay sa tila nakadidiring daigdig ng showbiz na kaniyang pinapaksa:

As with any star, there’s always the question you’re dying to ask, and the question you end up asking. It’s a question that almost always has to do with dirty laundry—especially the material it’s made of, as well as what sticks to it. Today, it’s a mixture of cotton and linen, dirt and heartbreak; it also has to do with an actor who shall not be named because this is all about Bea. The way to segue into that question is to first ask about her movies.

Interesante ang set-up ng istorya, at pagkakagamit dito bílang talinghaga—siyempre, ano pa ba ang aasahan natin mula sa ating butihing makata ng makailang taóng Palanca. Ngunit may dulot ding nakangingitngit na kinang ang pigura ni Alonzo, kung kayâ’t parang ibig siyang ilaglag na din sa tambak na labadang-hotel na props ng kuwento.

Litaw iyan sa kaniyang photo spreads sa magasin, kahit sa bersiyon nito sa website. Pagtatakda itong dulot ng sa tingin ko’y misedukadong pagpapalagay ng sumulat hinggil sa mga kulturang pelikula na kinasangkutan ng aktres nitong mga hulíng taon, at pati na rin sa mismong aktes bílang pigura ng kulturang popular.

Una na riyan ang hinggil sa hugot movie na tinatawag ng manunulat, inilarawang a kind of melodrama specific to the Philippines, at a phenomenology of heartbreak, mga bagay na ating sinipi na sa itaas. May dagdag pa siyang paglalarawan dito, na sa tingin ko’y mga akala lámang ng isang limitado ang pagkakababad sa mga pelikulang tulad nito: “eminently quotable, gut-and-heart-roiling… (where actors are) spouting one-liners that (are) meant to hurt in a paradoxically cathartic way.” Sa paglalarawang ito, ang tinutukoy ng sumulat ay ang pelikula ni Alonzo na One More Chance (2007) kasáma ang aktor na si John Lloyd Cruz.

Hindi ko alam pero parang diring-diri naman itong sumulat batay sa kaniyang diksiyon. Ang malalâ pa, lubha itong mainipin. At lalo na manipis. Manipis, una, sa pagkakaunawa sa melodrama mismo, itong madalas ay hindi maunawaang “mode of excess,” wika nga ni Peter Brooks (1995), at may “indulgence of strong emotionalism” (11).

May prehuwisyo ang marami sa atin sa ganitong moda, madaling nakapagbabansag dito na maingay at OA, atbp. May pagpapahalaga kasi ang marami sa atin sa sopistikasyon at pagkamatimpiin na natutuhan sa Kanluran, na lalo pang iginiit ng hindi ring mahulagpusang pormalismo/New Criticism. Ito ang mahihiwatigan sa paglalarawan dito bílang phenomenology of heartbreak, anuman ang ibig sabihin niyon.

Ito rin marahil ang dahilan kung bakit mahina ang paliwanag sa kung ano talaga ang hugot movie, na iginigiit ng sumulat na isinulong umano ng aktres na kinapanayam. Nakatindig ang manunulat sa kaniyang mga akala, sa kaniyang mga pagpapalagay, na ang totoo’y kulang ang pagpapahalaga, halimbawa, di lámang sa naging papel ng social media sa diseminasyon ng hugot, mula sa pagiging hugot lámang ng iba’t ibang tao, sa anyo ng mga naka-meme na salita, kataga, pangungusap, o kahit sitwasyon. Sayang at nabanggit pa naman ang mga pakikihamok ni Alonzo sa social media nang minsang masangkot ito sa hiwalayan, bagaman naging kawil din iyon sa pagtataguyod ng konseptong hugot. Kulang din ito sa pagkakaunawa sa melodrama na lagi’t laging may ginagampanang papel sa lipunan sa pana-panahon.

Totoo, maaari ngang maging pekulyar ang ganito sa Filipinas, pero kung melodrama at melodrama din lámang ang pag-uusapan, masasabi rin naman ito hinggil sa mga pelikulang Hollywood noon at ngayon. Laganap ang ganitong moda sa lahat ng panig ng daigdig. Parang hindi man lámang ito nakita ng awtor.  Hayun tuloy, nakanal ang manunulat sa paglalarawang ang hugot movie ay uri ng pelikula na spouting one-liners na eminently quotable, at pawang naglalaman lámang ng “thankless couplings or uncouplings and all the poetic feelings they engender.” Tama, ngunit hindi ganap na tama.

Gayundin ang masasabi sa iba pang genre ng pelikula na binanggit sa artikulo, tulad ng “chick flick as your average rom-com,” na “female counterpart (daw) of a bromance flick” at kung saan, “sometimes a man is thrown into the mix, not so much as a lead but as an obstacle getting in the way of an intention”; at horror na aniya’y kundi “Western Horror Film 101 for a Filipino audience accustomed to the genre being done in the Shake, Rattle and Roll vein,” ay iyong “genre’s campy twin (more hair-raising, of course, than humorous).” Kung ano-anong terminong pinagsasambit at binibitiwan dahil makikitang hindi niya hawak ang bokabularyo ng tinatalakay.

Kapansin-pansin din ang hilig ng sumulat sa pagkokompara, at talagang hindi siya malubayan ng diablo ng palahambingan, lalo sa mga halimbawang Hollywood o Americano. Sa kaniyang mata, si Alonzo, kahit na “without a doubt, a local pride” at totoong “a Filipino sweetheart,” ay hulmado sa akrtes na si Meg Ryan, “in all those beloved Ephron films in the ’80s and the ’90s.”

Lalong nagiging kargado ang dalawang artikulo kung babanggitin pa ang kanilang mga high-end na platapormang pinaglathalaan. Mga publikasyong lifestyle ito na ang paksa ay samutsaring kasosyalan. Ang papayam kay Lang Leav ay inilabas ng ANCX, isang seksiyon ng ABS-CBN News Channel, at sinsabing “the fine gentleman’s lifestyle guide: from travel tips, style hacks, culture spotlight, and must-try food and drink hubs in town.” Ang kay Alonzo naman ay inilathala ng Esquire Magazine, na inilalarawang pumapaksa sa “era’s constant stream of concerns, issues, and fashions,” at naglilingkod sa isang “refined group—men other men strive to become.”

Magkapara ang dalawang plataporma na may pananaw-lalaki pa dahil sa piniling audience, na nakamata—sa midyasyon ng babaeng manunulat—sa dalawa pang matagumpay na kababaihang iniluluklok sa kanilang matagumpay na puwesto sa kasalukuyang kulturang popular.

Bílang paglalagom, ano ba ang problema ng manunulat sa kaniyang mga naging paksa, na sa ganang akin ay mikrokosmo ng kulturang popular? Pangunahin diyan ang hindi siya makababa sa toreng garing ng mga pinanghahawakang halagahan, isang bagay na dapat ginagawa kung pumapaksa sa popular.

Ang pananatili sa ituktok ay nakapagdudulot ng mga sumusunod, gaya ng makikita sa ating pagsusuri: (1) kakitiran at pagpirmi ng pananaw dahil nga napapamahalaan ng mga paniniwala sa “kaibhan” ng mga kultural na kagawian; (2) pagpapataw ng angking dunong kahit hindi na ito lumalapat sa pinapaksa; (3) at patuloy na pananalig sa paradigma ng pagiging produkto lámang ng kulturang popular, isang likhang nagpapatupad ng malawakang pagmamangmang at panlilinlang sa madla.

Sistemiko ang pagmamata ang idinudulot ng mga artikulo sa kanilang mga paksang popular. Ang pagmamata ay tunay ngang may taglay na hirarkikong kamalayan, mula sa mga halagahang pinanghahawakan ng manunulat, sa kaniyang pagdudunung-dunungan at pagmamataas, hanggang sa tanaw (gaze) na pinamumuhatan ng paglalathala.

Mahirap talaga itong takasan, sa gayong paraan na wari’y hinding-hindi kailanman makaaahon mula sa kinasasadlakan ang mga kagawian ng kulturang popular sa pagiging “bakya, baduy, at basura,” wika nga ni Reyes (1997, 325). Piit ang dalawang panig, ang tumataya at mga paksa, at ang tanging magpapalaya ay ang patuloy na pagsawata sa namamayaning posisyong matapobre. Kailangang madurog at mapatag ang bertikal na mga paninindigang dulot nito.

Áral ng mga Artikulo hinggil sa Pag-aaral ng Kulturang Popular 

Instruktibo ang dalawang halimbawang teksto hinggil sa pagpaksa at paglubog sa kulturang popular para sa ating lahat. Ipinakikita ng mga ito ang kung ano ang nararapat na iwasan sakaling mapadpad sa larangang ito. Maraming kailangang matutuhan, at marami ring kailangang kaligtaan, kahit pasumandali, upang magkaroon ng puwang sa ating orisonte ang madalas ay hinahamak na mga kultura, o kultura ng mga hamak. Kailangan ng bukás na isip at puso para sa mga ito. Kailangan din ng malikot na imahinasyon upang masipat sa panibagong paraan ang mga kagawian at tekstong nabanggit.

Sa madaling sabi, bago ang lahat, kailangang harapin at sawatahin ang mga sariling problema sa kulturang popular, lalo na ang pagiging likás na matapobre kapag nahaharap sa mga ito. Ano-ano nga ba ang maaaring gawin? Ibig kong pagbatayan ng aking mungkahing tugon ang tatlong problemang binanggit ko sa itaas. Sa tingin ko, mabuti nang magsimula sa mga ito, at magpalawak na lámang ng kaalaman sakaling lalong maging sangkot sa pag-aaral ng kulturang popular.

Hinggil sa kakitiran at pagpirmi ng pananaw dahil nga napamamahalaan ng mga paniniwala sa “kaibhan” ng mga kultural na kagawian, ang lunas dito, batay sa aking karanasan, ay pagbabagong loob at paradigma, kahit hindi kagyat. Dahan-dahanin kung kailangan. Isang proseso ang patagin ang mga pagpapahalagang kultural sa isip, lalo pa’t marami sa atin ang edukado sa ganitong mga halagahang ang paniwala sa atin ay hindi matitinag, panghabambuhay, at unibersal.

Lahat ng mga gawa at gawaing kultural, likha o kinasasangkutan ng sinuman, ay mahalaga at nararapat na huwag takdaan ng mga kaibhan, lalo batay sa mga nakamihasnang urian at uri ng lumalahok. Halimbawa, ang maaaring mahangong estetika mula sa kulturang popular ay dapat ituring na singhalaga at singmakahulugan ng estetikang ebanghelyo ng pormalismo/New Criticism. Anumang pagpapahalaga at pagpapalagay ay kailangan ipook at ilugar sa pinagmumulan ng kulturang popular. Kailangang alamin kung saan ba ito nanggagaling.

Sa pagpapataw naman ng angking dunong kahit hindi na ito lumalapat sa pinapaksa, pagbabagong loob at paradigma rin ang kailangan. Kapag tumitingin sa kulturang popular, madali ang maging suspetsoso at mapagmataas, lalo kung armado ng mga teoryang natutuhan sa klase o pagbábasá-basá. May sariling dunong ang kulturang popular na lumilitaw lámang sa handang makipagtagpo rito nang matapat at masinsinan. Kailangang maging maláy sa mga pagkakataong nagpipilit na táyo ng ating mga imposisyon sa mga paksang popular na pinapasok.

Mahalaga ang ganitong tindig lalo kung ang paksa ay talagang hindi mo gamay. Nasuwertehan ko lámang siguro ang teleserye dahil lulong ang buong pamilya ko sa iba’t ibang uri nito sa mga nagdaang panahon. Pero maraming bagay ang ibig ko pang tuklasin, at may pagtanggap ako sa katotohanang hindi ko naman lahat alam. Kayâ bago pa man ako magpatúloy, bababad muna siguro ako sa isang bagong teksto at pagtanggap dito, lulubog sa wika at bokabularyo ng mga ito, at sisikaping unawain ang aliw at lugod na nagmumula sa mga ito. Ituturing ko ang sarili na mag-aaral ng paksa, higit sa pantas. Hinding-hindi ako magpapanggap.

Pagbabagong loob at paradigma rin ang tugon sa paniniwala na produkto nga lámang ang kulturang popular, isang likhang nagpapatupad ng malawakang pagmamangmang at panlilinlang sa madla. Ang pananatili sa ganito’y isang paurong na paninindigan, kahit pa nitong mga hulíng taon ay napakalayo na’t kung saan-saan nakaratıng ang pag-aaral at pagteteorya hinggil sa kulturang popular. May di iilan nang naniniwala na may kakayahan itong lamnin ang mga lunggati, pati na marahil tákot ng sambayanan. Kailangan talaga ang masusing pagbása.

May bulgaridad na nga ang paniniwalang ating tinutukoy, sa isang bandá, dahil napatunayan nang magalaw ang pagpapakahulugan at hindi lagi’t laging nasusunod ng tumatanggap na audience ang pangunaging mithi ng mga prodyuser ng kulturang popular, ang magbenta at kumita. Halimbawa, nailuklok na ni Stuart Hall (2005) sa ating bokabularyo ng pag-unawa sa telebisyon ang komplikadong proseso ng enkoding at dekoding.

Pero kasi naman, talagang napakahirap makaalpas sa ganitong pagdududa. Masyado itong nakatutok sa teksto at sa posibilidad ng pagpapakahulugan nito. Kayâ hindi rin sanay ang marami sa atin na balingan ang tagatanggap, ang audience, na madalas ituring na walang muwang at ahensiya, walang kakayahang makapag-isip at makapangatwiran, at lalo na makatugon. Hindi naman ito palaging totoo. Posibleng may iba silang pagbása sa mga tinatanggap, at posible ring hindi lámang aliw ang kanilang nahihinagap sa pagtanggap. Madalas nating tatakang nakamamangmang ang kulturang popular sapagkat ang totoo, wala táyong tiwala, lalo na sa mga tumatanggap.

Sa pagtatalo-talo hinggil sa halaga ng panulaan ni Leav, nasabi ko nang minsan na bakâ mali ang binabalingan ng mga kritiko. Bakâ wala sa mga tula ang sagot sa pagtataka ng marami kundi sa pagtanggap sa mga ito. Ano ba ang sinasabi ng popular na pagtanggap sa instapoetry ni Leav? Saan na ba kasi napunta ang edukasyong pampanitikan sa daigdig, ang institusyon ng tula? Hindi kayâ inaani lámang ng mga ito ang lubhang akademismo ng panulaan sa maraming panig ng daigdig, at pagtalikod sa mga mambabása? May nakikita akong pagkabigo sa pakikipagdaupang-palad.

Samantala, interesanteng teksto ang karera ni Alonzo, lalo’t kung babalingan ang unti-unti niyang pagkagamay sa pagtatakda ng direksiyon ng kaniyang “sining,” sa pagkamalay na sining nga iyon. Kung hindi naikahon sa hugot na piniling paksain ng ating artikulong sinuri, makikita ang isang kapana-panabik na yugto sa búhay ng isang penomenal na artista at pigura ng kulturang popular—marahang tinatalikdan ni Alonzo ang kaniyang pagiging karaniwang artista, matinee idol, at magandang mukha sa telebisyon at takilya. Nagkakamalay siya sa pagiging tunay na artista, sa pagiging sining ng kaniyang karera. Na patunay lámang sa isang bagay: may sariling búhay ang kulturang popular na hindi basta-basta maitatakda.

Totoo namang maraming problema ang kulturang popular. Batbat ito ng mga kontradiksiyong hindi natin maitatanggi. Ang teleserye nga na aking paksa, samantalang maaaring basahin na nagsisiwalat hinggil sa kalakaran ng kasaysayan at araw-araw ay palagiang minumulto ng ekonomikong imperatibo nito. Isa itong telebiswal na produkto.

Ngunit ito nga ang siyang nagpapasabik sa akin bílang mag-aaral ng teleserye. Lagi akong napapaisip hinggil sa kung papaanong mabibigyang saysay ang tagpuan ng pakinabang na personal at panlipunan sa isang bandá, at ng pakinabang na korporatibo at pangnegosyo sa isa pa. Ano bang mga kahulugan ang mahihinagap sa tagpuang ito? Ano ang sinasabi ng mga ito hinggil sa ating kasalukuyan; sa politika, lipunan, at kultura; sa kasaysayan?

Namumuhay táyo sa isang magulong panahon at daigdig na minumulto ng paninikil sa malayang pamamahayag at nilalambungan ng kawalang-katiyakan. Hindi natin alam kung kailan sasabog ang lahat. Sa tingin ko, isang paraan ng patuloy nating pagkapit sa búhay ay ang pagtangkilik sa iba’t ibang anyo ng kulturang popular. Kayâ mahalagang pag-aralan ang mga ito sa ngayon, hindi lámang bílang pag-unawa sa kung ano ang naidudulot sa atin ng mga ito, kundi bílang pagtatala na rin sa kasaysayan ng ating patuloy na pagtindig, patuloy na pakikipagsapalaran sa mundong ibabaw.

Oo, naaaliw, nababaliw táyo sa mga kulturang popular, sandaling nakalilimot at nakapagpapahinga, nakalalasap ng lugod na lubhang napakamahal sa ngayon, sa totoo lámang. Ngunit naniniwala akong humihigit pa rito ang nakukuha natin, halimbawa, sa pagbábasá ng mga tula ni Leav, pakikisabay sa pagluha ni Alonzo sa pelikula, o pagsubaybay sa mga teleserye. Para sa akin, palaging may politika ng posibilidad ang mga ito, at ang kailangan lámang ay yaong masisigasig na mag-aarál na magsisilbing tagapagpaliwanag.

May potensiyal din ang kulturang popular na makalikha ng masasabing kritikal na masa, lalo pa’t talagang nakalubog ito sa iba’t ibang pangkat ng madla. Hindi kailangang sa prodyuser lámang magmula ang udyok para rito, bagaman malaki ang maitutulong kung gayon nga. Maaaring magsimula ito sa mga sinasabi kong mga mag-aarál, sa kanilang mga gagawing pagpapaliwanag hinggil sa mga pinagsasaluhang kulturang popular.

Kailangang magbuklod at lumikha ng hanay na handa para sa gawain ng paglilinaw at kung maaari, lalong pagpapatalas sa isip at pananaw ng sambayanan. Kayâ talagang napakahalagang pag-aralan ng kulturang popular, lalo sa ating konteksto ng paniniil ng estado sa mga daluyan ng impormasyon at pag-iisip, na madalas, daluyan din ng mga tekstong popular na tinatangkilik ng bayan.

Naniniwala ako sa aliw at lugod na hindi lámang nakapagpapalaya mula sa pagod na dulot ng araw-araw na pag-iral at pagbabanat ng buto. Naniniwala ako sa aliw at lugod na nakapagpapalaya rin sa isip, anumang pilit na sikilin o lunurin ito sa mga orkestradong pangmamangmang o pagpapalimot ng mga may interes.

Kailangan tandaan na kahit ba hinahamak, ang popular sa kulturang popular ay nakatindig sa ispera ng mga tao [sa etimolohiya, mula ang salita sa “populus” o mga tao]. May kakayahan ang kulturang popular na hatiran ng lugod ang tao, at batid na natin ito sa kasaysayan. Kasaysayan din ang magpapatunay na mapaghubog ito ng kamalayan, at sa di iilang pagkakataon, napangatwiranan itong naging daan sa pagdalisay ng loob bílang paghahanda sa panahon ng kapatiran at pagkilos.

Masdan na lámang ang Pasyon at ang maaaring nalikha nitong rebolusyon noong panahon ng Espanyol. Kung magbabagong loob at paradigma táyo, maaari, bakâ matunton natin ang inaasam-asam na daigdig ng mga pagbabago, lalo sa panahon ng pamumuhay sa daigdig ng kontradiksiyon. Panahon lámang ang makapagsasabi. Ngunit para sa ating nag-iisip na pasukin ang kulturang popular, at tuklasin ang mga posibilidad ng kalayaan dito, isa lámang ang paalaala na dapat baunin. Bawal ang matapobre dito, at lalo pa, iyong walang kakayahang pagtawanan ang sarili, iyong sense of humor.

 

Talasanggunian

Bayabos, Paulo. “8 Reasons Why Pinoy Teleseryes Will Never Upgrade to Hollywood-Level.” 8List.ph. Agosto 26, 2014. http://8list.ph/reasons-why-pinoy-teleseryes-will-
never-upgrade-to-hollywood-level/.

Brooks, Peter. The Melodramatic Imagination: Balzac, Henry James, Melodrama, and the Mode of Excess. New Haven: Yale University Press, 1976.

Hall, Stuart, et. al., eds. Culture, Media, Language: Working Papers in Cultural Studies, 1972-79. London: Routledge and Centre for Contemporary Cultural Studies, University of Birmingham, 2005.

Katigbak Lacuesta, Mookie. “Leav and let live (What I learned from meeting Lang Leav).” ANCX, Pebrero 29, 2019, https://news.abs-cbn.com/ancx/culture/books/02/25/19/leav-and-let-live.

___. “Bea Alonzo Defined Hugot-Let’s Move On.” Esquire Magazine.ph, Enero 1, 2020, https://www.esquiremag.ph/long-reads/profiles/bea-alonzo-esquire-a1627-20200101-lfrm2.

Reyes, Soledad, ed. Reading Popular Culture. Lungsod Quezon: Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1991 at 2002.

___. Pagbasa sa Panitikan at Kulturang Popular: Piling Sanaysay, 1976-1996. Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 1997.

Storey, John. Cultural Theory and Popular Culture: An Introduction. Harlow: Pearson Education, 2009.

Talahulí

[1] Ang aking pag-aaral ay nakatakdang iaklat bílang Ang Drama ng Ating Búhay: Isang Kasaysayan ng Teleserye sa Filipinas Hanggang 2016 (in press, De La Salle University Publishing House).

[2] Ang New Criticism, na madalas ring tawaging pormalismo sa Filipinas, ay batay sa paradigma ng New American Criticism sa panitikan. Makiling ito sa anyo bílang pangunahing obheto ng usapin at interpretasyon, kayâ nga pormalismo. Pangunahing pamana ito ng edukasyong kolonyal sa ilalim ng mga Americano. Higit pa itong naipakalat sa institusyon ng panitikan sa akademya sa pamamagitan ng mga pambansang palihan sa iba’t ibang panig ng bansa, na nagtuturo ng mga pamamaraan at prinspyo ng pagsulat sa gabay ng nasabing paradigma. Madalas itong punahin sa pagiging apolitikal, bagaman iyon  ay talagang mapagtatalunan. Para sa akin, at sa kabila ng aking pagbabagong-loob at paradigma, nananatiling mahalaga ang New Criticism at mga pamamaraan nito ng pagtitig sa teksto (close reading, explication de texte) bílang lungsaran at batayang kasanayan sa bawat larang ng teoryang kritikal.

Kritisismo Bílang Pagninilay

Binigkas sa The Author’s Chair Series ng University of Santo Tomas Publishing House, University of Santo Tomas Central Library Auditorium, Agosto 29, 2019

Marahil, kahit pahapyaw, mabuting magsimula ngayon sa konteksto bago pumalaot sa talakay. Ang aking pangunahing hakà na “pagninilay” ang kritisismo ay nag-uugat sa mga sanaysay ng aking unang aklat ng panunuri sa tula, ang Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula, na inilulungsad ngayon. Mahigit sampung taon ang panahong ginugol sa pagsulat at pagtipon ng mga sanaysay. Produkto ang mga ito ng aking pagtalima, sa anyo ng kritika, sa tungkuling makipagbalitaktakan hinggil sa tula, habang patuloy ding tumutula.

            Sa introduksiyon ng aklat ko ginamit ang “pagninilay” bílang “etiketa” na makapaglalarawan sa mga sanaysay sa aklat.[1]Sa naunáng pagkakataon, binanggit ko nang dulot ito ng sariling kritikal at personal na pag-aalangan sa etiketang “kritisismong pampanitikan,” sa bigat nito bílang tatak na dala ng pangangailangan sa taksonomiya ng paglalathala; at sa tungkuling kaakibat nito, sapagkat, siyempre, sineseryoso ko naman talaga ito, tulad ng marami kong gawaing malikhain at iskolarsyip.[2]Sa okasyong ito, ibig kong pagnilayan ang kritisismo bílang pagninilay, na supling ng pag-aalangang nabanggit, at sa totoo lámang ay dulot din ng pamamangka sa sari-saring ilog ng paglikha—sa pagkakataong ito, sa ilog ng tula at ilog ng kritika.

 

Simulan sa Konsentrasyon

            Bílang makata, matalab sa aking áral ang mga minsang paglalarawan ng Americanang makata na si Jane Hirshfield (1997) hinggil sa epekto ng tula. Wika niya: “Poetry’s work is the clarification and magnification of being.”[3]At papaano raw ito nangyayari? Sa isa pang pagkakataon, binanggit niya naman ang kung papaanong “(w)e seek in art the elusive intensity by which it knows.”[4]At sa tula, bílang kaniya ring pangunahing halimbawa, pinahalagahan niya ang “concentration,” konsentrasyon, bílang pagpapatalima sa atin ng talinghaga tungo sa maliwanag at marubdob na pagkamalay.[5]

            Kapag nagbabasá raw táyo ng tula, animo’y hinihimok táyo nito sa konsentrasyon, upang hagilapin ang sentro ng mga tensiyon at kontradiksiyon, bumaling sa mga ito nang masinsinan, at paigtingin ang ating paghihinagap sa bawat imahen, taludtod, balangkas, pangungusap ng tula. Sa hulí, sapagkat kilalá rin ang makata bílang isang disipulo ng Zen, iniugnay niya ito sa nasabing espirituwalidad ng “one-pointed mind of meditation,” at winika: “When you go to concentration’s center, you are pricked, which should mean you wake up—exactly what a good poem helps you do.”[6]

            Pormatibo para sa akin ang mga kataga ni Hirshfield, at lalong naging matalab nang simulan ko ring tuklasin ang Zen. Sa aking pagbabalik-tanaw hinggil sa sariling praktika ng kritika, higit kong nauunawaan kung bakit ko ginagamit ang salitâng “pagninilay.” Papaano, sumasalok kasi ang aking pamumuna at pagsusuri sa tula sa dalawang pangunahing ilog—ang ilog ng pagmamakata, sapagkat ako nga ay nagmamakata; at ang ilog ng pagbabasá, sapagkat nananalig akong mapalalawig ng pagbaling sa iba’t ibang pagtula’t pagtudla ang aking sariling sining, pati na ang sining ng pagtuturo ng tula, at panitikan sa pangkabuuan.

            Nakabuo ako ng mga pagninilay sa tula, sa anyong kritika, sapagkat sangkot ako sa gawain ng paglikha at magkaakibat na gawain ng pagtuklas sa iba pang orisonte ng pananalinghaga at pagtuturo hinggil dito sa kolehiyo. Supling ng bawat pagninilay na tinutupad ko ang mapagnilay na eksplikasyon at elaborasyon hinggil sa mga bagay-bagay sa pagtula, sa kasaysayan at pamamaraan nito, at sa sari-saring diwain at paksa ng matulain. Sa aking malikhaing kasaysayan, ang kritisismo ang naging ikatlong termino sa patuloy na pagtuklas. At dahil nasa ubod ng pagtula at pagbása-pagtuturo ang adhikang mapaghawang konsentrasyon, nagkakaroon ng saysay ang paggamit ko mismo, o kritikal na paglalarawan, sa kritisismo, bílang pagninilay.

            Sa tingin ko, matibay na sandigan ng ganitong hakà ang aking poetika na wari’y nilalagom ng isang susing-parirala mula sa isang tula sa aking ikalawang aklat, ang Kung Saan sa Katawan(2013). Sa tulang iyon na nagpupugay kay San Ignacio de Loyola, inilarawan ko ang imahen at birtrud ng santong pundador ng Kapisanan ni Hesus, na nakatanghal sa College Chapel ng Ateneo de Manila University, bílang “walang pagmamadaling pananatali.”[7]Isang matamang konsentrasyon sa kadakilaan ng diyos na tumatawag kahit sa makasalanan at nagpapagunitang katagpuin ang kadakilaang yaon sa lahat ng mga bagay. Lunggati ko naman talaga iyon, ang “walang pagmamadaling pananatili,” kahit sa makamundo’t mapagnasang mga karanasang pinapaksa ko.

            Ang totoo, salin at tangka ko rin sa pag-angkin ang pariralang “walang pagmamadaling pananatili” sa minsang tinalakay ng makata at guro kong si Marjorie Evasco, ang sining ng “lingering,” lalo sa pagbása sa panitikan. At dito na ako pumipihit sa pagbabása bílang pagsisikhay ng panulaan at pagtuturo. Kung tama ang pagkakaalala ko, pinahalagahan ni Evasco ang lingering bílang mistulang pananahan sa panitikan, lalo marahil sa tula, na ang kabuuan ay madalas nakasaknong o stanza, na ang ibig sabihin sa minulang Italyano ay “silid.”

            Kapag nagbabasá táyo, parang sandali táyong nanahan sa silid ng akda, ngunit walang pagmamadaling lumisan sapagkat kailangang damhin, namnamin ang pagkasandali ng sandaling pananahan. Sakto ito sa pakahulugan ng salita mula sa Apple Dictionary app: “(to) stay in a place longer than necessary because of a reluctance to leave.”

            Sa aking sariling mga klase, pinahahalagahan ko ang ganitong prinsipyo, lalo pa’t nagmumula ang mga mag-aaral ngayon sa henerasyong masagitsit na awdyo-biswal at bawás na ang pagkahirati at atensiyon sa teksto. Hindi lámang talagang binabása ang isang tula. Pinananahanan ito, kahit sumandali, taliwas sa popular na kasabihan ngayon hinggil sa mga may pinagdadaanan: “daanan mo lámang, huwag mong tambayán.” Ang tula, at panitikan, sa pangkabuuan, ay isang ligtas na tahanan, o tambáyan, upang masumpungan ng pagkamalay hinggil sa mga bagay-bagay.

 

Pagninilay sa Pagninilay

            Palibahasa’y tambay talaga ako ng tula, kayâ nga rin siguro kinailangan ko ng isa pang anyo upang mapagtindigan nitong mga palaboy na pananahanan sa talinghaga. Kailangan ng isa pang artipisyo, ng isa pang silid, upang hindi lámang matustusan ang bawat lunggati para sa paglikha at sa malikhain, bagkus, upang maaari, mapakalma rin ang sari-saring pag-aalangan o pagkabalisa na dulot mismo ng paglikha at pagbaling sa malikhain. At iyon na nga ang kritisismo, ang kritisismo bílang pagninilay, na sa isang bandá’y natural na tungkulin ng talagang pagsasaalang-alang sa kaloob-looban ng panulaan.

            Sa Vocabulario dela Lengua Tagala (1860, 2013)ng mga Padreng Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar, may kahulugang “Isaalang-alang ang isang bagay sa kaloob-looban nito,” ang salitâng ugat na “nilay,” at ang “manilay na tauo” naman ay “táong laging mapagsaalang-alang ng kalooban.” Naiisip ko tuloy, bunsod ng mga pakahulugan mula sa Sinaunang Tagalog: bukod sa lalong pagpapatalim ng pananaw sa pagtula, ano ba talaga ang naidudulot ng pagiging mapagsaalang-alang, pagiging mapagnilay, lalo sa anyo ng kritisismo, at sa ating kaso, kritisismong pampanulaan?

            Konsentrasyon pa rin ang naiisip kong tugon, katulad ng patuloy kong natutuklasan sa pagtula at magkaakibat na gawain ng pagbása at pagtuturo ng tula. Ngunit isa pang salita ang pumukaw sa akin sa pagbabalik ko sa paboritong kritikong Briton na si Catherine Belsey. Wika niya, sa aklat na Criticism (2016): “Criticism proceeds by putting forward answers to questions, and specific questions focus attention differently.”[8]

            Attention. Ang kritisismo, sa pinakabuod nito, ay atensiyon—pagbaling, pagtitig, pagsipat, pagtingin, pagtalima, lalo sa pinakamahihirap na tanong ng, at sa panitikan—isa pang uri ng konsentrasyon, ng walang pagmamadaling pananatili, at ng pagninilay.

May lumay, humihingi ng panahon, subalit naroroong umiiral sa puyo ng krisis na kaloob ng kritisismo. Tandaang ang mismong etimolohiya ng salitâng “kritisismo” ay nakaugat sa “krei,” na di lámang minulan din ng salitâng “krisis,” kundi nangangahulugan din ng “to sieve” o salàin. Ang kritiko, kung gayon, ay isang táong may kakayahang kumilatis at nakatititig sa mata ng unos ng malalim na pag-iisip.  

Sa kritisismo bílang pagninilay, naharap ko ang mga ito, lalo sa masugid, masigasig na pagpaksa sa praktika, kasaysayan, at kislap-diwa ng tula. Isa rin itong pagtahan, pagtambay sa danas, tulad ng pagsulat ng tula, at pagbása/pagtuturo ng tula.

            Ngunit matapos ay ano? Sapagkat naitulak na nga akong magnilay, na iputong din sa ulo ang salakot ng pagiging kritiko, higit na naging malinaw sa akin, sa pagsasangkot ko sa sarili sa inilarawan minsan ni Isagani Cruz na kabuwisitan ng kritisismo [wika niya: “Buwisit ang isang kritiko at kabuwisitan ang kritika. Iyon ang papel ng kritiko’t kritika sa ating lipunan ngayon.”[9]], ang maigting na ugnayan ng paglikha at pagbása/pagtuturo, sa inuusbungang kasaysayan.

            Nakatungko o nakatriyanggulo sa tatlong ito, sa paglikha, pagbása/pagtuturo, at kasaysayan ang kabuuang lawas ng aking kritisismo bílang pagninilay, hindi lámang dahil ang mga gawaing ito na sinikap kong ipaliwanag bílang kritisismo ay talagang nakasalalay sa panahon, kundi lalo’t higit, ang naging paglalabas ng aklat ay, kung baga, rinaragasa rin ng panahon.

            Nang ibalita sa akin ni John Jack Wigley, dáting direktor ng University of Santo Tomas Publishing House, ang rekomandasyong tanggapin at ilathala ang aklat, malinaw na ang badya ng mga pangyayari, lalo na ang pagkabuwal ng maraming mahirap dahil sa digmaan laban sa droga ni Duterte at ang tuluyan at palihim na pagpapalibing sa diktador sa Libingan ng mga Bayani. Paparagasa na ang halos tahimik at orkestradong paniniil at pagpapalimot sa lipunan.

            Napatanong tuloy ako sa sarili. Ano pa ang silbi nitong aklat, bukod sa magdudulot ito sa akin ng taunang publication award, bílang karera ko naman talaga ang maglathala, sa panahong maglathala-o-masawi (publish-or-perish) ang kalakarang akademiko at mahalaga ang pagbibilang ng citationat limpak-limpak ang maaaring maiuwi kung malalathala sa isang Scopus o World of Science-indexed publication?

            Nanlumo ako, sa totoo lámang, nang pagnilayin ko ang tanong, lalo’t nang maipaabot sa akin ng anghel ang mabuting balita, nakatakda kaming makinig sa premyado ng Nobel para sa panitikan na si Mario Vargas Llosa, na magsasabi kalaunan, sa kaniyang lektura, sa UST rin, na talagang kinatatakutan ng mga diktadura ang mabubuting panitikan.

            Sinibulan din ako ng pag-asa, kahit papaano. Kasi, kung totoo ngang lahat ng gawaing ito ay pagninilay—ang pagtula, pagbása, at pagtuturo—at naanyuan ko ito sa isang kritisismong nagpapakilalang pagninilay, isang pangangailangang gawain, sa ating panahon ngayon, ang matalik, walang-tákot, at masusing pagsasaalang-alang sa kalooban.

            Kailangan natin ang kakayahang ito, lalo’t hindi man pormal na ipinapataw ang anumang Batas Militar, laganap naman ang sindak at paninikil. Hindi na ito kailangang pangalanan. Ito na ang ating realidad, kung saan patuloy na inilalako ang ating soberanya sa makabibili sa pinakamataas na halaga at lubhang dinadapurak ang ating dangal, sa ngalan ng malilinis na lungsod at maluluwag at nadaraanang bangketa. Maganda, pero…

 

Sa Loob ng mga Pag-aalangan

            Binabalikan ko ngayon ang susing-salita na kritisismo bílang pagninilay ay naigigiit, muli at muli, na ang panulat, sa totoo lámang, ay hindi lámang talagang personal at solitaryong gawain, bagkus, isang gawaing panlipunan, isang gawaing kolektibo, kahit mag-isang nakikipambuno sa salita ang manunulat. Isa itong pagkatok sa sariling loob, na ang totoo, ay loob din ng lipunan at kolektibo.

            Wari’y “pakikiisang-loob” din, wika nga ng Heswitang Paring Albert Alejo (1990), lalo pa’t sa isang bandá, tulad ng kaniyang pamimilosopiya sa loob, ang kritisismo bílang pagninilay, ay nababalot din ng pagkapukaw sa mga pagkabalisa na, kung mamarapating hiramin ko ang kaniyang mga kataga, ay “dala ng pagkasangkot sa kapwa, pagkasangkot na lalong nagpapalalim sa sariling loob.”[10]

            Ang manunulat, bílang makata, mambabása, guro, o kritiko, ay bahaging-bahagi ng daigdig, at tiyak na kahit papaano’y binabalisa, binabagabag, ng kaniyang madalas ay walang-katuwirang paligid. Nag-aalangan siya, at ang pag-aalangang iyan, sa una’t hulí, ay pag-aalangan din ng kaniyang kapwa. Minsan ko nang nabanggit na bunsod ng mga pag-aalangan ang aking pagsulat ng kritisismo. Ang sabi ko pa, ibig kong makatagpo ng kahit kakarampot na katiyakan, at nasumpungan ko rin iyon sa anyo ng sanaysay, sa anyo ng kritisismo.

            Maraming nakaaalangang bagay akong binatá sa pagsulat ng mga sanaysay sa aklat, lalo’t hinggil sa pagbabasá mismo ng mga tula at ng penomena ng tula. Ngunit nakamata ang mga pagbása, ang mga pagninilay na iyon sa daigdig, sa labas ng mga akda at kanilang kasaysayan, na may talab din sa akin, bílang isang humuhugot din, ng wika ni Alejo ay “lakas at udyok na magpakatao at lumaya.”[11]

            Nag-aalangan ako habang nagninilay sa kritisismo, nagtatanong, nag-uusisa, humahagilap ng kapalagayang-loob, kahit sinasabing isa lámang iyong ilusyon. Gayundin sa pagsulat at pagtuturo ng tula. Binabalingan ko itong mga pag-aalangang ito na parang mga palaging bisita sa tahanan, mga tambay na kailangang estimahin, hindi lámang upang tuluyan akong lubayan, kundi upang higit na maging matalab sa akin, sa kabilâng bandá, ang tula, at panitikan sa pangkabuuan, at sa isa pa, ang danas ng aking kapwa-tao.

            Isang espasyo ng paghimpil, ng isa ring walang-pagmamadaling pananatili, ang kritisismo bílang pagninilay, upang higit na mapagkalooban ng sapat na lápit at bulay ang naisakatagang mga pagpapakalma sa mga pag-aalangan at pag-aalinlangan. Isa ring pagdalisay sa loob, lalo pa’t takda naman ng kasaysayan, simula’t sapul, ang mga tamang panahon ng pagkilos at pagkalos.

            Para ring walang-humpay na pag-awit ng Pasyon, kung gayon, ang krisisismo bílang pagninilay, paghahanda sa loob at pagpapaigting sa pakikipagkapatiran at pagdamay, wika nga ng kanonigong pagsusuri ni Reynaldo Ileto (1979). Gawaing indibdwal at kolektibo ang pagsulat at diseminasyon nito, at isang panibagong wika [ibig kong hiramin dito ang parirala ni Ileto na “a language for venting ill feelings” na inilapat niya sa Pasyonbílang tagapaghasik ng diwang rebolusyonaryo bago at matapos ang Panahon ng Himagsikan[12]], lalo sa panahong dinudusta na nga ang karapatan sa malayang pamamahayag ay isinasantabi pa ang panitikan bílang mapagpalayang disiplinang akademiko. Darating ang panahon ng pagkilos at pagkalos. Kailangang maghintay at magmatiyag. Kailangang magtiyaga. Kailangang maghanda.

 

Kritisismo Bílang Pakikipag-usap

            Ibig ko ring igiit na isa itong pangunahing paraan ng patuloy na pakikipag-usap, itong kritisismo bílang pagninilay. Hindi lámang sa kapwa na pinakiiisahan ng loob o sa sariling loob, ngunit lalo na sa kapwang piniling maglayo ng loob, dulot na rin ng mga naging takbo ng kontemporaneong kasaysayan at mga hidwaang umusbong at nagtulak ng matigas na pagtindig.

            Kamakailan, usap-usapan ang insidente ng “panggagahasa” umano sa isang pambansang palihan, at siyempre, naging tampok sa social mediaang mga balitaktakan hinggil dito. May ilang naglabas ng kanilang personal na saloobin, may ilan ding lumagda sa mga manifesto bílang pakikiisa sa paghahanap ng hustisya. 

            Malinaw ang aking posisyon hinggil dito, bagaman, nag-alangan ako sa uri ng mapagpako-sa-krus na diskursong lumilitaw: nararapat lámang na isulong ang gawing ligtas na espasyo (safe space) ang kabuuang institusyon ng panitikan at malikhaing pagsulat at ang mga sangay na tagapagpagaganap nito tulad ng mga palihan. Walang dapat pagtalunan hinggil sa bagay na ito, bagay na dulot ng kilusang #metoo sa buong daigdig na patuloy na niyayanig ng sari-saring eskandalong may kaugnayan sa seksuwal na pang-aabuso at laro sa kapangyarihan.

            Sa gitna ng paglalagablab ng usapin, sakâ naman biglang nagparamdam itong makatang mahal sa akin at sumulat ng mapanudyong tula tungkol sa insidente. Ipinaskil sa Facebook. Kumalat.

            Angtula, sa aking pagbása’y ibig magbigay ng matalim na pagsusuri hinggil sa kung papaanong nagsasaespektakulo lámang ang usapin ng panggagahasa, lalo sa social media, at sa isang bandá, sa tingin ng di iilan, ay walang ibig panigan sa pagitan ng nag-aakusa at akusado, na sa tula ay tila pinag-anyo pang nasisiyahan, nasasarapan sa ispektakulong nalikha ng alingasngas, sa “panggagahasa” sa mismong nagtatagisang mga naratibo ng gahasa.

            Natural na tumanggap ito ng marubdob na pamumuna, lalo pa’t kontrobersiyal naman talaga ang naging mga pinakahuling paninindigan ng makata. “Repulsive” pa nga ang paglalarawan ng isang kamakata sa Instagram, ibig sabihin, nakakasuklam, nakakasuka. May gayundin akong pakiramdam sa tula, pero nanurot ang pag-aalangan, sapagkat, anuman ang sabihin, tula itong inihaharap sa atin at dapat balingan. Pinatulog ko muna ang aking paghusga, hanggang kinabukasan, makausap ko hinggil dito ang isa pang makatang kaibigan at tulad ng makatang kontrobersiyal ay kahanay namin sa samaháng Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA).

            Sinabi ko sa makatang kausap ang aking panimulang pagbása, pati na ang aking pag-aalangan sa mga paghusga sa tula—lalo sa makata. May nahinagap akong intensiyon, lalo pa’t tinamaan nang husto sa usapin ang direktor ng palihan. Siyempre, wala naman ito sa teksto, sabi nga ng mga pormalista. 

            Sa aming pagpapalitan ng opinyon, biglang naitanong sa akin ng kausap: “LJ, bakit ka nag-alangan? Nagandahan ka, ano?” Napabuntong-hininga ako sumandali, at sinabi kong, “Kahit kailan, wala naman akong naging duda sa kaniyang husay, lalo sa kaniyang hawak sa wika.” Natural na manggaling ang opinyong ito sa akin, dahil bahagi ako ng unang henerasyon ng mga makatang humanga sa kaniya. Ang unang aklat pa nga niya ng tula ang paksa ng aking undergraduate thesis. Pero naisip ko rin na kagyat na itugon: “Ngunit, hindi lahat ng matulain ay tama.”

            At noon ako nagkaroon ng katahimikan sa loob, dahil nawari ko kung saan nagmumula ang lahat ng pagkasuklam at pagsusuka sa paligid. Hindi ako tumigil sa pagkakahusga lámang dito bílang “repulsive,” kayâ kinailangan ko ring manahimik at papag-isipan ang mga bagay-bagay. Kailangan kong magnilay. Gusto kong maunawaan, kapwa ang tula, at ang reaksiyon dito ng mga tao.

            Sinabi ko na kaninang hindi lahat ng matulain ay tama, at litaw namang angkop itong ilapat sa kaso ng tula. Masalimuot ang tula, nagsasangandiwa, at maaari ngang makapangubli sa kalikasang ito ang sinumang ibig gamítin ang panulaan para sa kalisyaan. Hindi lahat ng matulain ay tama sapagkat kailangan ding umangkop ang tula sa banal na kadahilanan ng tanggapan ng pagmamakata. Maganda ang tula dahil may kislot at kislap ang talinghaga, may pihit ang mga salita. Ngunit kinakasangkapan itong sandata upang sawatahin ang tunay na usapin, sa ngalan ng pag-uyam sa mga pumupuna at kaaway. Hindi lahat ng matulain ay tama, lalo kung ang patama ay wala sa lugar.   

            Patuloy akong nakikipag-usap sa makatang usap-usapan sa pamamagitan nitong paliwanag hinggil sa kritisismo bílang pagninilay, nag-aabot ng kamay ng pakikipagkaibigan, kahit, ang dinig ko, sasampalin niya raw ako sa oras na kami’y magkita. Hindi ko maatim na tumigil sa pakikipag-usap, sapagkat, sa hulí, lahat ng uri ng pagsasakataga, para sa akin, ay usbong ng malasakit at pagmamahal. Hindi ako maiinip sa paghihintay.

 

Lunas sa Pagkainip  

             Bílang pangwakas, tungkol naman sa pagkainip, na sa ganang akin ay laganap ngayon, lalo’t biyaya at sumpa ng digital na teknolohiya at social media ang agad-agarang pakikitalamitam at talastasan, ang instantaneity na binabanggit ng pilosopong Pranses na si Paul Virilio (2010), na aniya’y nagdudulot ng “deterrence of the future as well as the past” dahil sa “loss of memory.”[13]

            Tingin ko, isang bagay ding tinutugon nitong wari’y “balangkas” na ngayong kritisismo bílang pagninilay ang mismong pagkainip, na parang lagi táyong itinutulak ng pagkakataon na paspasang makisangkot sa kung ano-anong usapin, magrehistro ng sentimiyento, makisawsaw gámit ang ating malikhaing arsenal tulad ng kritisismo. Naranasan ko ito mismo sa kasong naikuwento ko kanina, sa sarili kong hanay ng mga makata na parang ibig ipatapon sa ibang planeta ang tinalakay na makata.

            Waring lumalabnaw ang mga paninindigan sapagkat nauunahan ng pagmamadali, ng paminsan-minsang nakakainis na pambabraso, dahil bakâ nga naman mapanis ang mga tindig at mawalan ng talab [ang bokabularyo natin diyan ngayon ay “relevance”].

            Ethos na siguro natin talaga ang pagmamadali, ang kakagyatan (immediacy), lalo’t madaling malibing sa limot ang lahat, lalo sa nakalutang na artsibo ng internet. Naaalaala ko tuloy na may isang paboritong salita si Virgilio Almario kapag may ibig latayan ng pagpuna o paggagad sa kaniyang kritisismo—ang inip. Sa mga sulatín, marami na siyang pinuna sapagkat “mainipin,” lalo kung may kaugnayan sa kakulangan sa pagsusuri sa mga pangunahing sanggunian, sa mababaw at lisyang pagsusuri, sa bulagsak na pananaliksik, o sa karaniwang heneralisasyong kulang sa suhay at patunay.

            Marahil, kung tatanungin ako sa dapat matutuhan sa “uri” ng kritisismong aking ibig tuparin, at patuloy na tinutuklas, marahil ay ito nga iyon: ang batahin ang inip, ang titigan ang paninindigan nang mata sa mata, ang maging estratehiko at marunong sa aksiyon, lalo matapos ng masusing pagbubulay gámit ang anumang anyo ng pagsasakataga—tula man o kritisismo.

            Mahirap pahinugin sa pílit ang pagtanaw at pananaw. Hindi rin naman agad-agarang makokombinse ang kapuwa sa mga iniisip na nararapat na panindigan o pagpanig. Nakasandig pa rin ako sa walang pagmamadaling pananatili, sa pananalig na may maibubunga itong pirmeng pagninilay, sapagkat humihingi rin ito ng panahon ng pagkaganap, ng panahon ng aksiyon.

            Sa tingin ko, may tákot ang lahat sa paghimpil, sa pagtigil sumandali, sa pananahimik na hinihingi ng pagmumuni, dahil posible nga namang tubuan ito ng stasis at paralisis na maaaring tuluyang pumigil sa ahensiya ng nakikisangkot. Maaari siyang maglunoy sa nilay na halos makapagpalibing, makapagpabilanggo sa loob. Sa kabilâng bandá, maaari ring magtulak ang pagmamadali sa pagkareaksiyonaryo’t higit na mapanganib na mga paglaban.  

            Ngunit isa talaga itong pangangailangan, itong pagninilay, lalo sa atin, na sa pangkalahatan, ay sineseryoso, di lámang ang tungkulin ng paglikha, kundi lalo’t higit, ang intelektuwal na adhikang katawanin ang mga nasasalaysayan, at isawika tungo sa kapangyarihan, ani nga ni Edward Said (1994) ang katotohanan,[14]ang laging itinatatwang katotohanan.

            Bahagi ng hinihinging “commitment and risk, boldness and vulnerability”[15]sa ating lahat, hindi lámang ang kahandaang lumaban at mag-alay ng búhay para sa kaibigan, kundi lalo na, ang pagdaanan ang mahabang panahon ng pagdalisay sa mismong sariling loob upang tupdin ang mga piniling oblasyon, ang lantay na pagkilatis sa sarili at pananaw na para kang inuurian.

            Ang kritisismo bílang pagninilay, sa ganang akin, ay mistulang paglukso sa pusod ng malagablab na apoy, nag-uusisa ng nakatitiyak ka ba, at naninindak ang bagà, alipato, at lagitik. Isa itong walang katapusang paglukso sa pagkadarang, sapagkat sa hulí, ito’y isang pag-aalay ng sarili sa ngalan ng pakikiisang-loob.                    

 


[1]Basahin sa Louie Jon Sanchez, “Panimula, Pananalig,” Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula (University of Santo Tomas Publishing House, 2018), 1-12.

[2]Sa aking panayam na “Ako ang Makata, Kritiko, at Daigdig: Ilang Pagninilay” binása sa panel na “Weaving Words into Worlds: The Self and Space in Literaturesa Philippine Readers and Writers Festival 2019, Agosto 2, 2019, Raffles Hotel, Lungsod Makati. Mababása sa https://louiejonasanchez.com/2019/08/02/ako-ang-makata-kritiko-at-daigdig-ilang-pagninilay/.

[3]Jane Hirshfield, “Preface,” Nine Gates: Entering the Mind of Poetry (New York: Harper Perennial, 1997), vii.

[4]Hirshfield, “Poetry and the Mind of Concentration,” Nine Gates, 5

[5]Ibid, 6-7.

[6]Ibid., 7.

[7]Sinipi ito ng makatang Benilda Santos sa kaniyang blurbsa aking aklat, at wika pa niya: “Narito [sa aklat] ang ehersisyo ng walang pagmamadaling pananatili [ang kabuuan ng taludtod], isang poetika ng maamo, malumanay (bagaman mariin at mapusok din), at mahigit na paghawak sa haraya samantalang laging sinisipat at tinutudla ang puso sa tula.”

[8]Catherine Belsey, “The Practice of Criticism,” Criticism(London: Profile Books, 2016), 4.

[9]Isagani Cruz, “Ang Papel ng Kritiko at Kritika sa Ating Lipunan,” Bukod na Bukod: Mga Piling Sanaysay (Lungsod Quezon: University of the Philippines Press, 2003), 19.

[10]Albert Alejo SJ, “Pamimilosopiya Mulâ sa Pakikisangkót,” Tao Po! Tuloy!: Isang Landas ng Pag-unawa sa Loob ng Tao (Lungsod Quezon: Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1990), 4.

[11]Ibid, 5.

[12]Reynaldo Ileto, “Toward a History from Below,” Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840-1910 (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 1979), 21.

[13]Paul Virilio, “The Futurism of the Instant,” The Futurism of the Instant: Stop-Eject (Cambridge: Polity, 2010), 70.

[14]Edward Said, “Representations of the Intellectual,” Representations of the Intellectual: The 1993 Reith Lectures (New York: Vintage, 1996), 8.

[15]Ibid., 13.

Ako ang Makata, Kritiko, at Daigdig: Ilang Pagninilay

Binása sa panel na “Weaving Words into Worlds: The Self and Space in Literature” 
sa Philippine Readers and Writers Festival 2019 
Agosto 2, 2019, Raffles Hotel, Lungsod Makati

1. Kailangan nang agad-agad na unahin kong banggitin na ang maikling panayam na ito ay may kinalaman sa aking pinakabagong aklat na Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula (University of Santo Tomas Publishing House, 2018). Ito ang una kong aklat bílang, wow, “kritiko,” sapagkat batay sa etiketa ng aklat, ito ay “kritisismong pampanitikan.” Simple lámang naman talaga ang itinawag ko sa mga sanaysay na nakapaloob sa aklat—mga pagninilay. Sapagkat iyon naman talaga ang aking ginagawa, sa tingin ko, bílang makatang nagsusuri rin ng panulaan, ng kasaysayan ng panulaan sa bansa at daigdig, at ng mga usapin at tunguhing panglikhaan, at natural, pampanulaan. Masarap ding pakinggan ang bagong titulo matapos lumabas ang aklat. Parang lumalaki palá ang aking sulok na takda, kung baga, sa larang, dahil tinanggap at inilathala ang aklat, bílang, wow, “kritisismo.” Sa isang bandá, sa salitâng nabanggit, wari’y hanging itinanim na bakâ umani rin ng bagyo ang etimolohikong ugat nito na “krisis,” kayâ patuloy ako sa pag-aalangan. Iyon mismo ang dahilan kung bakit naisulat ang mga sanaysay sa aklat—ang pag-aalangan. Ibig ko pang makatagpo ng kahit kakarampot na katiyakan, at nasumpungan ko rin iyon sa anyo ng sanaysay, sa anyo ng kritisismo. Bílang makatang patuloy na lumilinang at lumilikha sa aking munting sulok, nakatagpo ako ng panibagong sining at sandigan sa “kritisismo,” sa pagbabasá mismo ng mga tula at ng penomena ng tula. At langkay nito ang patuloy na pag-aalangan, sapagkat, kunsabagay, ito ang nagpapatúloy na raison d’etre o layon, hangad, lunggati ng aking paglikha. 

2. Saan-saan ba ako nag-aalangan at ano ba itong ipinuputak kong mga pagkabalisa ngayong umaga? Noong nagsisimula akong makata, natutuhan kong minsan kay Louise Glück na katakutan din ang salitâng makata bílang personal na etiketa. Wika niyang minsan, sa aklat na Proofs and Theories: Essays on Poetry (1994), na ikinukumpisal ko ngayon bílang herminal sa sariling aklat na itinatampok sa panayam na ito: 

I use the word “writer” deliberately. “Poet” must be used cautiously; it names an aspiration, not an occupation. In other words: not a noun for a passport.[1] 

Ganda, di ba? Pero heto ka. Ano naman ngayon kung tawagin kang makata o kahit kritiko sa Filipinas? Siyempre, sa Tatê, may bigat ang drama ng makatang ating sinipi. Higit silang may bentahe, maraming mapagkukunan at oportunidad, at maaari, batay sa popular na persepsiyon, talagang nakatatanggap ng paggalang at pagkilala. Ang problema sa atin, wala naman talagang nararating ang mga etiketang pangmanunulat na ating inilalapat at/o inilalapat sa atin sa kontekstong ito ng ating sakdal-karukhaan at kadiliman. Palagi táyong nasa balag ng alanganin. Ang sayá-sayá lámang kasi, yayamanin ang tagpuan ng huntahan ngayon, at wow na wow, ipinagdiriwang ang mga manunulat at ang mga giliw na mambabása. Pero mabuting pagkakataon din talaga ito para magnilay táyo: ano ba ang ating dapat ipagdiwang, ipagpista, bílang táyo’y nasa isang Philippine Readers and Writers Festival? Para sa akin, ipinadiriwang, ipinagpipista rito, sa maparikalang paraan, ang kung papaanong may narating ang mga malikhaing pag-aalangan, naging salita, naging paraan ng pagtudla, naging pagbása, naging kamalayan-sa-papel na batbat man ng mga pag-aalangan ay nananatili pa ring umiiral, nalalathala, at binabása.

3. Maraming kailangang pagpukulan ng pag-aalangan sa panulaan. Sa aking aklat, nag-alangan ako sa saysay ng tula sa isang daigdig ng sagitsit, sa sarili nating pag-unawa sa kung ano ang tula [kung mayroon man], sa kung papaanong babasáhin ang panulaang Filipino, sa kung papaanong pahahalagahan ang mga nauna’t kapanabayang makata, sa kung papaano itinuturo ang panulaan [lalo sa panahon na winawalang-saysay ito’t tinanggal na nga sa antas tersiyarya ng edukasyon ang asignaturang panitikan], sa kung papaano ba talaga ang magbása ng tula. Nagsumikap akong pakalmahin ang mga pag-aalangan, at bagaman nailibro na nga ang mga sanaysay sa etiketang kritisismong pampanitikan, dinadalaw pa rin ako ng bagabag dahil ang panulaan, at panitikan sa pangmalawakan, ay nasa isang mabuway na tindigan. Hindi rin nakatutulong ang multo ng organisadong sindak at paglimot na sa ati’y gumagambala’t nangagalantog na parang hungry ghosts ngayong Agosto sa Lunar Calendar ng mga Tsino [layuan at lubayan ninyo po kami!]. Pero ang mga makata, pati na rin ang mga makatang kritiko, ay pawang mga intelektwal na nararapat lámang hindi matahimik at mapatahimik. Kayâ talagang nagkakasaysay ang mga pag-aalangan. Hindi naman sila dapat na magsulat para sa sarili lámang, at ito ang tunay na konteksto ng pagkakalathala ng aking aklat. Sabi nga ni Edward Said sa Representations of the Intellectual (1994): 

The intellectual who claims to write only for him or herself, or for the sake of pure learning, or abstract science is not to be, and must not be, believed.[2] 

Ang taray. Kung gayon, saan ba dapat lumagar kung ibig paniwalaan, kahit man lámang ng nanunurot, nang-uusig na sariling budhi? Kung may mga silid na hinahagkan ng liwanag, ang akin, patuloy na binabalot ng pag-aalangan, at sa aking pagpapatúloy, doon ko piniling manahan. 

4. Sa hulí, ibig kong pagnilayan ang una’t hulíng iniaalay ng sinumang nagsusulat sa larang na ito, na siya namang panudling na paksa ng panel—ang sarili ng manunulat. Matapos makapagkamit ng espasyo [sa larang, sa inyong bookshelves at aklatan, sa kamalayan ng mga mambabása], kung baga, sa pamamagitan ng paglilibro at pagkakalathala, at makahabi ng “daigdig” sa pamamagitan ng salita, ano ba ang nangyayari sa sariling ito? Parang may pagkapunong muli, matapos ng pag-aalay, lalo sa mga ganitong okasyon ng pagdiriwang at pistahang pampanitikan. Ngunit parang higit din ang pagkasaid. Papaano pinupunan ng nagsusulat ang sarili, lalo’t pinili niyang tahanan ang maliliit at malalaking pag-aalangan? Sa pagkakataong ito, kayrami-raming matututuhan sa ama ng unang bugso ng modernistang tula sa Tagalog at imbentor ng dalumat na “sanaysay” para sa essay na si Alejandro G. Abadilla, totoong namuhay sa alanganin bílang makata at kritiko, at ang naging búhay, sa totoo lámang, sa aking palagay, ay hindi kakayanin ng kahit sinong kasapi ng panel na ito.[Hindi namin keri!]. Sa pagbásang muli sa kaniyang tula na “Awit sa Sarili,” hindi ko maiwasang maulinig muli ang paglalarawang minsan ni Virgilio Almario (2010) sa kaniyang masaklap na búhay na nanalig nang lubos sa kaniyang rebelyon at sining. Wika ni Almario, 

napiit sa isang pook na maralita (si Abadilla), namatay at ibinurol sa isang mumurahing funeraria sa Blumentritt, Maynila. Halos tupukin ng isang malaking sunog sa pook iskuwater ang kaniyang alaala. Isang malinaw na pruweba para sa atin ng kailangang sakripisyo alangalang sa isang isinabalikat na bisyon o misyon sa pagsulat.[3]

Wow. Ang dami kong tanong bigla sa sarili—mga patuloy na pag-aalangan—habang ginugunita ang tagpong ito na madamdaming inilarawan ni Almario sa kaniyang aklat na Pitong Bundok ng Haraya, at binabasáng muli para sa okasyong ito ang nabanggit kong “tulabadilla.” Hanggang saan ba talaga aabot ang pagkakaloob ng sarili ng isang makata [o makatang-kritiko] para sa, wika nga ni Emilio Jacinto, ay “banal na kadahilanan”? Kailan nagiging higit na mabigat ang mga nabanggit na bisyon at misyon kaysa mga pang-araw-araw na alalahanin at pangangailangan? Sa tulang aking binabanggit-banggit kanina pa, na marapatin ninyong basahin ko nang buo bílang pangwakas, masisilayan, at makikislapan ng diwa, ang kung papaanong ang isang huwarang manunulat, ay nakikipagkalas sa katiyakan upang higit na madakila ang sining na altar at pinaglilingkuran, isang sagradong dambana ng walang-katiyakan. Walang romantisasyon ang aking pananaw dito kundi pawang paghanga—paghanga sa alanganin at pag-aalangang sinasabi ko ngang binatá ko rin sa pagsulat ng tampok na aklat ngayon, subalit talagang lubhang nanliliit, halos walang kuwenta, kung ihahambing sa isang talagang dakilang pag-aalangan at halos pagbubura, pagsasahiwaga sa sarili, isang mabalintunang paghihilahan ng mga nakakamit at nawawala, sa ngalan ng sining.

5. Awit sa Sarili ni Alejandro Abadilla

1.

Ako
Na wala sa iyo
Ang hinahanap mong wala
Ng ibang napasaiyo.

Ikaw 
Na naghahanap ng wala
Sa akin ay ang ibang
Nasa iyo.

Ako ay ako
At ikaw ay ikaw
Na naghahanap ng wala
Ay hindi ako.

Sino ka
(Kung ngayon)
At sino naman ako?

Ako’y hindi ikaw
Na wala ng ibang napasaiyo.

Ikaw’y hindi ako
Na isang hiwaga sa katauhan mo. 

2. 

Ikaw na may walang
Ibang napasaiyo
At kawalang naghaya
Sa mga lipunan
Ang nangingibabaw
Ngayong damdamin
Sa kabihasnan.

Ikaw na kalahatan
Ng pinagsama-samang iba
Sa iyo na walang kaisahan
Ang nananalig ngayong
Búhay sa pagkaalipin
Ng panitikan
At ng sining.

Dahil sa ibang napasaiyo
Ikaw na kalahatan
Ay walang kaisahan sa sarili.

Dahil sa ibang napasaiyo
Ikaw na wala ay mayroon
At dakila pa rin
Sa iyong kawalan.

Sa iyo ang dalisay na dugo
Ng kaisahan ng sarili
Ay ang mamad na kulay
Sa mukha ng kalinangang
Likha ng ibang
Napasaiyo lámang.

3.

Ako na bukangliwayway
Sa may kulaba mo nang mga mata
Ay ang ganda ng kalikasang
Walang kulay ng kahalagahan
Sa aba ng iyong palad.

Ikaw na takipsilim
Ng isang panahong ngayon ay hindi na
Ay tutugpang walang kabaon-baon
Sa hihimlayang katahimikan ng magdamag
Na hindi pa ma’y lumilibak na sa iyo.

Akong apoy na tutupok
Sa basahan mong damit
Ay lagablab ng naglalatang na damdamin
At kumukulong bagong-dugo
Na kayluwat mo ring inaglahi.

Ikaw na dahong dilaw
Ay ililipad ng sigwang panahon
Kung saan ay ewan ko.

At ako na supling pa lámang
Sa punòng-akasya ay dahong di malalagas
Ng mga sigwa.[4]    

Talâ:

[1] Glück, Louise, “Education of the Poet,” Proofs and Theories: Essays on Poetry (New Jersey: The Ecco Press, 1994), 3.

[2] Said, Edward, “Gods That Always Fail,” The Representations of the Intellectual (New York: Vintage Books, 1996), 110.

[3] Almario, Virgilio, “Konsistensi: Ikaanim na Memo para sa Bagong Milenyo,” Pitong Bundok ng Haraya (Lungsod Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 2010), 154

[4] Sinipi mula sa ed. Almario, Virgilio, Walong Dekada ng Tulang Tagalog (Lungsod Makati: Philippine Education Company, 1981), 133-135.

Ilang Gunita ng Aking Pagkabata bílang Pagbakas sa Pagkahumaling sa mga Dramang De-Serye sa Telebisyon

Panayam na binigkas via Facetime para sa Ika-17 Ateneo de Manila University National Writers Workshop, Hunyo 7, 2019.

Larawang hiram mula sa Lifewire.com.

[Una muna, nais kong magpasalamat sa pasensiya at pag-unawa nina Christian Benitez at Dr. Christine Bellen, sa napakaraming akomodasyong ipinagkaloob nila sa akin habang ako ay narito sa Singapore para sa isang napakahalagang bagay. Ang totoo, kahapon pa dapat ako nakabalik sa Filipinas, upang makapiling sana kayó sa workshop. Ngunit may mga tawag pampamilya na kailangan kong harapín sa sumandaling ito. Samantala, dahil ayoko namang biguin kayó, pagdamutan na ninyo ang aking pakikipanayam, by remote. Nasisiyahan ako na kahit malayo, maaari pa rin táyong magtagpo-tagpo. Hindi ko mapalalagpas ang pagkakataong ito dahil, at sana’y maunawaan ninyo ang nostalgia ko rito, tulad ninyo’y naging fellow din ako ng Ateneo National Writers Workshop, noong inilungsad ito noong 2000, sa unang pagkakataon. Hinubog nang husto ng Ateneo Workshop ang aking kamalayan at pagsusumikap maging manunulat. At sa hulí, naengganyo rin ako nito na mula sa España, sa UST, ay tuluyang pumagaspas at humapon sa Katipunan, upang maging katrabaho sa akademya ang mga iginagalang na manunulat na nakilala ko sa workshop. Ano ba ang naibigan ko sa Ateneo Workshop, kung tutuusin? Pawang mahuhusay magbasa ang mga panelist, may sari-saring pagsipat at pamamaraan ng pagpapaliwanag. Isang natatanging lipunan ng kaluluwa, wika ng ani Emily Dickinson. Sa tingin ko, hindi pa rin naman ito nagbabago magpahanggang ngayon. ]

Bílang panimula, ibig kong ipagpauna na ang panayam na ito ay talagang pamamangka sa dalawang ilog—sa ilog ng paggunita at kritikal na pagdalumat. Nakatuon ang mga ito sa aking pagkabata, at sa mga kasalukuyan kong itinuturing na “pagkahumaling” sa mga Dramang De-Serye sa Telebisyon. Kamakailan, natapos ko ang isang kasaysayang pangkultura ng Teleserye sa Filipinas, na nagtangkang lagumin ang halos pito o walong dekada ng pag-angkop, pag-unlad, at pagbago sa nabanggit na anyo ng kulturang popular. Bagaman nakatuon sa mga natipon at nabuong artsibo na mula sa kung saan-saan ko nahalungkat, hindi ko napigilan ang sarili na ikuwento rin nang ikuwento sa kabuuan ng aking pagkakasaysayan, ang naratibo ng sarili kong mga pagkahumaling sa mga dramang tinatalakay. Kayâ sa isang bandá, ang kasaysayang pangkulturang nasulat ko’y isa ring kumpisal, isang personal na kasaysayan, na may isang lingid na tesis: hindi ko maisusulat ang proyektong ito kung wala ang aking mga pagkahumaling mulang kamusmusan hanggang sa ako’y gumulang. Ang intelektwal na gawain ay, tunay nga, isa ring personal na gawain sa mula’t mula. Hindi iyon dapat ikahiya, sa tingin ko, bagaman sa ating panulat, karaniwang ebanghelyo ang palagiang pagkukubli ng sarili, sa ngalan ng “sining” at mga kaakibat na pagsusumikap.

Marahil, upang hindi malimot ng sarili at ng lahat, kailangan kong igiit na bago pa man ako pumalaot sa aralíng pangkultura at pag-aaral ng kulturang popular, isa akong makata. Sa konteksto ng palihan o workshop sa malikhaing pagsulat, kung saan marami ang nagsimula sa atin bago pumalaot sa iba pang gawain, pinahahalagahan din ang sarili ng manunulat upang maunawaan ang kinakatha. Hindi ko alam kung inyong napapansin, lalo kung suki na kayó ng mga national writers workshop o kahit anupamang huntahang pampanitikan; lalaging may ilang pagkakataong pumipihit ang usapin mula sa teksto na siyang pangunahing paksa ng pagpapalihan patungo sa sarili. Sa mga ganito natin itinatanong ang mga sumusunod: Ano ba ang ibig mong sabihin? Ano ba talaga ang balak mo sa iyong katha? Marahil sapagkat hindi naman talaga iyon maiiwasan. Ang manunulat, kapag humaharap sa mga co-fellow at panelist ay, sa una’t hulí’y isang táong ibig maintindihan. Kailangang maintindihan ang akda, at sa palihan, mahalagang pinakikinggan ang panig ng manunulat. Hindi lámang nagwawakas ang usapin sa pagtasa sa tagumpay ng teksto habang hinihimay ang binabása. Parang sa hulí, hindi lámang naman tula, kuwento, sanaysay, o dula ang iniharap, itinanghal sa palihan. Sa likod ng mga titik ay mga táong, wika nga, may kasaysayan at pinanggagalingan. Minsan, hinihingi ang sama-samang pagtawid patungo sa distritong iyon ng mga personal na salaysay kung saan nagmumula ang isang kasámang manunulat.

Ibang-ibang mundo ang nasumpungan ko nang tuluyang pumalaot sa aralíng pangkultura at kulturang popular. Bagaman malaro at pangahas sa pagdadalumat, isa itong disiplinadong larang kung saan linulusaw talaga ang sarili. Noong ipinapanukala ko ang aking diseryasyon, nakaranas ako ng matinding desoryentasyon sapagkat natuklasan ko ang isang napakatindi kong kahinaan bílang manunulat: hindi ko pa talaga gamay ang rehistro at kagawian ng pagsulat at wika ng pananaliksik at iskolarsyip. Hiyang-hiya ako’t talagang nanliit dahil nagtuturo pa ako sa Ateneo ng kursong kilala sa tawag na English 12, isang asignaturang pampananaliksik. Para akong nadagukan sa aking lubhang kayabangan. Akala ko, sapat na ang natutuhan sa pagsulat-sulat, paglatha-lathala ng mga “pananaliksik” at “pagteteorya” na nitong hulí, natutuhan kong tanggapin na mga panimulang pretensiyon, lalo na sa kritikal na kahirapan. May aspirasyon sa salimuot o difficulty ang Lola ninyo. Kung sa tayutay, bakâ talagang mga paglulubid ng buhangin ang mga iyon, na ewan, bakâ rin naman may sinasabi kasi pinaniwalaan ng mga editor at reader ng mga journal na pinagpasahan at sakâ inilathala. Pero nakakaiyak ang pagkakatuklas, ang aking anagnorisis. Ang simple-simple ng komentaryong nakuha ko, pero talagang nakawawasak: ang gulo-gulo kong magsulat, hindi malinaw ang tesis, pasikot-sikot, ang daming satsat.

Masuwerte pa rin ako kahit na papaano, dahil sa isang táong naging bahagi ng panel ko, si Dr. Soledad Reyes. May pakiramdam ako na naiintindihan niya ang aking mga panimulang kahirapan. Sa depensa ng aking panukalang disertasyon, binanggit niya sa talakayan na isa akong makata, at ewan ko kung tanda talaga iyon ng kaniyang nakakikilig na tiwala. Parang nagpahinagap siyang anumang nagawa ko sa tula ay magagawa ko rin sa bagong larang na sinuong. Ngunit para sa akin, nakita ko sa pagbabanggit na iyon ang isang malaking hámon, ang hámon ng pagtatawid sa dalawang wari’y talagang magkaibang dako ng mga kakayahan. At natiyak kong ito nga ang hámon nang lapitan ako ni Dr. Reyes matapos ng depensa at aluking basahin pa-muli ang aking rebisadong proposal, labas sa kaniyang tungkulin bílang tagasuri. Sabi niya sa akin, na kulang na lámang ay lahukan pa ng kurot sa singit, “pigilin mo kasi ang sarili mo.”

Ang totoo, matapos marinig iyon, lalo akong nahiya dahil bumangga na muli sa aking dibdib ang madalas pinupunang pagiging maligoy at iba pang kalabisan, na noon pa man, lagi nang iniuugnay ng mga katoto, at lalo’t marahil, ng aking mga kaaway, sa aking kalakihan at timbang, dili kayâ sa aking madalas paminsan-minsan ay sobrang katarayan. Magpasa ba naman kasi ako ng 130 pahinang proposal, na nang makita ng aking isa pang dáting guro ay hindi napigilang biruin ako. Ang sabi: “Proposal ba iyan? Bakit parang tapos na?” Hindi ko tuloy maiwasang magunita ngayon, at iugnay dito, ang isang minsang pagbása ng makata at kaibigang Romulo Baquiran sa aking ikalawang aklat ng tula, ang Kung Saan sa Katawan (2013): Wika niya, “isang manunulat na “sobra” sa maraming aspekto itong si LJ. Nag-uumapaw kung baga at hindi ko tinutukoy ang kaniyang katawan ha.”

Isang pagdidisiplina ang tinupad ko sa aking mahigit isang taóng pagtapos sa disertasyon, at totoo, isang pagdidisiplina rin sa sarili, isang maigting na pagpipigil o pagtitimpi. Pagtabas sa aking mga kasobrahang hindi nakatutulong sa aking bagong proyekto. Mahalagang tinupad ko rito ang pagbubungad (foreground) sa aking paksa at pagpapalikod (background) ng sarili. E kasi nga, hindi naman ako makata sa pagsusulat ng naturang pag-aaral. Isa akong mananaliksik, ngunit mayroong sensibilidad ng malikhaing pagsulat. Kinailangan kong itabi muna ang “makata-sarili” na minsan kong ibinansag sa aking pamamaraan ng pagkatha.

Pero siyempre, pinagbigyan ko pa rin ang sarili na huwag makaligtaan ang sarili sa pananaliksik, kayâ naipasok ko pa rin itong paglalahad na ito na tanging bahaging pakumpisal sa aking pag-aaral, at siyang pinagtutuunan ko ng pansin sa pagkakataong ito. Sa siping ito, binabalikan ko ang aking kabataan, at pinahahalagahan ang pormatibong panahong iyon ng pagdating sa akin ng diwaing seryalisado at manapa, telebiswal. Bílang isang batàng laki sa telebisyon, matutunghayan dito ang aking musmos na mangha sa mga kuwentong madalas ay pangmatanda. Mangha iyong mananatiling wari’y anghel na nakabuntot sa akin, hanggang ako’y tumanda at bigyan siya ng pangalan:

Ipinanganak ako noong 1980, at bahagi ng aking pang-araw-araw na búhay ang aparatong nabanggit. Nasaksihan ko sa malapitan ang paghuhunos ng telebisyon—mulang de-pihit na blackand whiteat de-remote controlna coloredhanggang sa mga flatscreenat smartphone. Nasaksihan ko rin ang mga pagbabago’t pag-unlad ng industriyang nagtataguyod dito sa pamamagitan ng pagsubaybay sa maraming soap operang umeyre sa mga nagdaang taon.

Sa probinsiya, tuwing tag-araw, lumaki akong kasáma ang aking mga pinsan na pinalilipas ang mga hápon sa pakikinig ng mga soap operang Ilokano sa radyo. Paborito namin ang kuwento ng isang mag-asawang gulát at desmayado nang matuklasang ang manugang nilang “imported,” nang iuwi ng anak sa Filipinas mula sa America at ipakilala sa kanila, ay hindi pala “imported.” Sa gabi, nagpapaantok naman kami sa mga soap operang didaktiko at katatakutan. May halina ang sundan ang mga kuwentong arawan, lalo pa’t kapana-panabik ang pagsisiwalat ng mga pangyayari.

Nagpakasawa ako sa mga iyon, tulad ng pagpapakasawa ko sa mga lingguhang kuwento sa Liwayway, Bannawag, at iba pang komiks na hinihiram namin sa dapon [maliit na palengke o talipapa sa aming wika]. Lalo akong malululong sa seryalidad nang minsang mapapad sa aming bayan ang isang pangkat ng mga sarsuwelistang Ilokano na inabangan namin ang pagtatanghal sa may gymnasium ng bayan nang dalawang gabi ng piyesta.

Lahat naman kasi, halimbawa, sa telebisyon, ay pinanonood, tinatanggap ko lámang, kayâ hindi ko talaga matukoy kung kailan ako nagsimulang mag-usisa sa sarili hinggil sa aking mga pagkalugod, lalo sa soap opera. Tanda ko pa ang pagsubaybay tuwing hapon sa Ula, ang Batang Gubatni Judy Ann Santos at sa isang soap operang Sebuwano na sumikat sa Maynila, ang Isabel, Sugo ng Birhen, na nang inihahanda ko ang pag-aaral na ito’y hindi ko mahanapan ng anumang artsibo o talâ. Tanda ko ring nakikisabay ako sa pagluha sa bida ng isang Tagalisadong soap opera mula sa Japan, ang Oshin, siyang masasabi kong isa sa pinakaunang pagkakataon ng pagsikat ng mga serye mulang Silangang Asya sa Filipinas.

Lilitaw na lámang ang ganitong pagpihit tungo sa pagninilay hinggil dito noong ako ay maghayskul, at talagang di ko malilimutan ang pukaw na nagawa niyon. Isang hápon, habang dumaraan sa kuwarto ng mga magulang ko, natanaw kong pinanonood ng Mommy ko ang kuwento ng isang bidang dalagang banyaga. Taga-tabíng dagat, bagay na inisip kong dahilan ng kaniyang kulay kapeng buhok.

May kausap na aso ang babae, na wari’y sumasagot sa paraang self-talk.Napapasok ako sa silid at napaupo, hindi lámang dahil sa bighani sa babae—dahil ang totoo, talagang kaakit-akit siya. Nabalani rin ako ng kakaibang ideya ng seryeng ito na kalaunan ay malalaman kong tinatawag palang telenovela,gáling sa Mexico, at sinisimulan na ring pag-usapan ng mga kaeskuwela ko. Takâng-takâ ako kung bakit, ngunit nanatili akong nanonood sa mga sumunod na araw. Di ko alam, tinablan na rin palá ako ng “fever” ng seryeng iyon na tumama sa buong Filipinas.

Iyon, ang Marimarni Thalia, ang magiging pormal na inisyasyon ko sa pag-iisip at matagalang pagtangkilik sa mga soap opera. Lalawig pa ang kagawian sapagkat lubhang lulong ang aking pamilya sa mga ito. Natural na sinundan namin bílang mag-anak ang isinunod na isa pang seyreng Thalia, ang Maria la del Barrio. Samantala, nang dumagsa ang mga serye mulang Silangang Asya, hindi rin kami nagpahulí. Ang Mommy ko, naging suki sa Divisoria at Quiapo ng mga namimirata ng DVD. Nahawa sa amin ang dalawa kong tita na nakabase na sa Australia, na hanggang sa mga panahong ito’y sumusubaybay sa mga serye mulang South Korea sa pamamagitan, madalas, ng mga di-opisyal [piratado] na plataporma sa internet.

Papaano nga ba ako nahikayat na sumunod sa mga gayong de-seryeng kuwento, patuloy kong untag sa sarili. Noong batá-batá pa ako, bagaman kasáma ako ng mga tita at ng Mommy ko sa panononood ng Dynastyo Knots Landing, parang tumatagal lámang sa unang limang minuto ang atensiyon ko sa mga ito. Papaano ako nagkaroon ng gayong sensibilidad kalaunan? Papaano ko iyon natatagalan? Bakit ganoon iyon katalab?

 

Sa kasalukuyan, madaling usigin ang aking ginagawa bílang isang napaglumaang pamomroblema. Bakâ nga sabihin, gumagawa lámang ako ng alingasngas na hindi naman talaga alingasngas sa mga panahon ngayon. Pero ibig kong igiit ito: hinding-hindi magmamaliw ang isyu ng sarili, lalo sa manunulat na Filipino, na may suson-susong identidad na nga’y kailangan pang araw-araw na ipaliwanag kung bakit mahalaga ang kaniyang larang. Ang ehersisyo ng paggigiit ng sarili, sa kabila ng mga kinapapailalimang disiplina, sa ganang akin, ay isang pagtitindig ng pinagmumulan, paggugumiit ng tinig sa kabila ng samot-saring ingay ng daigdig. Sa maikling sabi, pagpapakilala at pagkilala sa angking kaakuhan. Na napakahalaga sa nagsisimula at kahit sa nagpapatuloy magsulat. Sa ganito lámang uubra ang mga bagay-bagay sapagkat kung tutuusin, ang debosyon sa pagsulat ay talagang isang buong búhay ng mga pagkahumaling. Sarili lámang ang nakakikilala sa pagkahumaling, sa gayong paraan na sarili lámang ang makauunawa sa mga pagkahumaling.

Sa Diksiyonaryo.ph, na batay sa sangguniang UP Diksiyonaryong Filipino, may kahulugang “ang pangingibabaw o pagsakop sa isip o damdamin ng bagay o tao na pinagnanasàan” ang dalumat ng pagkahumaling. At batay sa aking gunita ng mga pagkahumaling sa soap opera, seryalidad, at telenobela, hindi ito isang agad-agarang proseso bagkus halos isang buong búhay na nailalahad na kuwento. Ngunit higit iyong nilalagom ng isang larawang patuloy na nakadispley sa aking mesa—ang pinakahulíng larawan ko, bílang apat na buwang sanggol habang karga ng aking Lolo Daddy, ang lolo ko sa ina. Kuha iyon, ilang buwan bago siya pumanaw sa isang aksidente. Karaniwang alaala iyon, subalit mayroon doong isang pahiwatig ng parang magiging búhay ko kalaunan. Isang telebisyong black and white, marahil ay Sanyo ang tatak at may tapal pang iskrin na kung tawagin natin ngayon ay anti-glare, sa bandáng kaliwa naming maglolo. Noong una kong mapansin ito, namangha ako. Aba’y parang bahagi pala talaga ng aking talambuhay ang telebisyon mula’t sapul. At nagpatuloy nga iyon, dahil bahagi naman talaga ako ng henerasyong pinalaki sa telebisyon—at sa pangmalawakang mass media. Nagkamalay ako sa isang panahong naging marubdob ang pag-unlad ng talastasang pangmadla, at ganap nang umahon ang tinagurian ni Marshall Macluhan na “global village.” Ang isang matinding pangyayari o event na tinatawag ay hindi na lámang lalaging isang lokalisadong ganap, kundi pandaigdigan. Lahat ay pinag-uugnay-ugnay ng mass media. Monumento natin dito ang wari’y paulit-ulit na pagbagsak ng mga tore ng World Trade Center sa New York noong 9-11.

Naiisip ko ngayon, sa aking pagbabalik-tanaw sa kabataang pinuspos at mediated, kung baga, ng mga naratibo ng telebisyon, radyo, at ng mga kahanay na anyo, ang kung papaanong nagkabisa ang humaling sa akin. Suson-suson din ang aking paliwanag dito. Una’y naging balangkas ito ng pag-unawa sa aking mismong búhay, gaya ng makikita sa aking nabanggit na larawan. Naging paraan din ito ng paliwanag hinggil sa mga binhi ng interes sa mga naratibong de-serye, na kung tutuusin ay dulot lámang ng aking musmos na pagbatá sa boryong ng mahahabang tag-araw sa probinsiya, o ng mithing mag-aliw gámit ang telebisyon tuwing hapon pagkagaling sa eskuwela. May kinalaman din ang humaling sa mismong pagsusulat ko hinggil sa kinahumalingan—sa telebisyon, sa teleserye, sa sariling kasaysayan ng panonood. Katangi-tanging áral para sa akin ang talab ng humaling sa búhay, at búhay-panulat, marahil sapagkat nilalaman nito, hindi lámang ang mga impetus ng paglikha, kundi lalo’t higit, ang mga dahilan ng patuloy na pagsusulat. Nagsusulat ako dahil nahuhumaling ako sa pagsusulat. Nagsusulat ako dahil may kinahuhumalingan akong paksain o tema. Sa Diksiyonaryo.ph, isang sinonimo ng humaling ang “obsesyon,” wari’y isang di matatanggihan o mapipigilang puwersa ng nása at pag-angkin. Sa panulat, naaangkin ko ang talagang kinahuhumalingan, nabubulatlat, nauunawaan. Sa pag-unawa naman sa aking humaling, nababalikan ko ang aking sarili, at ang angking kalikasan na lumunggati.

Kapag nanonood ba ako ng teleserye, halimbawa, ano ba ang aking lunggati at ako’y nahuhumaling? Ang sabi ni Robert Allen (1985), ang soap opera, sa kaibuturan nito, ay isang “narrative text in service of an economic imperative.” Isang napagkakakitahang naratibo, binebenta hanggang may demand. Ang pagbebenta’t transaksiyong ito ang nagsasabi sa ating walang hanggahan ang anyo sa pagkukuwento, hanggang may demand. Bukás ito hanggang sa wakasán na mismo ng produksiyon, o wakasán ng mga tagatangkilik ang pakikinig o panonood. Humaling táyo, tiyak sa kuwento, sa rubdob, misteryo’t salimuot, ngunit higit táyong humaling sa inaabangang katapusan, lalo sa daigdig at búhay na walang kakalasan o closure. Batid nating may katapusan ang lahat, walang habambúhay na salaysay, walang hindi nagwawakas, kahit na ang Ang Probinsyano na parang hindi na matatapos kailanman, tulad ng maraming daytime soap opera sa America na sa kasalukuyan ay kuwento na ng mga kaapo-apuhan ang pinapaksa’t sinusundan. May humaling sa pag-aabang sa kauuwian ng lahat ng pagsubok, at may humaling din sa kalulugaran ng masasamâ sa kuwento. May katarungan ang naratibo, at di tulad sa tunay na búhay, napananagot ang mga maysala’t nagkamali. Babangon ang dinurog, at maibabalik ang balanse ng búhay. Siyempre, ibinubukod (isolate) ko muna ang mga ito mula sa aspektong napagkakakitahan ng anyo, sa ekonomikong tungkulin nito, na hindi ko naman itinatatwa. Isa naman talaga itong produkto.

Romantiko mang maituturing, marahil, nakaugat ang ganitong humaling sa aking masasabing sariling politika—isang politika ng pag-asa, politika ng posibilidad. Bílang manunulat, kailangan kong maniwala, kailangan kong manalig dahil ito lámang ang paraan upang magpatuloy na lumikha. Bata pa lámang ako, nahutok na ako ng mga de-seryeng naratibo sa isang imahinasyong komiko, sa balangkas ng harayang naniniwala, at maniniwala na maganda pa nga ang daigdig. Ito ang kaloob sa akin, sa tingin ko, ng mga seryalisadong salaysay sa nagdaan, mulang arawang soap opera sa radyo at telebisyon hanggang sarsuwelang tinunghayan nang dalawang gabi sa pistahan. Higit pa sa aliw ang udyok ng humaling, kung gayon, kundi lalo’t higit, pananampalataya sa pangingibabaw ng kabutihan, sa pananagumpay sa mga pagsusumikap, sa pagkakasumpong sa katotohanang lilitaw, “kapalaran man ay ibinaligtad,” wika nga ng theme song ng Mara Clara. Pananaw ang ipinagkaloob sa akin ng mga de-seryeng drama, isang pananaw na may pagtanggap sa palagiang nagbabagong takbo ng gulong ng palad. Dahil marahil, sa aking paniwala, ang maging manunulat ay maging tagapagbunyag ng pag-asa, sa gitna ng dilim, ng gulo at galaw, ng kasalatan at karukhaan, ng paninindak at pagpapatahimik, ng pang-aapi at pangmamangmang. Kahit lubhang mahirap. Kahit ang pag-asa mismo ng sarili, ng manunulat, ay umaandap.

Bílang pangwakas, isa pang kaloob marahil ng pagkahumaling ko sa de-seryeng drama ay ang maunawaan ang tunay na ibig sabihin ng kagawian ng paghahambing sa búhay at sa soap opera o teleserye. Ang pamagat ng disertasyon ko ay Ang Drama ng Ating Búhay, na ibig maglaro sa kahulugan ng pangngalan (noun) na “drama,” na tumutukoy nga sa soap opera, at ang pang-uring (adjective) “drama,” na isa namang mapamunang salita na lumalait sa pagiging nguyngoy, pagbaha ng luha, o wika nga, karaniwang kadramahan. Totoo namang talagang madrama ang ating búhay, at madaling ibalangkas sa pananaw ng soap opera o teleserye. Maaaring ikainis ang ganitong pakiwari ng mga pormalista at nananalig sa pangangailangang makasining na sopistikasyon ng naratibo. Ngunit wala silang magagawa lalo pa’t ang búhay, sa totoo lámang, ay talagang mapagbiro kung minsan at bigla ka na lámang dadagukan ng kung anu-anong krisis o pagsubok na parang sa mga soap opera, teleserye, o pelikula mo lámang natutunghayang hinaharap at pinangingibabawan. Biyayang maituturing ang mailalarawang isang “pananaw panteleserye,” sapagkat kung ganitong pananaw ang mayroon ka, madali mong maipatatanggap sa sarili ang pangyayari at mag-aabang ka sa pagbuti ng lahat. Pero alam mo rin na bakâ hindi iyon agad-agad na mangyari at bakâ sumapit din sa iyo ang pag-uusisa ni Job sa Maykapal ng mga dahilan ng lahat ng iyong mga kasawian. Gagawin kang tao ng pananaw na panteleserye. Hindi ka man ganap na ihanda sa lahat ng paglilikot ng kuwento, makaaasa kang ang ligoy ay may kahihinatnan. Tuturaan ka ng teleserye na mag-abang. At, sabi ko nga, maniwala, basta, maniwala.

Clementi
Republika ng Singapore
Hunyo 7, 2019

Ilang Salita at Pasasalamat para sa Paglulunsad ng Aralín at Siyasat

 

Tanghalang Teresita Quirino, The Graduate School, University of Santo Tomas, Abril 4, 2019

Ako, kasáma sina Fermin Yabut at Ailil Alvarez, Deputy Director at Director ng University of Santo Tomas Publishing House. Mga larawang kuha ni Paul Castillo.

Humaba man nang humaba ang prusisyon ng aking búhay at sining, totoo yatang palaging magtutuloy ito, kahit papaano, sa dambana ng aking minulan at pagsisimula. Ang dambanang iyan ay ang University of Santo Tomas, kung saan ko unang pinangarap maging manunulat, mga dalawang dekada na ang nakalilipas. Dito ko unang minithing tumula; at sa isa naming klase sa Literary Criticism, hinangad ding maging kritikong pampanitikan. Ang lakas lámang ng aking datíng at ng aking loob. Ang kapal din ng mukha at tapang ng sikmura. Isang okasyon ng pagtatagpo ng mga dulo ng arko ang aklat na Aralín at Siyasat.

Nawa’y sa pamamagitan nito’y naipamamalas ko nga, sa pamamagitan ng pagninilay sa iba’t ibang aspekto ng panulaang Filipino, ang kakayahan at nakayanan sa isa pang pinaglilingkurang tungkuling pangmanunulat. Laging marubdob ang aking pasasalamat, na kahit lumaboy ako sa kung saan-saan, hindi ako naligtaan kailanman at patuloy na pinatutuloy sa mabunying tahanan. Anuman ang mangyari, kahit ganap nang napadpad at humapon sa Katipunan, at masugid na pinag-aral pa ng Taft Avenue-Malate, isa lámang ang aking alma mater forever. Di yata’t sumibol ang aking angking golden lilies sa dilig ng ulan at baha sa España.

Nagpapasalamat ako sa UST Publishing House sa patuloy na pagtangkilik sa akin, lalo na kina Jack Wigley at Ailil Alvarez na kumupkop sa aking ikatlong aklat sa USTPH. Pasasalamat din sa aking mga naging guro, ang ilan ay naging kasamahan kalaunan; naging mahalaga kayó sa paghulma sa aking pagkatuto. Salamat sa pagbása at di miminsang pagpapabása. Pasasalamat sa aking pamilya, lalo sa aking mga magulang, na kung hindi nagtiwalang mapangagatawanan ko ang ganitong búhay ay wala itong aklat at ang langkay na mga pagdiriwang. Alay ko ang aklat na ito sa kanila.

Alay ko rin ang aklat sa alaala ng dalawang mapagkanlong na manunulat na nagsilbing inspirasyon at liwanag sa aking pagpapatuloy—sina Cirilo F. Bautista at Ophelia Alcantara-Dimalanta—kapwa nagpapaalala sa akin sa mga birtud ng kahusayan at pag-uugat. Alay ko rin ang aklat na ito sa mambabásang Filipino na hinahangad kong higit na makasumpong sa panitikan ng ikagagaling at ikagiginhawa.

Maraming salamat po, at pakiusap, may dalawa pa po akong aklat! Bili na ho kayó, mga suki!

Sa Pamumulitika ng Telebisyon

Una, bílang mag-aaral ng telebisyong Filipino, gusto kong linawin na wala akong ilusyon na palaging matayog ang layunin ng midyum na ito. May hangarin itong kumita. Kayâ kailangan nitong paglingkuran ang mamamayan na tumatangkilik dito, at naturalmente, ang mga interes pangnegosyo nito. Hindi na dapat pagtakhan kung ito ang humahakot ng laksang pamumuhunan ng industriya ng advertising—sa naghuhunos na makabagong daigdig, nananatili itong may malawak na abót sa lahat ng mga pangmadlang midyum na pawang umaasa dito upang manatiling buháy.

Kayâ ito rin ang tapunán ng pondo ng mga nangangampanya tuwing panahon ng halalan. Milyones kada segundo ang singil nito sa bawat kandidatong ibig maipaabot ang kani-kanilang mensahe at plataporma sa pamamagitan ng telebisyon. May maparikalang nagtaka tuloy minsan, sa social media, kung bakit nagkukumahog ang mga kandidato sa pambansang larang na gumasta nang milyong halaga samantalang ang sasahurin naman sa pag-upo ay di hamak na kaliitan. Muli, wala akong ilusyon, at nauunawaan kong bawat oras ng pag-eeyre ay mahalaga at may halaga. Sa paninimbang sa mga pagpapahalaga, maraming kailangang isaalang-alang ang brodkast bílang kalakal. Isa na riyan marahil ang pananatiling nakalutang, salpukin man nang matinding kompetisyon, o ituring na kalaban ng makapangyarihang nakaupo. Ang buong grid ng brodkasting ay maaaring ipagbili sa tamang panahon at tamang halaga. 

Kahit na ang anyong nakamihasnan nang tawaging drama anthology, na sa kasaysayan ng telebisyong Filipino ay nakagawiang maging tanghalan ng mga wakásang drama at husay sa pagganap ng mga tampok na artista.[1] Mahabang talakayan ang kakailanganin upang bakasin ang naging ambag nito sa paghubog ng telebiswal na danas sa Filipinas. Ngunit para sa kasalukuyang diskusyon, may ilan lámang akong magandang halimbawang babanggitin. Ang Balintataw, noong panahon ni Marcos, naging lunsaran ng masinop, matalinong dramang pantelebisyon at mahusay na pag-arte, dahil na rin sa taguyod dito ng mga bumubuo ng Philippine Educational Theater Association. Matapos nito, ang marami pang antolohiya ng kuwentong may tanghal na isang aktres madalas [katulad ng Coney Reyes on Camera ng dekada 80 hanggang 90 halimbawa], maging kuwentong búhay [at buháy], na gawa rin ng pagsasalin sa telebisyon ng pormat panradyong nagtatanghal ng dramang batay sa mga padalang sulat ng manonood. 

Natatangi pa rin sa nabanggit na pormat ang Lovingly Yours, Helen ng yumaong Helen Vela noong dekada 80 hanggang 90. Didaktiko man at tuwirang pinalalamnan ng Kristiyanong halagahan, nakalapag ito palagi sa mga danas na buháy at totoo sa konteksto at kulturang Filipino. Nawala na ang mga antolohiyang may tampok na isang artista, ang mga minsang tinawag na “telesine” o wakásang dramang malapelikula, pati na ang mga “mini-series” na di kasinligoy ng mga soap opera at nagtatapos nang ilang linggong minsanang pagpapalabas [madalas ay sa weekend]. Pero nanatiling buháy ang mga antolohiyang nakabatay sa sulat o totoong búhay. Masasabing dahil ito sa pagiging higit na interesado ng manonood sa tunay na kuwento ng kapwa tao, gaano man kakatwa, karimarimarim, o makabagbag-damdamin. Nananatili ang halina ng nasabing pormat, kahit patay na halos ang institusyon ng koreyo at nahalinhan na ng teknolohiya ng e-mail.

1991 pa umeeyre ang Maalaala Mo Kaya ng ABS-CBN, samantalang 2002 naman tumapat dito ang Magpakailanman ng GMA. Sa simula, higit na nakilala ang Maalaala sa mga kuwento nitong batay sa mga liham na binabása at pinagninilayan ng malumanay-sa-pagpapayong host na si Charo Santos-Concio, kasalukuyang chief content officer ng network. Nagtampok din ito ng nga dramang katha, lalo pa’t lumalabas din dito’t umaarte ang host, na kilala ring aktres, sa kabila ng kaabalahan sa mga korporatibong gawain. Natuklasan din ng palabas kalaunan ang potensiyal ng drama anthology upang makapagpamalay sa pamamagitan ng pagsasadrama ng mga kalagayan o sitwasyong paksa o pinagtutuunan ng napapanahong advocacy at kampanyang panlipunan. Nagtampok din ito ng kuwentong-búhay ng matatagumpay na indibidwal at celebrity. Madalas nitong sundan ang takbo ng panahon, gaya ng makikita sa mga tagpuan at tema ng kuwento [masdan na lámang ang mga episode nito tuwing Pasko, Araw ng mga Puso, o Todos Los Santos]. Ang hindi lámang nagbabago, ang pagpapamagat sa mga episode na palagiang nakabatay sa susing salitâng tumutukoy sa isang mahalagang bagay sa kuwento, na sa isang panahon ay naging lingguhan pang pahulaan para sa mga manonood na binibigyan ng papremyo.

Katulad din naman nito halos ang Magpakailanman ni Mel Tiangco, na nagsasalaysay din ng mga kuwentong búhay. Subalit sapagkat sadyang mas matagal na sa eyre, napaghunos na ng Maalaala ang anyong telebiswal upang umagapay sa nagbabagong panlasa ng manonood—at maaari, pati na rin sa nagbabagong korporatibong interes ng network. Isa na riyan ang pagtatampok dito sa mga kuwentong búhay ng mga politiko na madalas lumilitaw sa panahon ng halalan. Sa ngayon, wala pa akong datos kung kailan ito nagsimula, papaano nagaganap, kung may bayarán o singilan bang nangyayari, at kung may mga etikal na hanggahan bang nahahakbangan. Hindi naman din talaga masamâ siguro, dahil sa mga orisonte ng telebiswal na posibilidad, maaari ngang maging interesante rin para sa madla ang drama ng búhay ng mga politiko. Huwag lámang sigurong maging gaanong garapal sa pagpapabango sa pamamagitan ng naratibo, dahil bakâ sa hulí’y makapagtanghal, hindi ng dapat ihalal, kundi ng isang dapat iluklok sa pantiyon ng mga santo, kahit hindi naman.

Sa panig ng politiko, nakatutulong talaga ito bílang dramatikong pagpapakilala, kapara ng madalas na kagawian ng pagsasakomiks ng kanilang talambuhay para sa kampanyang elektoral. Kung may báyad nga ito’y sapat na ang airtime bílang kolateral. Isa pa, lalahukan pa rin naman ito ng kikitang komersiyal. Puwede ring ang báyad ay hindi pinansiyal, o hindi lámang pinansiyal. Binabalikan ko sa pagkakataong ito ang aklat ni Alfred McCoy na An Anarchy of Families: State and Family in the Philippines (University of Wisconsin Press, 1993; Ateneo de Manila University Press, 1994), at wala na rin akong gaanong pagtataka, lalo sa kakayahan ng pamilya Lopez, ang may-ari ng ABS-CBN, na gamítin ang lahat nilang mapagkukunan, manatili lámang sa poder ng impluwensiya at kapangyarihan. Sa pagkakataong ito, malinaw namang muling ginagamit ng network ang drama anthology bílang akomodasyong pampolitika, lalo pa’t dinuduro ng kasalukuyang rehimen.

Ilang ulit nang nakasangkapan ang Maalaala sa wari’y pagpapaigting ng mga pambansang kandidatura. Bandáng 2004, masasabing nakatulong ito sa pagbabalik sa senado ni Miriam Defensor-Santiago, lalo pa’t sa anyo ng drama, itinanghal ng palabas ang táong-táong kuwento niya bílang babaeng nagpunyagi at inang nagdadalamhati sa malagim na pagpapatiwakal ng anak. Sa tingin ko, nahango nito ang karera ni Santiago mula sa lusak ng pagiging bahagi ng mga humarang sa impeachment ni Pang. Joseph Estrada noong 2001. 

Noong 2010, isang taon matapos ng pagpanaw ni Pang. Corazon Aquino sa sakít na kanser, nagamit din ito hindi lámang upang gunitain ang “kabayanihan” ng unang babaeng pangulo at ng kaniyang esposong martir na binaril sa tarmac, kundi pati na rin upang paalingawngawin ang naging kampanya ng kanilang nag-iisang anak na lalaki sa pagkapangulo, na kumatawan sa kanilang diwa at uri ng politika. At nagwagi nga si Pang. Benigno Simeon Aquino III. 

Noong 2016 naman, nagamit din ito upang maipakilala si Pangalawang Pang. Leni Robredo. Itinanghal ang búhay at trahedya ng kaniyang yumaong esposong si Sec. Jesse Robredo, at wari’y ipinanukala rin ang malaking pagkakahalintulad ng kuwento sa kuwento ng mag-asawang Aquino. Mahalagang banggitin ito sapagkat sa pagkakataong iyon, mahigpit na katunggali ni Gng. Robredo ang nag-iisang anak na lalaki ni Marcos. Sa pangkalahatan, interesante ang tesis ng mga palabas hinggil sa mga paksang tao, o kanilang mga “tunay” bagaman lingid na itinatampok. Lahat ay tulad ng karaniwan, bagaman may hinaharap na napakalaki o napakabigat na kapalaran. Ano pa nga ba ito kundi ang pagiging lingkod-bayan, ang kanilang bugtong na kabayanihan?

Kung tutuusin, hindi na ito isang bagong kagawian sa larang at mga midyum pantalastasan, lalo pa’t nagamit ding makailang ulit ang malaganap na midyum ng pelikula para sa ganitong adhikain. Masasabing pinakatampok na halimbawa sa kasaysayan ang mismong produksiyon hinggil sa búhay ni Marcos, sa una niyang pagtakbo bílang pangulo noong 1965, ang Iginuhit ng Tadhana. Nagdulot ito ng kagyat na alingasngas na lalo pang nagpasikat sa magiging diktador kalaunan. Pinaniniwalaang isa ito sa dahilan ng tuluyang pagkatalo ng kalaban, ang nakaupong si Pang. Diosdado Macapagal.[2]   

Isang linggo pa lámang matapos pumutok ang pagpapaboykot sa pelikula hinggil sa sinasabing maatikabong búhay ng dáting hepe ng Philippine National Police (PNP), tumatakbong senador ngayon; at pagpuna sa mga kawani ng produksiyon sa kanilang kolaborasyon sa opisyal na nabanggit, siyang unang naging matigas na mukha ng pambansang Operasyong “Tokhang” laban sa ipinagbabawal na droga noong 2016, heto namang gumulat ang trailer ng Maalaala sa telebisyon hinggil sa búhay at sapalaran ng kanang kamay ng pangulo ng Filipinas, na tumatakbo ring senador. 

Malinaw na hindi nasiyahan ang mamà sa pagpapakalat ng kaniyang mukha at pangalan sa buong bansa sa pamamagitan ng mga tarpulin. Matagumpay na pormulang maituturing ang pagbaling sa Maalaala tuwing eleksiyon. Matitiyak nito ang name recall ng sinumang tumatakbo, at higit sa lahat, maitatanghal ang kuwentong-búhay at sapalarang pílit na inilalapit sa naratibo ng karaniwang tao. Masaklap lámang isipin na tiyak na mangungusap ito sa damdaming mayhilig sa pagpapakatao ng mga Filipino, at sa nakamihasnang pagkakaunawa sa ideya ng sapalaran ng bayani at gulóng ng palad. Sa bisà ng naratibo, naitatanghal ang kahit sinong pinabili lámang ng sukà sa kanto bílang karapat-dapat iboto, at kumakatawan sa mga personal na pagpapahalaga ng botante. Tulad nitong bagong itatanghal, na agad ibinalangkas sa trailer bílang naharap sa wari’y hindi maipagpapalibang napakalaking kapalaran, na mas malaki pa palá sa kaniyang hininagap na dati’y nahahanggahan lámang ng Lungsod Davao.

May konteksto itong hindi maitatatwa ng ABS-CBN. Gaya ng sa nakaraan [sa mga Aquino, halimbawa, na nagbalik sa kanila sa poder ng negosyo noong 1986], talagang nagbabayad ang network, kundi man ng utang, utang na loob. Sa kaso ng kanang kamay ng pangulo, masasabing may kinalaman ang akomodasyon sa banta ng pangulong hindi lalagda sa renewal ng prangkisa ng network sa Kongreso, lalo pa’t mapapasó na ito sa susunod na taon.[3] Naging leverage ito ng punòng ehekutibo upang lalong mapatiklop ang network, na noon ding nagdaang halalan, nag-eyre naman ng mga advertisement kontra sa kaniyang kandidatura at pinondohan ng arkinemisis na si Sen. Antonio Trillanes.[4] 

Napakamurang pamumuhunan ang drama anthology para makabawi sa pangulo, kung iisipin. Matapos ng kunwa’y parangal sa namayapang si Sen. Edgardo Angara nitong nagdaang Sabado, na sa tingin ko’y ibig lámang talagang magpagunita sa botante na muli ring tumatakbo ang kaniyang anak para senador, isusunod nila itong talambuhay tungkol sa matapat na tagapaglingkod ng presidente, na madalas bansagang pambansa o presidential photobomber. Sino nga ba itong táong ito na anila’y ang tanging bisyo ay serbisyo? Maganda nga sigurong makilala. Siyempre, may kabatiran naman ang network na puputaktihin ito ng puna, kayâ, maaari, ayos lámang ito at handa na sila. Mabuti naman sa negosyo ang kapalit. Isa pa, maigi ngang mapag-usapan upang lalong maging maugong. Nagtutulak ang intriga ng panonood. 

Sa biopic ng PNP chief sa pinilakang-tábing, pinuna nang katakot-takot ang aktor na gumanap, isang masugid na tagapagtanggol ng rehimen, at ang direktor, na nagtangka pang mangatwiran. Umabot na nga ito sa boykot, at batay sa mga lumulutang na ulat sa social media, mukhang nilalangaw ito sa mga sinehan. Maaari rin naman itong abútin ng mga prodyuser, direktor, aktor, at manunulat ng episode ng Maalaala. Nauna na nga akong tumili kay Ate Charo. Ngunit bago ko imungkahi na patayin na lámang ang ating mga telebisyon sa susunod na Sabado ng gabi, unawain natin ang ilang bagay na may kinalaman sa pamumulitika ng telebisyon, at lalo na sa pakikilahok sa mga gawaing ganito ng mga institusyong pantalastasan sa panahon ng malawakang paninindak sa mamamayan, panggigipit sa mga kritiko, at pagpapakalat ng kalisyaan at kasinungalingan sa mga espasyo ng diskurso. 

Pangunahin dito ang esensiyal na layon ng drama sa pangkalahatan—kahit sa anyong pantelebisyon nito. Mahalagang tunguhin nito ang pagsasadula ng aksiyon ng mga táong kundi man higit sa atin ang kadakilaan ay talagang malubha o salat ang katauhan upang ating mapagnilayan at makapagdulot ng mataas na kabatiran—katha man o batay sa tunay na búhay. Klasikong pananaw ito, totoo, ngunit ito naman talaga ang dahilan kung bakit táyo nanonood ng drama, kahit ng drama anthology. Ang problema, maaari rin itong mabaluktot, kayâ nga nagiging platapormang pampolitika rin ito, tulad sa ating kaso ngayon. Nakapangangatwiran ito sa pamamagitan ng imaheng kinatha, at nakapagbabalangkas ng kaisipang maaaring makapagligaw, makapagpalabo kaysa makapagpalinaw, at siyempre, makapagsinungaling. Kailangang balikán ang esensiya nito, lalo sa panahon ng itinatatwang malawakang panlipunang pagsikil. Kailangang igiit ang estetiko, pati na rin ang panlipunang tungkulin nito, na dapat lámang na makiling sa pagpapasumpong sa katotohanan. Kailangang maibukod ito sa kilala nating mga anyo ng propaganda. Madalas, hindi karapat-dapat tangkilikin, ni pagtapunan ng sansaglit na pansin, ang mga ito.

Tanggap ko bílang mag-aaral ng telebisyong Filipino na may mga pinangangalagaan ang brodkasting. Kailangan nitong kumita. At kailangan nitong manatiling matatag, anumang kaayusang pampolitika ang umiiral. Sanay ang mga Lopez sumayaw sa tugtog, at sakali mang tuluyan silang masapol ng ngitngit ng poon, alam kong makapagpapanibago sila ng lakas at pamumuhunan sa tamang panahon, at tulad noong 1986, maibabangon at maihahanay ang mga sarili sa bagong nakapoder. Lahat iyan ay nasa kasaysayang isinulat ni McCoy, at sa aklat na nabanggit na pumaksa sa kasaysayan ng oligarkiya sa bansa. Pero huwag nating palampasin itong lubhang pagsalaula sa drama anthology, na sa tingin ko’y dapat ginagamit sa mga higit na kapaki-pakinabang na adhika, kahit pa nanunulay din sa pang-aaliw at pagkita. Malaking-malaki na talaga ang problema kung kailangan nang magbenta ng kaluluwa, bagaman totoo rin marahil ang sabi nila na madalas, ang negosyo’y walang kaluluwa. 

Itatapon na lámang ba talaga natin ang mga pagpapahalaga sa labas ng bintana kahit pílit isinasalaksak sa lalamunan ng mga walang magawang kawani ang ganitong korporatibong kagawian, pati ang pangangailangang pagsasawalang-kibo at kolaborasyon? Di tulad sa pelikula na higit na tuwiran ang mga pagkakasangkot, ang mga kawaning ito’y kailangang sumunod sa korporatibong utos ng hari. Kasámang naaabo ang kanilang dangal, bagaman maaari, maláy din sila at talagang nakikisangkot sa gawing ito. Madaling gawin ang pagkaligta para sa kapitalista at/o nangangapital na kailangang makibagay. Dito, kailangang igiit na sistemiko ang suliranin, at sistemiko rin ang hinihinging pagpapanagot. Maitatanong, sa bandáng hulí: Nakabubuti ba ito sa mamamayan? Ito ba talaga’y “in the service of the Filipino”? Siyempre, wala naman nang plastikan, ganyan talaga ang búhay, mga mare at pare, mga momshie at popshie. Ano ba ang puwedeng gawin ng mamamayang dapat maghimagsik, at hinihikayat kong maghimagsik, sa nasasaksihang lokohan? Nasabi ko na. Magpatay ng telebisyon. Iyan ang ating bugtong na kapangyarihan. 

O kung manood man, manood nang matalik at kritikal. At, ibunyag sa social media ang mga brand o kompanyang nagtataguyod sa episode. Nakikilahok ang mga ito sa lokohan. Dapat silang iboykot. Huwag tangkilikin. Punahin ang lumilitaw na naging endorsement sa paksa ng palabas. Kailangang din nilang manginig at manikluhod. Makapangyarihan pa rin ang manonood. Huwag palalansi at magbulag-bulagan, lalo pa’t nanginginig sa tákot itong network. Nawa’y sa pagpapatay ng, o pagmamatyag sa telebisyon bílang protesta, magbukas ang ating mga mata. May halaga rin naman ang ating panonood at pagtangkilik. Karapatan natin ang masuka.

Talâ

[1] Inilarawan minsan ang drama anthology bílang mala-soap opera at, “lingguhang presentasyon ng mga madudulang sitwasyon na kung hindi man orihinal na katha ay nakabatay sa sulat o kaso sa korte.” Basahin ang Flores, Patrick at Santa Maria De la Paz, Cecilia, “Ang Laya at Layaw ng Soap Opera,” Sining at Lipunan (Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, 2000), 76-81.

[2] Basahin ang Santos, Simon, “September 3, 1965: Movie [Iginuhit ng Tadhana] on Marcos Suspended,” Video 48.blogspot.com, Mayo 15, 2008, http://video48.blogspot.com/2008/05/september-3-1965-movie-on-marcos.html. 

[3] Basahin ang Placido, Dharel, “Duterte, to ‘object’ to ABS-CBN franchise renewal,” ABS-CBN News.com, Nobyembre 8, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/08/18/duterte-to-object-to-abs-cbn-franchise-renewal.

[4] Basahin ang Medina, Andrei, “ABS-CBN targeted for airing Anti-Duterte ad,” Spot.ph, Mayo 6, 2016, https://www.spot.ph/newsfeatures/the-latest-news-features/66241/anti-duterte-ad-abs-cbn-a1100-20160506.

Palaisipan 7: Umuugnay ba ang Panitikan sa Daigdig?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Habang maugong ang isyu hinggil sa pagkakatanggal ng mga asignaturang Filipino at Panitikan sa kolehiyo, dahil sa pagbawi ng Korte Suprema sa ipinataw nitong temporary restraining order noong 2015, biglang pumutok ang balita na nagrereklamo ang pamunuan ng Philippine National Police (PNP) hinggil sa masamâng pagkakatanghal sa pulisya sa teleseryeng primetime na FPJ’s Ang Probinsyano. 

Ang sabi ng PNP, lubhang pinasasamâ raw ng dramang de-serye, na ngayo’y nasa ikatlong taon na ng pag-erye, ang imahen ng institusyon sa publiko, dahil sa pagtatanghal nito ng isang pamunuan at mga kawaning sangkot sa krimen at korupsiyon. Sinuportahan ng isang senador ang mungkahing ipatawag ang mga prodyuser ng palabas upang hilinging huwag masyadong pasamain ang PNP sa kuwento.[1] Iminungkahi naman ng kalihim ng Department of Interior and Local Government na baguhin na lámang ang banghay o plot ng teleserye.[2]

Ilang pangkat ang nagpahayag ng pagtutol sa animo’y pagsesensura ng ahensiya sa isang matagumpay at gabi-gabing aliwan ng mamamayan sa telebisyon. Samantala, ilan naman ang nagpahayag ng pagkabahala, lalo sa social media, sa pakikialam na ginagawa ng pulisya sa isang malinaw na artistikong gawain—ang paglikha ng kuwentong umuugnay man sa kasalukuyang pagkamalaganap ng pagkabalakyot at pagkatampalasan, ay nararapat lámang, sa diwa ng demokrasya, na hayaang gamítin ang “lisensiyang pansining” nito na kumatha at magtanghal ng búhay ng mga bayani’t kalabang kailangang magtuos pagdating ng tamang panahon.

Susing salita sa usapin ito ang “katha.” Sa tingin ko, kailangang igiit na ang teleserye, sa una’t hulí, at kahit sa pauna nito sa bungad ng bawat episodyo, ay isa ngang katha. Kung tumukoy man sa mga tunay na tao o pangyayari, kaligtasan nito, sa usapin ng sining, ang igiit ang pagiging bunga lámang ng haraya o guniguni ng napakaraming táong bumubuo sa produksiyon nito. Maaari itong akusahang palihim, pailalim na pinupuna ang pulisya, at ang pamahalaan sa pangkabuuan, subalit hindi dapat ito hadlangan, ni utúsan ng kung sinong kapritsoso na rebisahin ang pagkukuwento.

Sa kasawiampalad, di na dapat pagtakhan ang pasistang tindig mula sa balat-sibuyas na pulisya, na umaaray, kahit pa, sabi nga sa matandang kasabihan, “bato-bato sa langit, ang tamaan, huwag magalit.” Sa panahon ngayon ng sistemikong pagpapatahimik ng estado sa mga kritiko, at pagkiling sa mga kahanay at kakampi kahit pa malinaw na lumalabag o napatunayang may sagútin sa batas, hindi na nakagugulat kung gamítin din ng pulisya, isang tinaguriang repressive state apparatus ni Louis Althusser (1970), ang puwersa nito upang manupil ng mga itinuturing na “sumusuway” sa pinamamahalaang lipunan, mapanatili lámang ang bango ng mga poder sa kapangyarihan.      

Malinaw na idinadawit ng pangyayaring ito ang ilang susing usaping pang-edukasyon. Sa mga balitaktakan sa Facebook, halimbawa, iginiit ko na pinatutunayan ng kasong ito ang patuloy na pangangailangan sa pagtuturo ng Filipino at Panitikan sa kolehiyo, lalo sa mataas na antas ng edukasyon. 

Tanging mahusay na edukasyong pampanitikan ang makapagliligtas sa mamamayan mula sa mga ganitong mangmang na komentaryo at makitid na pananaw. Sumang-ayon din ako sa mungkahi sa PNP na imbes na makialam sa Ang Probinsyano, ipagpatuloy na lámang ang paglilinis sa hanay nito. Pambawi man lámang sa tutulog-tulog na pamamahala ng mga iniluklok sa puwesto, na sa isang bandá’y bakâ nga sadyang pinagtatakpan gámit ang panlansing isyu na ito.

Idinadawit din nito ang usapin hinggil sa kung umuugnay nga ba talaga ang Panitikan sa daigdig. Sa isang bandá, masasabing pinanghahawakan ng mga opisyal ng PNP ang ganitong paniwala sa matalik na ugnayan ng katha at realidad, sa kanilang paghihinakdal hinggil sa tingin nila’y nakasasamâng pagtatanghal ng nasabing teleserye sa pulisya bílang pugad ng mga tiwali. 

Hindi rin naman sila ganap na nagkakamali sa hinuha’t pakiramdam, sapagkat ang mga ito’y nakasalig sa isang pananaw na ang panitikan—kabílang na ang teleserye, na isang produkto at tekso ng kulturang popular—ay talagang maituturing na “salamin ng buhay.” Hinihiram ko ang praseng ito mula kay Soledad Reyes (1982), na ginamit itong paglalarawan sa paghinuha sa nobelang Tagalog at kasaysayan nito.[3]

Hinggil sa Mimesis 

Higit na mauunwaan ang nasabing paniniwala kung babakasin sa kaisipang klasiko na nagtatag ng nosyong may kinalaman sa animo’y “pananalamin” ng daigdig sa pamamagitan ng panitikan. Pangunahin sa mga palaisip ng panahong ito si Plato, na nagturing sa tula—siyang pangkalahatang terminong sumasakop sa lahat ng panitikan noon—bílang wangis ng daigdig. 

Pinasalimuot pa niya ito sa pagsasabing, sa isang bandá, ang daigdig ay wangis din lámang, ilusyon pa nga, ng mga umiiral sa tinatawag niyang daigdig ng mga ideya, kung saan nananahan ang mga perpektong anyo na ating nakikita sa realidad. Kung gayon, anumang paglikha, tulad ng sa tula, ay imitasyon lámang ng daigdig, na imitasyon din ng mga perpektong anyo.

Sinusugan ang ganitong paniwala ng mag-aaral niyang si Aristotle. Ngunit may panibagong tingin dito ang sumunod sa yapak. Pinahalagahan niya ito bílang susi sa danas ng paglikha, at di lámang ilusyon o basta pagwawangis ng imitasyon ng mga perpektong bagay sa daigdig ng mga ideya. 

Pinalayas ng kaniyang guro ang mga makata sa tinaguriang “Republika”—isang perpekto’t kaasam-asam na lipunang pinamamahalaan ng isang pilosopong-hari—dahil sa ang mga ito, aniya, ay kumakatha lámang ng mga guni-guni o walang kawawaang pantasya na maaaring makaliligaw sa landas ng inaasam ding makatwirang mamamayan. Samantala, pinahalagahan naman niya ang kapangyarihang mapangwangis ng panitikan bílang isang masining na kagawiang nagpapabubukod dito mula sa realidad, sa isang bandá; at bílang isang pangangailangan upang makalikha ng epekto sa madlang tumatangkilik dito, sa isa pa.

Kapwa saligan ng dalawang pantas ang konsepto ng mimesis, o imitasyon sa kanilang wikang Griyego, ngunit makikitang naghihiwalay sila ng landas sa bandáng hulí. Bagaman kapwa sila naniniwala na talaga ngang umuugnay ang sining ng panitik sa daigdig, sa pamamagitan ng mimetiko o mapangathang operasyon, at sa kapangyarihan nitong pumukaw ng kamalayan ng mga tao, nagkakaiba sila ng pananaw hinggil sa tungkulin nito sa isang lipunan. 

Kung si Plato ay naniniwala na tanging panulaang nagsisilbi sa adhikain ng kaniyang ipinanukalang “Republika” ang katanggap-tanggap, si Aristotle naman, na ang hilig ay maglarawan ng kalikasan ng mga bagay-bagay—na animo’y mga organismo itong binubuo ng baha-bahagi—ay naghaka na sa pamamagitan ng mimesis, natutupad ng panitik ang potensiyal nitong pukawin ang tao sa pamamagitan ng paghaharap sa kaniya ng representasyon ng mga probabilidad ng sitwasyon at kondisyon ng búhay. 

Malaon nang kinikilala si Aristotle bílang tagapagbunsod ng ideya ng genre o mga uri ng komposisyong pampanitikan, dahil sa kaniyang pagpapaliwanag hinggil sa mga tinatawag natin ngayon na mga “elemento” na bumubuo at tumutukoy sa pagkakakilanlan ng mga pangunahing anyo ng panitikan. Pangunahin sa mga ito ang mga ideya ng banghay, na siyang pinakamahalaga para sa kaniya, sapagkat ito ang nagsasakaayusan ng mga pangyayari sa kuwento sa bukod o hiwalay na daigdig na iyon; at tauhan, na itinatanghal sa kawing-kawing ding makahulugang aksiyon. Makikita ito, halimbawa, sa pinakatanyag at palagiang sinisiping pakahulugan niya sa dulaang trahedya: 

Tragedy, then, is an imitation of an action that is serious, complete, and of a certain magnitude; in language embellished with each kind of artistic ornament, the several kinds being found in separate parts of the play; in the form of action, not of narrative; through pity and fear effecting the proper purgation of these emotions.[4]   

Ang mga pundamental na kaisipan ng dalawa ang magiging batayan ng mga oryentasyong pampanitikang tatawagin ni Meyer H. Abrams (1953) na lápit mimetiko. Dito, ipinagpapalagay na ang panitikan ay matalik na umuugnay sa uniberso o daigdig na inuusbungan nito. Ang sining, tulad ng panitikan, ay isang gawain ng panggagaya o pagwawangis sa kung ano ang umiiral sa realidad, kayâ’t ang nagiging pangunahing sukatán ng bisà nito ay ang pagiging makatotohanan. 

Isang susing konseptong maiuugnay dito ang berosimilidad (verisimilitude), na nagbibigay-diin sa kakayahan ng panitikan na maging mistulang totoo. Balikán lámang ang etimolohiya ng salita, na nagsasanib ng veri o totoo at similis o kapara.[5] Ang pagiging mistulang totoo ng sining ng panitik ang pinaniniwalaang umuudyok, di lámang ng datíng ng ganda o lugod sa nagbabasá, kundi lalo’t higit, ng higit na pagkamalay sa karanasang pantaong pinapaksa nito. 

Kayâ hindi kataka-taka ang paggamit, paglaon, sa talinghaga ng salamin upang ilarawan ang oryentasyong ito. Para ngang humaharap sa salamin ang nagbabasá at natutunghayan niya sa repleksiyon ang daigdig na kaniyang ginagalawan. Para ring naghaharap ng salamin ang panitikan sa daigdig, ipinamamalas ang anumang nasasagap na repleksiyon. Kaugnay na mga talinghaga rin ang antipara, salamin sa mata, o lente. Nagiging pamamaraan ng pagpapalinaw ng pananaw ang panitikan sapagkat ibinabalangkas nito ang pagturing sa danas at daigdig.

Samantala, mula sa mga kaisipan ding ito matutuklas ang isang balintuna—na ang panitikan, bílang katha sa pangkabuuan, ay sumasalok ng kaniyang anyo at kongkretisasyon sa pamamagitan ng realidad. Sa aking mga klase sa panitikan, tinatawag ko itong fictional paradox, na nagtatanghal ng dalawang makathaing katangian.

Una, laging ipinagwawagwagan ng katha ang pagiging imbensiyon nito, na para bang káya nitong makapag-imbento, makapangatha, sa sarili lámang. Ngunit ang totoo, na siyang ikalawa, kailangan nito ng realidad, at makaugnay sa búhay sa labas nito upang magkaroon ng lawas. Ano’t anuman, lalaging tutukuyín (referent) ng panitikan ang daigdig, nagtagumpay man ang teorya sa pagbubukod sa panitikan bílang nakapagsasariling asemblea ng wika mula sa inuusbungan nitong daigdig. Mananatiling nakaapak sa lupa ang panitikan.  

Sari-saring -Ismo

Naging matalab ang ganitong pananaw na mimetiko sa sining, kayâ’t sinandigan ito, hindi lámang bílang pagpapangalan sa pamamaraan, mga kilusan, o eskuwelang pansining, kundi pati na rin bílang pantukoy sa pilosopiya o pananaw sa pagsusulong at pagpapahalaga rito. 

Sa unang panig maitatampok ang dalawang madalas napagkakamalang lápit na pampanitikan, dulot na rin ng lisyang pagkakapakilala rito ng mga nagdudunong-dunungan sa kurikulum noong araw—ang Realismo at Naturalismo. Sa ikalawa naman ang isang kompleks ng mga kapaniwalaang politikal na nagsusulong ng matalik na ugnayan ng akda at kasaysayan, sa isang bánda, at ng tungkulin ng panitikan sa lipunan, sa isa pa—ang mga tinawag ni Reyes (1992) na Historikal/Sosyolohikal na Pananaw at Marxistang Pananaw.

Dapat na bigyang-diin na malinaw sa mga ito ang ugnayan ng panitik at daigdig. Subalit ang unang tambalan ay hindi nga mga lápit pampanitikan, bagkus, mga moda o pamamaraan ng pagtunghay at pagtatanghal sa búhay ng tao o karanasan gámit ang sining, tulad ng panitikan. 

Sa katunayan, matatagpuan ding ginagamit ang mga terminong realismo at naturalismo upang tukuyin ang mga moda ng pagpipinta na talagang nagsisikap maging malapít sa katotohanan ng búhay. Sa kasaysayang pampanitikan, naging gamitín ang mga salitâng realismo at naturalismo bílang pantukoy sa mga anyo at pamamaraan ng pagsulat ng nobela na naging malaganap sa isang yugto ng panahon, o nananatiling malaganap magpahanggang ngayon.

Ipinaliwanag ni Abrams (1999) ang realismo bílang paglalarawan ng búhay, “as it is,” at dahil nga rito ay talagang kapani-paniwala sa pagkukuwento, sapagkat wika niya, “its characters might in fact exist, and that such things might well happen,” lalo pa’t ang nobela, sa pagsisimula, sa pag-usbong nito sa Kanluran, ay kinikilalang pumapaksa sa búhay ng mga karaniwang tao.[6] 

Samantala, ang naturalismo naman, aniya, ay maituturing na “an even more accurate depiction of life than realism,” dahil sa nakaangkla ito sa paniwalang itinatag ni Charles Darwin hinggil sa tao noong siglo 19—na sa kaniyang naturalesa o kalikasan, ang tao ay bahagi ng tinatawag na “order of nature,” walang kaluluwa kung kayâ’t hindi nakikisangkot sa isang “religious or spiritual world beyond the natural world,” at isang mataas na uri ng hayop na ang “character and behavior” ay hinuhubog ng dalawang bagay—“heredity and environment.”[7] Samakatwid, nabubuhay ang tao sa daigdig na pinatatakbo ng batas ng “survival of the fittest,” wika nga rin ni Darwin, mula sa kaniyang teorya ng ebolusyon.

Sa ganitong lohika, hindi na ipagtatanong ang pag-iral sa katha ng mga sinasabi ni Abrams na mga “compulsive instincts” ng mga tao-karakter, “especially hunger, the drive to accumulate possessions, and sexuality.” Ito rin ang nagtatalaga sa mga nasabing tao-karakter bílang “subject to the social and economic forces in the family, the class, and the milieu into which that person is born.”[8] 

Nakikipagtagisan ang mag tao-karakter sa mga puwersang ito, na madalas ay ganap na sumisikil at gumagapi sa kanila. Madilim ang mabuhay sa daigdig sa paraang ito ng pagtanaw sa realidad dahil sa hulí, naitakda na ng mismong “heredity and environment” ang palad ng tao. Trahedya ang nakaabang na katapusan sa nakikipagsapalaran, at walang magagawa rito ang mga tao-karakter. Ang tanging layon ng ganitong pamamaraan ng pagkatha ay maging matapat—at maghalos siyentista’t empiriko pa nga sa pagtatanghal ng katotohanan—sa pagsusuri ng mga mapanikil na puwersang nakapaligid sa mga tao.  

Sa Filipinas, nagtatagpo ang mga prinsipyong pangkatha na ito sa isang mahalagang termino na madalas ay ginagamit upang ilarawan ang namayaning pamamaraan ng pagsulat ng katha—ang Sosyorealismo. Tulad ng realismo at naturalismo, mailalarawan din itong isang kompleks ng mga pamamaraan, kilusan, o eskuwelang pansining na nakasalig sa ideya ng halaga ng pagkamakatotohanan sa representasyon. 

Ngunit nakasalig din ito sa panlipunang tungkulin ng pagtatanghal sa paraang makatotohanan. At para sa panitikang Filipino, maituturing na pinasinayaan ang ganitong kagawian ni José Rizal mismo, nang mistulang itakda niya ang tungkulin ng katha, at ng panitikan sa pangkabuuan, sa kaniyang dedikatoryang “Sa Aking Inang Bayan” sa Noli Me Tangere: 

Nakasulat sa kasaysayan ng mga pagdaralita ng sangkatauhan ang isang kanser na may katangiang napakalubha kaya nagpupuyos sa galit munting di-masaling at nanggigising ng matatalim na kirot. Anupa’t malimit na nais kitang tawagan kapag nasa gitna ako ng mga makabagong kabihasnan, kung minsan upang samahan ako ng iyong mga alaala, kung minsan upang maihambing ka sa ibang mga bansa, dahil malimit na tumatanghal sa akin ang iyong mahal na larawang may nakakatulad na kanser panlipunan.

Nilulunggati ang iyon kalusugan, na kalusugan din namin, at hinahanap ang pinakamabuting paglunas, gagawin ko sa iyo ang ginawa ng mga sinaunang tao sa kanilang mga maysakit: inilalantad sila sa mga baitang ng templo, upang makapagmungkahi ng lunas ang sinumang dumating na mananawagan sa Bathala.

At tungo sa mithing ito, sisikapin kong ilarawan ang iyong kalagayan nang buong tapat at walang pangingimi; itataas ko ang bahagi ng lambong na tumatabing sa karamdaman, isasakripisyo ang lahat alang-alang sa katotohanan, kahit ang pagmamahal sa sarili, sapagkat, bilang anak mo, ipinagdurusa ko rin ang iyong kapintasan at kahinaan.[9] 

Masasabing nagpapatuloy ang impluwensiyang Rizal sa mga nobelistang Filipino, lalo pa’t kung tutuusin, hindi pa rin naman talaga naihahanap ng ikagagaling ang ating lumalalang mga kanser panlipunan. Kayâ isang napakahalaga’t mapaglarawang dalumat sa ating kultural na produksiyon ang sosyorealismo, lalo pa’t nakasangkapan ang kagawiang ito upang makapagprotesta at manindigan sa pamamagitan ng sining. 

Sa katunayan, batay sa sinasabing “bukal na realista” ng nobelang Tagalog na sinuri ni Almario (2009), naging paraan ang nobela upang makapagsulong ng “mga pahayag na makabansa at makalipunan.”[10] Pinaksa nito ang mga posibilidad at hakbangin tungo sa kalayaan mula sa mga mananakop, suliranin sa lupa at trabaho, malaganap na kahirapan, urbanisasyon at modernidad, atbp. Kung gayon, ginamit ang katha, at ang gawi nitong maglarawan ng katotohanan, para sa “matalim at matalinong pagsusuri sa mga puwersang historikal na humubog sa kasalukuyan ng bansa.”[11] 

Sa sining-biswal, buháy din ang masasabing “tradisyong sosyorealista,” at inilarawan ito, halimbawa, nina Patrick Flores at Cecilia Sta. Maria de la Paz (2000) na “tumutukoy sa katotohanan ng lipunan kung kaya’t nilalayon nitong ipakita ang kahirapan at kaapihan ng mga maralita sa isang masidhing paraan.”[12] Sa isa pa niyang papel, itatampok ni Flores ang ganitong kagawian sa pagsasabing nagrurok ito noong dekada 70, sa panahong mayroong tangka ang diktaduryal na estado na isantabi ang “unsightly ferment or the socio-economic asymmetries of the present,” habang ipinagpaparangalan, sa pamamagitan ng mga institusyong pansining na itinindig nito, tulad ng Cultural Center of the Philippines, ang “the goodness, the truth and the beauty of a historic race.”[13]

Dagdag na paliwanag pa ni Flores: 

Resisting the idealisation of progress, social realism articulated a dissident cultural imagination, one wrought throughout centuries of colonialism, and that in many ways persists in postcolonial discourse and practice in the Philippines today. [14]

Pagbabalik sa mga Dulog Mimetiko

Kung kalauna’y naging tungkulin nga ng pagkamakatotohanan ng pangkabuuan ng sining, at ng panitikan sa partikular, ang magbunyag ng mga di-makatwirang kaayusang panlipunan, humingi ang mga ito ng pagdulog na nakauunawa’t nakahihinuha sa ginagawa nitong eksposisyon, at nagpapahalaga rito paglaon. Dito mabuting ipasok na muli ang oryentasyong mimetiko ng mga lápit pampanitikan, siyang makiling sa ugnay ng akda sa daigdig. Sa ating nagpapatuloy na talakay, binanggit na nating tampok sa mga oryentasyong ito ang Historikal/Sosyolohikal at Marxistang Pananaw. 

Dapat ipagpaunang mangangailangan ng higit na mahaba at masaklaw na talakay ang pagpaksa sa dalawang lápit, kayâ’t anumang ihayin ko rito ay dapat na ituring na pahapyaw at panimula lámang. Itinatampok ko lámang dito ang mga batayang ideya na dapat tandaan hinggil sa mga ito. Iminumungkahi ko ang pagbabalik sa mga batayang teksto ng mga teoryang nabanggit. Maaaring ituring ang aking talakay bílang mapa sa patuloy na pagtuklas sa mga teoryang ito, na akin namang ibinatay sa makináng na mga paliwanag ni Reyes sa kaniyang Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong  Pagtuturo ng Panitikan (1992). 

Hinggil sa Historikal/Sosyolohikal na pananaw, itinuturing nito na isang mabisang paraan ng pagpapahalaga, lalo sa saysay at kabuluhan ng panitikan sa lipunan, ang inilarawan ni Reyes na pagtatapat sa akda sa konteksto nito, “sa mga puwersa sa lipunan at kapaligiran—na pinagmumulan ng direktang impluwensiya sa mga manunulat.”[15] Kung gayon, itinuturing sa ganitong pananaw ang akda bílang produkto ng kasaysayan, pati na rin ng mga “di-maiiwasang proseso ng malawakang pagbabago sa lipunan at pangkalahatang pananaw sa buhay.”[16] Dagdag pa ng ating sinangguni, tungkol sa kambal at “mahirap paghiwalayin” na mga pananaw:

Layunin [ng mga ito]… na ipaliwanag ang mahigpit na ugnayan ng panitikan at ng mga puwersang itinuturing na nasa labas ng likhang-isip, at kung paanong naimpluwensiyahan nila ang kamalayan, ideolohiya, pananaw, at kasinghalaga ng mga ito, ang sining ng awtor.[17]

Sa ganitong pananaw, hindi lámang minamalas ang panitikan bílang salamin ng búhay. Ginagawa pa nitong daan ang búhay—ang kasaysayang kinasibulan nito—bílang paraan ng pag-unawa rito. Sa interpretasyon, hindi maaaring iwan ang unibersong kinairalan ng akda, sapagkat, wika pa nga ni Reyes, “hindi sapat ang isang tekstwal na pagdulog sa pag-aaral ng mga anyong-pampanitikan.”[18] Ang tekso ay binubuo rin ng konteksto, at ulit-ulit na iginigiit, sa tambalang pananaw, ang “mahalagang papel ng kasaysayan at lipunan sa pagpapalinaw ng kahulugan at katuturan ng panitikan.”[19]

Sa kabilâng bandá, ang maka-Kaliwang Marxistang pananaw naman, ay batay sa mga ideya nina Karl Marx at Friedrich Engels, mga pilosopo’t ekonomista na nagtangkang maghayin ng “masalimuot na programa” upang sagupain ang “pagkakaiba ng mga uri sa lipunan na nagbubunga ng alyenasyon ng tao sa kaniyang sarili.”[20] 

Sa kanilang pagsusuri, ang kasaysayan ng tao ay kasaysayan ng hidwaan sa pagitan ng aping manggagawa, na nakatanikala sa kaniyang paggawa at kumakatawan sa napakaraming nakapailalim na uri; at ng masalaping may-ari na nagkakamal ng kita at bahagi ng iilang naghaharing-uri, dahil sa pamumuhunan sa makinarya ng paggawa. Pangunahing layunin, kung gayon, ang pagpapabagsak sa hulí, pagpapatag sa kaibhan ng uri, at paglikha ng isang lipunang may pagkakapantay-pantay, lalo na sa usaping materyal o pangkabuhayan.

Sapagkat ang Marxismo, sa mga batayang prinsipyo nito, ay nagbibigay-diin na “ang basehan ng lahat ng karanasan ay nakasalalay sa… materyal at pangkabuhayang ugnayan,” ipinagpapalagay na ang bawat umusbong na mga panlipunang pormasyon at praktika, tulad ng “batas, relihiyon, pilosopiya, sining, (at) panitikan” ay hubog din ng mga ito.[21] 

Bagaman wika nga ni Reyes ay “(h)indi nagbigay ng mga batas sina Marx at Engels tungkol sa ideyal na pagtaya sa kabuluhan o kawalang kabuluhan ng teksto,”[22] sa pangangatwirang inihayin sa itaas, mapagwawaring pinakaideyal na anyo ng sining—ng panitikan sa ating kaso—ang bumabalikwas sa mapang-aping kalakarang panlipunan at nagsusulong ng ganap na paglaya ng mga naaapi rito. Nararapat lámang na ang preperensiya nito ay nasa dehadong manggagawa sa ordeng pinatatakbo ng kapital—o sa isang bandá, sa nasasalaylayan sa anumang rehimeng mapang-api, sa pangkabuuan.

Sa prinsipyong pansining na tulad nito, lohikong yakapin bílang tampok na uri ng panitikan, halimbawa, ang sosyorealismo o yaong tinawag ni Reyes na “realismong sosyal,” na isinulong bílang “pundamental na paraan… (ng paghahayin ng) makatotohanan, kongkretong historikal na representasyon ng realidad sa rebolusyonaryong pag-unlad nito.”[23] 

Kaalinsabay ng pagkamakatotohanan sa rendisyon ng realidad sa panitikan ang pagsusulong ng paglaya sa kamalayan at kalagayang pangkabuhayan ng madalas ituring na “masa.” Dito umusbong ang uri ng panitikang tinatawag na sumusunod sa Marxistang “linya” o adhikain, na lagi’t laging naghahayin ng historikong tanong na para kanino? kapag pinag-uusapan ang layon ng pagsusulat. 

Sa pagsandig sa linya, inihahanay ng manunulat ang kaniyang sarili at pagpaksa sa pagbubunyag at paglutas sa mga hidwaang panlipunang umiiral sa kaniyang panahon, at sa hulí, sa pakikipaglaban para sa kabuuang ikaaahon ng mga api. Madalas na gamitín sa ganitong adhika ang realismo, lalo pa’t pinaniniwalaang nagagawa nitong tugunan ang “pangangailangang ilantad at palinawin ang isang totalidad o kabuuan ng buhay.”[24] 

Kung nagagawa nga nitong ilarawan, “hindi lámang ang mga detalye ng pook at panahon kundi ang mga puwersang panlipunan na siyang nagtatakda ng kilos, gawi, at pag-iisip ng tao,”[25] tinutupad din ng panitikan, sa maadhikang pagkamakatotohanan nito, ang pagbubunyag ng mga kabuuang pananaw na nagpipiit sa tao sa kaniyang kalagayang api’t kahabag-habag. 

Ang mga kabuuang pananaw na nabanggit ay tinutukoy sa Marxismo bílang ideolohiya, na sa paliwanag ni Reyes ay “isang komplikadong proseso na ipinasasaloob ng lahat ng tao, nauunawaan man nila o hindi.”[26] Tinatawag ding “lisyang kamalayan” o false consciousness, laman ng mga ito ang mga mapagtakdang kaisipan na inihahayin ng naghaharing uri at pinalilitaw na natural, totoo, at “sentido kumon” na maituturing. 

Ilan sa mga halimbawa ng ideolohiya ang pagtuturing sa babae bílang mahina o dili kayâ’y nararapat na manatili lámang sa bahay bílang “ilaw ng tahanan”; ang romantisasyon sa kahirapan bílang estado ng búhay na tahimik at kalugod-lugod; at ang pagtuturing sa anumang gulong ng palad bílang kaloob ng maykapal na hindi mapipigil ng tao. 

Samantalang pinalilitaw ng mga dominanteng puwersa [halimbawa na, ang patriyarkiya o kapitalista] ang mga ito bílang likás sa ating pag-iral, naitatanghal ang mga ito bílang mga “mito,” sa taguri nga ni Roland Barthes (1957), at pagkatalimuwang lámang na nararapat ilantad, ibunyag.[27] Kailangang isailalim ang mga ito sa demistipikasyon. Sa panig ng Marxistang manunuri ng panitikan, ibinubunyag ang mga ito’t inuusig. Sa manunulat na sinasabing nakikisangkot sa rebolusyonaryong pakikibaka, inaasahang masusuri rin ang mga ito sa bawat likha, at kung maaari, tuluyang masawata gámit ang aksiyon ng mga tauhan o talinghaga.

Sa hulí, humugot si Reyes ng limang “pangkalahatang kaisipan” na maaaring lumagom sa pananaw na Marxismo sa panitikan:

Una, makabuluhan ang akda na may epekto sa nakararami—ang siyang tumatanggap ng akda.

Pangalawa, nakasalig ang kabuluhan ng akda, samakatwid, sa ugnayan ng teksto at ng kagalingang pang-madla.

Pangatlo, sa pag-aaral ng kritiko, hindi niya kailanman maititiwalag ang akda sa konteksto nito—sa lipunan at sa panahon.

Pang-apat, mahalagang malaman kung sino ang may-akda, ang uring kanyang kinabibilangan, at ang mga impluwensiya sa kanyang kamalayan.

Panglima, mapaghihiwalay ang laman (sinasagot ng ano?) at anyo (sinasagot ang paano?) sa pagsusuri ng akda.[28]

Pahapyaw na Mimetikong Sipat sa Ang Probinsyano

Sa pagtalakay sa dalawang mimetikong lápit na itinampok natin mula kay Reyes, maaaring makahango ng sa tingin ko’y tatlong mahalagang kislap-diwa na makakasangkapan sa pag-unawa sa anumang akdang babagay sa mga ito o hihingi ng mga ganitong pagdulog, tulad halimbawa ng kontrobersiyal na Ang Probinsyano. Ito ang mga sumusunod:

  1. Mula sa karaniwang matapat na pamamaraan ng rendisyon sa realidad, nagiging isang uri ng pagbubunyag o paglalantad ng kung anuman ang panitikan.
  2. Madalas na ang mga ibinubunyag o inilalantad ay sagisag lámang ng mga tunggaliang bunga ng, o lumilikha sa mga di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunan sa labas ng panitikan.  
  3. Ang mga paraan ng pagbubunyag o paglalantad ang mismong balangkas ng pagsusuri ng awtor sa mga bagay-bagay na itinatanghal niya sa kaniyang akda. Nananahan sa balangkas ng kaniyang pagsusuri ang komentaryong inihahayin ng akda.

Sa mga sumusubaybay sa teleseryeng nabanggit, malinaw na ang moda ng pagpapalabas ay realistiko, kahit lubhang napakaeksaherado’t kung minsa’y napakamahiwaga ng mga pagkakataon (coincidence) ng pagkukuwento nito. Tandaang ang anyo nito ay soap opera at sa baklad ng romanse at melodrama, madaling nakukumpuni ang mga bagay-bagay at pangyayari para sa bidang si Cardo Dalisay, ang matuwid na pulis probinsiya, na hinango mula sa mga pelikula ni Ferndando Poe Jr. noong dekada 90. Sa kaniya umiikot ang daigdig ng kuwento. Siya rin ang tagapagpatakbo ng banghay nito. 

Gámit ang (1), masasabing makatotohanan ang pagtalakay sa maykatwirang búhay-pulis ni Dalisay, lalo’t umiiral siya sa isang daigdig ng pulisya na sa totoo lámang ay pamilyar sa mga manonood—isang daigdig na tiwali, kung saan sangkot mismo ang mga kawani sa paggawa ng krimen. Sa mula’t mula, antitesis si Dalisay ng marami sa hanay ng pulisya, sa teleserye man o sa tunay na búhay, at masasabing iginigiit ng palabas ang kaniyang taglay na birtud bílang tunay na tagapaglingkod at tagapagtanggol. Natatangi siya bílang bayani ng araw-araw. 

Madaling ilarawan ang maaksiyong pakikitunggaling ito ni Dalisay sa mga iskalawag sa kaniyang hanay bílang karaniwan at panghabampanahong pagtatanghal lámang ng labanáng mabuti at masamâ. Lalaging laman ng soap opera ang ganitong tunggalian sapagkat taglay nito bílang popular na anyo ang moral na polarisasyon, na humihimok ng pagpanig, lalo na sa karapat-dapat at mabuti.[29] 

Subalit gámit ang (2), matutuklasang hindi lámang basta pagtatanghal ito ng tagisang mabuti at masamâ, kung saan ang una ang nakatakdang mangibabaw at ang hulí’y nakaabang sa pagkagapi, bagkus isang pagbubunyag, paglalantad, sa anyo ng naratibo, ng batid na ng pangkalahatang lipunan, bagaman hindi yata talaga masawata kahit pagsumikapan—ang malawakan at sagad-sa-butong korupsiyon ng pulisya bílang institusyon. 

Hindi maitatangging sa realidad, bagaman marami pa rin namang matitinong pulis na maihahalintulad kay Dalisay, marami rin ang ginagawang negosyo ang pagpupulis upang makaagapay sa isang inaasam na marangyang búhay. Maraming mararangal ang magsasabing sapat lámang madalas ang sahod sa pagpupulis. Samantala, yaong mararangya’y nakikisangkot sa, o nagpapatakbo pa nga ng mga maliliit o malalaking organisadong krimen upang maging maalwan ang búhay, o upang “makaisa” man lámang kahit sa kanilang abang pamumuhay. Biktima rin ang pulis ng di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunan dahil sa limitasyon ng kaniyang pagkukunan. Dahil dito, naitutulak siyang pumasok sa daigdig ng krimen.

Masasabing isa lámang sa kompleks ng mga imahen ng PNP at pulisya ang itinanghal sa serye. Sumususog ito sa kalimitang katatawanang likha ng mga sitwasyong komiko na madalas kasangkutan ng mga pulis sa kulturang popular, tulad ng pagkahulí sa pagtugon sa mga krimen, katangahan o kawalang kahandaan kung tumutugon man, o pagiging likás na “pulis patola” at talagang malayo sa mga imahen ng makikisig na pulis o detektib sa mga seryeng telebiswal at pelikulang Hollywood.    

Ang dakilang kabayanihan ni Dalisay, na maysapusa’t hindi mapaslang-paslang ng kaniyang mga kalabang kriminal at kabaròng tiwali, ay masasabing pag-uyam sa malaganap na korupsiyon sa buong sistema. Ang kaniyang pagiging masunurin sa mga superyor [at di miminsang pagsuway, dahil sa tawag ng paglilingkod], laging pagtalima sa maliliit at malalaking tungkulin, at pagiging ulirang tao, ay tindig ng katwiran sa gulo at galaw ng sistemang tiwali, na madalas, pinatatakbo ng kapital o pamumuhunan ng mga mismong kriminal na elementong nakikipagsabwatan sa pulisyang dapat ay dumadakip sa kanila. Ang lahat, sa loob at labas ng panitikan, ay nagiging biktima ng di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunang bunga nito.

Samantala, gámit ang (3), masasabing sa pigura ni Dalisay, naghahayin ang teleserye ng isang mailalarawang “politika ng mga posibilidad.” Posible ang malinis, madalisay ang pulisya, kung sisikapin lámang nito na totoong magpakabuti’t magpakatotoo sa sinumpaang tungkulin sa bayan. Ngunit napakabigat ng mga pagsubok na hinarap, at patuloy na hinaharap ni Dalisay ngayon. 

Sa kasalukuyan, ang kaniyang pangkat, ang Vendetta, ay tinutugis ng tiwaling pamahalaan upang tuluyang mahadlangan sa mga gawain nitong kontra sa lunggati ng mga mapamuksang dominanteng puwersa, sa pamumuno ng mismo ng mga nakaupong balakyot. Pinabibigat pa ito ng dramatisasyon ng mga kunwa’y opisyal ng PNP bílang gahaman sa kapangyarihan, mapanikil sa mga tumututol sa kanilang pamamalakad, at mapaghasik ng sindak gámit ang puwersang mayroon ang tanggapan.

Para sa PNP sa tunay na búhay, hindi magandang pakinggan ang komentaryo ng Ang Probinsyano. Nasasaktan sila sa kanilang napapanood na paghahari ng kasakiman sa kathang PNP sa palabas. Idinadahilan ng mga opisyal mula sa tunay na búhay na nagdudulot ito ng malawakang demoralisasyon sa kanilang hanay.

Pero trabaho ba ng teleserye bílang panitikan na pagandahin ang kanilang imahen? Alam natin ang sagot diyan. Ang pagpapaganda ng imahen ng alinmang problemadong institusyong pampamahalaan ay gawaing pampropaganda. Hindi ito trabaho ng panitikan. Sa kabilâng bandá, kung gayon kasidhi ang naging reaksiyon ng PNP sa palabas, kailangang palakpakan natin ang Ang Probinsyano sa matapat nitong rendisyon sa realidad, at pagsaksi sa mga totoong nangyayari sa lipunan. Natupad nito ang napakahalagang tungkulin.   

Paglalagom at Implikasyon

Samantala, sa hulí, ano pa ba ang masasabing implikasyon ng reaksiyon ng PNP, bukod sa lubhang lisya ang pananaw ng mga punò nito hinggil sa panitikan, at sadyang nananakot, nanggigipit lámang? May isa pang ulat na pumukaw sa akin kaugnay ng pangyayari, na nagsalaysay hinggil sa pagmumungkahi ng isang pangkat na manalamin muna ang pulisya bago pakialaman ang Ang Probinsyano.[30]

Anila, makabubuting magnilay muna ang institusyon tungkol sa kung sino talaga ang tunay na dahilan ng pangit na tingin ng madla sa mga pulis. Kung nakadarama nga naman ng demoralisasyon ang mga pulis sa korupsiyong iniuugnay sa kanilang hanay, bakâ may bahid ng katotohanan ang natutunghayan sa teleserye’t kailangan nilang mamulat at gumawa ng hakbang upang malunasan ang kanilang institusyonal na karamdaman.

Sa gangang akin, dapat na tandaan na ang bida pa rin ng drama ay isang ulirang pulis sa alegorikong pangalan na Cardo Dalisay. Maaari’y nagagapi nga sa kasalukuyang takbo ng kuwento ang kadalisayang nananahan sa kaniyang loob, kayâ heto’t higit na nakapupukaw, lalo sa pamunuan ng PNP, ang kasamaang malaganap sa kathang PNP sa palabas. 

Sa pangkabuuan, isang napakahalagang epekto ng panitikan, lalo’t kung usapin ang pagiging matapat nito sa pagbubunyag ng mga katotohanan, ang gisingin táyo mula sa ating mga di-nakatutulong na mga pagkakahimbing. Gaya marahil ng pinagdadaanan sa ngayon ng PNP, na sa kabila ng pagkabuwal ng libo dahil sa digmaan laban sa droga ng Pamahalaang Duterte, at mga dokumentadong pagkakasangkot ng mga pulis sa mga tiwaling gawain, ay nag-iilusyon pa rin na mapagkakatiwalaan talaga silang tanodbayan. Pero dapat manaig ang kabutihan, sa gayong paraan na sa hulí, maaasahan sa teleserye ang pananaig ni Dalisay bílang ahente ng kabutihan. 

Kailan kayâ magigising ang PNP sa katotohanang ito? Kailan kayâ ito babaling sa tungkuling maglingkod at mangalaga sa mamamayan? Kailan ito tatalima sa mga karapat-dapat na birtud, sa kadalisayan at katapatan?

Isa ring mabuting mungkahi sa kanila ang pagbabalik-áral sa Panitikan, kahit pa ipinagsasawalang-bahala na ito sa makabagong lipunan at bakâ tuluyan na ngang lansagin sa antas-tersiyaryo ng sistema ng edukasyon. May tungkulin itong maging matapat sa paglalarawan ng panahon at kaligiran, gaano man karikit o karimarimarim. Magbabago ba ang PNP, matapos ng lahat ng napanood nitong “pagbubunyag” sa Ang Probinsyano? Abangán ang susunod na kabanata.

Talâ   

[1] Basahin ang “Lacson backs Albayalde on ‘Ang Probinsyano’ concerns, Poe defends series,” ABS-CBN News.com, Nobyembre 15, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/15/18/lacson-backs-albayalde-on-ang-probinsyano-concerns-poe-defends-series/.

[2] Basahin ang Talabong, Rambo, “DILG chief wants ‘Ang Probinsyano’ plot changed to favor PNP,” Rappler.com, Nobyembre 15, 2018, https://www.rappler.com/nation/216791-ano-wants-ang-probinsyano-plot-changed-favor-cops.

[3] Reyes, Soledad, “Pambungad,” Nobelang Tagalog 1905-1975: Tradisyon at Modernismo (Lungsod Quezon, Ateneo de Manila University Press, 1982), xi.

[4] Aristotle, “Poetics, Section 1” The Internet Classics Archive, http://classics.mit.edu/Aristotle/poetics.1.1.html.

[5] “Verisimilitude,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 20, 2018, https://www.etymonline.com/word/verisimilitude#etymonline_v_4726.

[6] Abrams, Meyer H., “Realism and Naturalism,” A Glossary of Literary Terms, 7th ed. (Boston: Heinle & Heinle-Thomson Learning, 1999), 260.

[7] Ibid., 261.

[8] Ibid. 

[9] “Sa Aking Inang Bayan,” Rizal, José, salin ni Almario, Virgilio, Noli Me Tangere (Lungsod Quezon: Adarna House, 2011), wp. 

[10] Almario, “Mga Bukal at Batis ng Nobelang Tagalog: Isang Pagsusuri,” Unang Siglo ng Nobela sa Filipinas (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 2009), 38.

[11] Ibid.

[12] Flores, Patrick at Sta. Maria de la Paz, Cecilia, Sining at Lipunan (Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, 2000), 39.

[13] Flores, “Social Realism: The Turns of a Term in the Philippines,” Afterall: A Journal of Art, Context and Enquiry 2013, blg. 34: 64.

[14] Ibid.

[15] Reyes, “Ang Historikal/Sosyolohikal na Pananaw,” Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), 28.

[16] Ibid, 29.

[17] Ibid.

[18] Ibid., 36.

[19] Ibid., 37.

[20] Reyes, “Ang Marxistang Pananaw,” Kritisismo, 69.

[21] Ibid., 73.

[22] Ibid.

[23] Salin ni Reyes ng pahayag mula sa Marxistang Kongreso ng mga Manunulat na Sobyet noong 1934, 74.

[24] Ibid., 76.

[25] Ibid.

[26] Ibid., 79.

[27] Hinggil dito, basahin ang Barthes, Roland, Mythologies: The Complete Edition, in a New Translation (New York: Hill and Wang, 2012).

[28] Reyes, “Ang Marxistang Pananaw,” 82.

[29] Hinggil dito, basahin ang Brooks, Peter, “The Melodramatic Imagination,” The Melodramatic Imagination: Balzac, Henry James, Melodrama, and the Mode of Excess, with a new Preface (New Haven: Yale University Press, 1995), 1-23.

[30] “PNP, DILG chiefs urged to look in the mirror, not ‘Ang Probinsyano,'” ABS-CBN News.com, Nobyembre 18, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/18/18/pnp-dilg-chiefs-urged-to-look-in-the-mirror-not-ang-probinsyano.