Master Class Lecture on Fiction 1: On Plot and Character

Master Class Lecture Series for Lit 13: Introduction to Fiction, Second Semester, SY 2016-17, Ateneo de Manila University

Cover of Aida River Ford: Collected Works (DLSU Publishing House), where the story “Love in the Cornhusks” may be read.

We begin by first attempting to understand what Fiction is all about. Admittedly, we all enter this class already having some notions of what it is based on previous experiences or engagements with Fiction. Thus we may ask: what have we read that constitute/s what we know of Fiction? We may, each of us, have various amounts of readings done in the past, and surely, some of these might be a peg of sort in the way we understand Fiction: (1) Fiction is basically a sustained telling or unfolding of an event; (2) Fiction is a worlding, that is, a creation of another reality which may be similar to or different from our lived reality, and because of this, proposes some form of comparison, examination, or rumination; (3) Fiction is the work of imagination. Allow me to elaborate. All of these are true, as Fiction is indeed, a literary act, a moment of literature, where language is utilized to craft an experience, again and again, in order to fulfill a story’s promise: that it would end, that despite the ordinariness or precariousness of a hero’s journey (as stories are basically about heroes we call people, and vice versa) there is a commencement to it all, a revelation, an epiphany, a completion. The thought of the finality of the story is always worth the reading. It is a sustained telling or unfolding of an event because its narration has to properly move action towards what we all know as closure. From the beginning of time, we have also been sustained by narratives as it encapsulated our personal and collective stories. It is also a worlding, a participation in creation, since writers of fiction, basically, play god and create universes and people them with characters worth scrutinizing. Characters are like us, human beings, and are complex composites of (personal and collective) history, motivations, and behavior. Both world and people in fiction compel readers to slow down and look closely—the devil is in the details, after all, and everything in the story is composed to mean. Lastly, it is also a work of imagination, and I suppose not the type of creative imagination we are being asked to undertake in the public sphere by the powers that be. It is imagined, but it is not fake—this distinction must be clearly made. Fakery is meant to confuse, deceive, and distract, whereas fiction, as a noble art, intends to help imagine the discovery of truth. It means to bring us closer to it, despite its defamiliarizing operation. The story you’re reading might be unfamiliar to you and many ways, but it familiarizes you with things you share with the characters, like experiences of success or failure. Lastly, when we talk of “imagination” here, we talk about the imagination of the writer, who worlded the story, and the imagination of the reader, who participates in the same worlding. The text is only completed upon reading, and what it reveals—the story’s outcome/ending or its insight to experience, for instance—only unfolds when a reader finally engages it, and in a way, makes it happen. Because Fiction is Literature, and literature operates as a language of suggestion, as a language of implication, there is always another takeaway in reading stories, aside from enjoying the narrative; it is, after all, and in another level, suggesting something about life, then and now, and basically about all sorts of human experiences. Add to “human experiences” the word “significant,” and you will again be reminded that stories compose the most significant of our stories as human beings because we always want to wonder and remember. Do you want to traverse another reality, to a setting kinder to existence? Read a story. Do you want to remember what seems to be deliberately forgotten, erased from collective memory? Read a story. Stories enable us to do these, and they also provide a chance for us to pin down certainty, which is usually wishful thinking everyday, while we travel worlds, other or otherwise, or contemplate on our lives which always comes to us unrehearsed. Closure is only possible in fiction. Fiction, no matter how tedious or cumbersome some find it, is a gift that consoles through and through. And how? Let me illustrate by talking about the main concepts for the day.

Fakery is meant to confuse, deceive, and distract, whereas fiction, as a noble art, intends to help imagine the discovery of truth.

Life is generally boring, and I’m not the first person who said this. It comes to us as a series of disparate events that only cohere and run in a particular direction because, by and large, we see it as governed by what we call time. It might be good to recall in this discussion another word related to it, chronology, which is defined by the New Oxford Dictionary as “the arrangement of events and dates in the order of their occurrence.” In Greek, the word “khronos” denotes “time, a defined time, a lifetime, a season, a while,” as it is also the name of the Titan that personifies time. We understand life based on the way it could be encapsulated chronologically, that is through time. At its most basic, we can imagine chronology by looking at a day’s worth of living through a watch, or a year’s speeding by way of a calendar. An hour, a day, a week, and a month, come one right after the other, putting some semblance of order, no matter how quotidian our lives have become. Imagine life where everything is only to be understood in this kind of linearity. Humans however were basically not programmed for the tedium of this sequential order, and proof of this is our undying appetite for stories, which bring us all sorts of conflict. Stories almost always provide a means to play with time, which in a strictly sequential fashion may not be able to articulate one other important keyword in the discussion of fiction: action. Action may simply be described for what it is, which is a thing done, or an act, but in fiction however, it is the process of an undertaking that sits in an imagined timeframe and awaits for some form of achievement or revelation. Life and experience are just too much to contain in our heads, much so narrate, which brings us to chronology’s other facet of meaning, its being a chronicle, a setting down of the sequence of events. We must have invented fiction in light of our incapacity to coherently hold in our heads all our possible stories, to set against the monotony and automatized chronology of our lives. A kind of composition had to be learned in order to do this, a careful selection of action that would constitute the event of the story, which, it may be said, leads to the development of forms of written storytelling like the short story. The short story, particularly the conventional one, lends very easily to compactness and sublimation as it examines one dramatic unfolding or present, and makes it readable in “one sitting,” as Edgar Allan Poe once put it in his Philosophy of Composition. In the Poetics of Aristotle, a tragedy, a story of a hero’s downfall deemed “complete, and whole, and of a certain magnitude” is considered whole, coherent as we have been saying, when it has a beginning, a middle, and an end. This is what Aristotle calls the “proper structure of Plot,” which in this instance was applied to drama. If we think about it, all manner of narration requires this “proper structure,” and this explains why we also see Plot as a fictional element. As they are composed, stories begin by introducing people in particular places and situations, develop dilemma that erupt in the middle, and close by way of revelations.

The short story, particularly the conventional one, lends very easily to compactness and sublimation as it examines one dramatic unfolding or present, and makes it readable in “one sitting,” as Edgar Allan Poe once put it.

Plot was made more familiar to us by that very peculiar triangular graph we usually call the Freytag Structure or Pyramid, attributed to the German novelist and playwrit Gustav Freytag, who also analyzed Greek and Shakespearean drama. He evolved the Aristotelian three-part movement into five, which he took from the Roman critic Horace, and explained more specifically what works within these sections. The following are the parts of the plot: (1) Exposition, where the characters and their initial situations are located; (2) Rising Action, where the story heightens by way of specific stimuli and action on the part of the characters; (3) Climax, where the story makes a turn and transforms the characters; (4) Falling Action, where the revelation or outcome of the story is slowly being decided; and (5) Resolution or Denouement, where the knots of the story are untied and a conclusion is proposed to the story. Conventional stories usually follow this structure, which eventually became a point for reinvention as well [stories and storytelling really cannot be confined in conventions for long], but quite interestingly, this matter of convention has been giving us a glimpse of the mechanisms of narrative. We further understand the said mechanisms of the story by considering action’s fundamental basis: characters’ motivation and response. When it comes to action, Plot and Character are closely linked, as both are only realized when an imagined situation (plot) and human beings (character) are worlded, that is, put together. Even “character-less” stories, and there are some, actually have characters, only they have been rendered absent—as as they say, absence is also presence, but I’m getting way ahead of my story. For action to take place in a plot, human figures must be made to exist, and they must be given opportunities to determine their responses to crafted situations. In terms of writing, character is the inscription of both human action and humanity, as in every plot, we see not only the character’s capacity to do and behave, but also the entirety of that person, as he or she processes within him/herself what he/she will do, or how he/she will behave, according to presented contexts. In his book, The Art of Fiction, critic and novelist David Lodge wrote that “(c)haracter is arguably the most important single component of a novel,” and I also say the same for fiction in general. Characters are basically imbibed with one important fictional component that makes action possible: tension. It may be an internal tension (or what they call, the character versus him/herself), external (character versus society, the world, or the environment), or a combination of both; it may effect a transformation (and we normally call characters who change towards the end of the story as dynamic or round characters) or not (these meanwhile are called static or flat characters). They may be protagonists or antagonists, as we are wont to label them in teleseryes we secretly watch. Tension shapes a character and enables action, and tension creates conflict. Conflict is at the core of plot, as it propels action. The fiction writer and critic Robert Penn Warren bluntly said in his essay “Why We Read Fiction”: “(N)o conflict, no story.” In fiction, characters are challenged to face a problem. Plot provides a means for the human figure to dramatize action.

Tension shapes a character and enables action, and tension creates conflict. Conflict is at the core of plot, as it propels action.

Aida Rivera Ford in her younger years. Grabbed from the Compilation of Philippine Literature Blogspot Website

Allow me to illustrate what we have discussed through a reading of “Love in the Cornhusks” by Aida Rivera Ford of Davao. This is a story that conventionally follows the plot structure. The exposition shows the protagonist Constantina Tirol a.k.a. “Tinang” in her former master’s house. She drops by to invite her to be a madrina or godmother in the baptism of the baby she has brought along. There’s mention of another character, Amado, in the course of the conversation, which was suddenly cut off by the crying of her hungry baby. The action starts to rise when the letter left for her in the drugstore is mentioned. She begins to think about what it may contain, and thoughts about possible bad news pervaded her thoughts. It was apparently from Amado Galuran, the former tractor driver who is later revealed to be her former lover. It was described as “Tinang’s first love letter,” and from the time our muddied and exhausted protagonist decides to stopover a “corner of a field where cornhusks were scattered”, lay her baby there in the mean time, and read the letter, we were provided a portrait, not only of her past and abruptly-ended romance, but also the life choices she had elected for herself as a rural woman who had some education. “Tinang was intoxicated” with thoughts of the past, as she is, in the beginning already depicted as being weighed down by motherhood and life with her Bagobo husband Inggo, who had “two hectares of land”, and whom she looked down at first. An intimate encounter between Amado and Tinang has apparently ensued, carefully depicted by the omniscient narrator of the story: “He had not said much more to her, but one afternoon when she was bidden to take some bolts and tools to him in the field, a great excitement came over her. The shadows moved fitfully in the bamboo groves she passed and the cool November air edged into her nostrils sharply. He stood unmoving beside the tractor with tools and parts scattered on the ground around him. His eyes were a black glow as he watched her draw near. When she held out the bolts, he seized her wrist and said, “Come,” pulling her to the screen of trees beyond. She resisted but his arms were strong. He embraced her roughly and awkwardly, and she trembled and gasped and clung to him.” In the reading of this part of the story, we may have felt a little excitement as well as we waited with bated breath what will take place. This was very intense, but what was really making its intensity rise up? We will only find out in the next paragraph where Tinang discovers “(a) little green snake slither(ing) languidly into the tall grass a few yards from the kalamansi tree.” She remembered her child! The intimate time in the story may have been intense, but the escalation into the climax of the story, of Tinang’s being “bitten” by reality, was brought about, both by her crushed desire and basically, her guilt because we can easily infer that she is aware of the choices she made. She chose to be practical in life, taking the Bagobo for a husband despite initial ridicule, perhaps because she felt slighted with Amado’s sudden disappearance. The choice between two good men—a landed indigenous man and a clearly ambitions man—may have returned to make her re-examine that moment. This is the suggested falling action of the story. She happily gave herself to Amado, and in that moment or reading the letter had stoked old flames that never really died. She however is already married, and as to be revealed in the denouement, is also somewhat being weighed down by the morality of her nostalgia. In the story, Tinang was caught between the chance of a thought of an ideal, romantic life with Amado, and the reality of her choice to settle down with Inggo and be the mother of their children. The story resolved the conflict by suggesting the choice Tinang made after being bitten by reality and awakened from her momentary remembering: “With a shriek, she grabbed (the baby) wildly and hugged it close. The baby awoke from its sleep and cried lustily. Ave Maria Santissima. Do not punish me, she prayed, searching the baby’s skin for marks. Among the cornhusks, the letter fell unnoticed.” With the baby safe, who know who clearly got “bitten.” The dread said it all. The resolution was short and sweet: Tinang is aware (and was made aware again) of her choice and she stands by it—to have a family with this man, and stay where she is.

The choice between two good men—a landed indigenous man and a clearly ambitions man—may have returned to make her re-examine that moment.

As main character, Tinang emerged as a dynamic character transformed by an almost allusive moment—the snake and the tree easily reminds us of the garden myth, and how, in the Holy Bible, the event of the eating of the fruit of the tree of knowledge of good and evil had revealed to Adam and Eve a fundamental truth about them: that they were naked, and thus embarrassing to be seen. Did Tinang discover something about herself in that moment under the tree? Yes. She was given a moment of reckoning, an opportunity to review her life choices. The story was very sympathetic to her, and treated her as a dignified woman despite her struggles. She was however, still human, and that moment or romantic rekindling made her see the other possibility of her life: life with Amado, “who could look at her and make her lower her eyes.” The letter made her remember “the young girl she was less than two years ago.” Clearly, she was not that young girl anymore, and she is aware of it. What’s very notable with this female character is her sharp self-awareness and agency as she was torn between her real loves in the cornhusks: her past (as exemplified by the lover Amado and his belatedly read letter) and her present (Inggo, her Bagobo husband, and her children). Her decisions in life may be shaped by her traditional and rural environment, but we see her here own up to her choices. The powerful figure of the “little green snake” fed into her being the value of her decisions, which we may surmise was very easy to discern for her. She grabbed the baby “wildly and hugged it close” and the letter fell “unnoticed”—a very telling reversal between the loves in the cornhusks. Decisions are continuously made by characters until the final period is placed, and in this story, we witnessed Tinang’s resolve, as a woman, wife, and mother, to choose the entirety of her present life, no matter how hard it had become. Did she have a closure? With both Amado and her decisions, yes. The narrative made sure it sustained the telling of this woman’s essential recognition, where an almost distant, rural world and time also existed. The figure of the Bagobo signals for us not only what we call “local color” but also the otherness we from the Manila-center normally associate with it. Our key details regarding the world brought forth by the story are the Bagobo references, as well as of Cotabato, where Amado probably still lives at the time of the reading of his letter. This world is the world of Mindanao, rich in indigenous culture but archipelagically othered, as it had been for long plagued by discord. Back in the days of the story, we already see how Bagobos from the Davao region are perceived: Tinang laughs at her husband-to-be Inggo in the beginning, perhaps surprised with his temerity. The perception seems to be unchanged if we actually look at this portion of the story, while Tinang, by way of the narration’s intrusion in her mind, juxtaposes the “comfortable world” she used to live in as domestic help in her Señora’s house: “…she sighed thinking of the long walk home through the mud, the baby’s legs straddled to her waist, and Inggo, her husband, waiting for her, his body stinking of tuba and sweat, squatting on the floor, clad only in his foul undergarments.” What image do we see here of the Bagobo, despite him being landed? Your protagonist however, is very self-conscious, as I have said, and she takes responsibility for her choices. In the end, the story also made us rethink about the way we relate with Mindanao, and how the malaise against its peoples—particularly the indigenous, and even the Muslim—is brought about by the self-righteousness and entitlement of the (Spanish) Christianized (Americanized) educated lowlanders. This is very observable in a clearly challenged Tinang, trying to cope with her new and clearly backward Bagobo life [perhaps in the hinterlands, as hinted at in the story], continuing to participate in Catholic rituals [remember that her Bagobito is to be baptized], and entertaining the possibility of a different life with the educated Amado, who writes her a letter in English [she is said to have “reached the sixth grade,” a product of the public education system put in place by the Americans]. I am mentioning the subtly placed comparison to help in understanding the “othered” Mindanao world [because it is different, unfamiliar, and underdeveloped, where the community’s snail mail were claimed through a town drugstore] called into being in the story.

There is, I think, no more debate as to the probability of the well-composed event of Tinang’s awakening. We have been prepared for the logic of her actions, as well as her momentary choice to reminisce; after all, life has been tough, and it is not far-fetched for our protagonist to take the chance to remember the uncomplicated world of her youth and love.

As a work of imagination, fiction provides enjoyment through believability. Believability compels us to suspend our disbelief, and fully engage in the plot of the story—in this case, the epiphany [the moment of enlightenment, understanding, internal revelation in a character] of a woman who was given a moment to review her decisions in life after claiming an unread love letter. Believability is an important virtue associated with another fictional concept, realism, which M.H. Abrams succinctly explains in this manner: “It is more useful to identify realism in terms of the intended effect on the reader: realistic fiction is written to give the effect that it represents life and the social world as it seems to the common reader, evoking the sense that its characters might in fact exist, and that such things might well happen.” We may say that believability is the “intended effect on the reader”, and fiction, as imagined in the mode of realism, aspires to evoke “the sense that its characters might in fact exist, and that such things might well happen.” There is, I think, no more debate as to the probability of the well-composed event of Tinang’s awakening. We have been prepared for the logic of her actions, as well as her momentary choice to reminisce; after all, life has been tough, and it is not far-fetched for our protagonist to take the chance to remember the uncomplicated world of her youth and love. In the scheme of things, however, it would have taken so many other possibilities to burst her bubble, but the writer elected the figure of the snake to bring her back to reality. In the rural environment, it is utterly probable, though of course, we could not deny the fact that it is deus ex machina, wrought by divine intervention. Does the figure of the snake compromise the believability, or the verisimilitude, the likeness to the truth of the story? The answer is of course, no. In the first place, we have already seen Tinang being aware of the weight of her decisions. She patiently carried her about-to-be-baptized child [and another one on the way] in a long, muddied walk from the hinterlands, bearing in mind her duties as a mother. We also saw that she was quite selfless as the first thing she thought about upon hearing about the letter was bad news from relatives: “A letter! Tinang’s heart beat violently. Somebody is dead. I know somebody is dead, she thought. She crossed herself and after thanking the Señora profusely, she hurried down.” There was mention of Amado, but it seemed to have not affected her that much at first. She was just busy with her child. She knew her priorities but was merely human. When she opened the letter, nostalgia simply surged and for a moment, she was swept away. Though not for long. The snake slithered as both symbol and impetus for her to pull herself out of her daydream because literally, the child laid down on the cornhusks was clearly in danger. “Ave Maria Santissima. Do not punish me, she prayed, searching the baby’s skin for marks. Among the cornhusks, the letter fell unnoticed.” Her awareness of what matters in her present life, as may be seen through her actions, made the story believable. It was an acute awakening, but a believable awakening nonetheless.

Dear Ai gonplei not ste odun nowe

Si Rolando Tinio. Larawan mula sa Philippine Daily Inquirer.

Nabása ko ang iyong reaksiyon sa tulang “Valediction sa Hillcrest” ni Rolando S. Tinio, at nabasa ko rin ang reaksiyon ng ilang tao na bumasa sa iyong lumang-lumang tumblr entri (Agosto 11, 2011 ang petsa, sa kalagitnaan ng Buwan ng Wikang Pambansa). May ilang pumuna sa mistulang kamangmangan ng iyong palagay, at may ilang nagsabing masyado ka raw “purista” sa pagsasabing bakit hindi na lámang mag-Tagalog kung magta-Tagalog at mag-Ingles kung mag-i-Ingles. Ang higit na pumukaw sa akin sa iyong reaksiyon ay ang iyong pagtingin sa teksto bílang isang praktikal na diskurso—na sa ganang akin ay hindi naman mali. Nang pangatwiranan mo na kailangang maipaliwanag sa iyo ang “pros” at “cons” ng pagtuturo at “pagpapalaganap” (“promoted” ang paglalarawan mo) ng mga tulang tulad  nito (at marahil, nagtataká ka nang sulatin ang entri kung tula nga ba talaga ang nabása), malinaw sa akin na may hinagap ka hinggil sa kalikasang komunikatibo ng wika. Para saan nga naman ba ang gayong pagpapalit-wika, o yaong tinatawag sa linggwistika na “code switching”? Napukaw din ako sa iyong sinasabi hinggil sa kawalan ng orihinalidad ng mga Filipino, na iyong iniuugnay sa “tisoy” (o mestizo, sakaling hindi mo rin alam) na pagsasawika ng “tula” na ito ng isang Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan (sana ay nalaman mo na ito sa ngayon, kung hindi’y talagang kaysaklap). Oo, Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan si Tinio, at hindi lámang sa Panitikan, kundi pati na rin sa Teatro, dahil sa kaniyang pagkababad sa dulaan at pagsasalin sa Filipino ng di iilang dulang pandaigdig. Isinalin niya ang ilan sa mahahalagang dula ni Shakespeare, at baká maging interesado kang hanapin ang ilan ditong nalathala na bílang aklat. Marahil, iniisip mo na ang pag-uumingles ng persona ni Tinio rito ay tanda ng ating matinding pananalig sa lubhang kagalingan ng lahat ng pamanang Amerikano, tulad ng wikang Ingles. Hindi iyon malayong isipin, lalo pa kung malalaman mong nag-aral din si Tinio sa America. May talim ang iyong paghinagap, at dapat lámang, wika nga, na ibigay din sa iyo ang baling sa bagay na ito. Ngunit bakit nga gayon ang iyong naging reaksiyon nang makaharap ang “tulang” ito? Bakit sinasabi nilang lisya ang iyong tinuran? Ang gusto kong sabihin sa mga nagbahagi ng iyong palagay sa Facebook, kung lisya man ang tinuran, hindi mo iyon kasalanan. Hindi ka dapat sisihin, sapagkat hindi ka naman nag-iisa sa gayong kalagayan.  Oo, sablay ang iyong palagay—ngunit habang buháy naman ang tao ay laging may pag-asa. Hindi pa naman huli ang lahat.  Magandang pag-isipan sa ngayon ang kung saan mo nakuha ang ganyang pananaw at kung ano ang maaaring magawa pa.

Nása paaralan kasi iyan, sa uri ng edukasyong pampanitikan. Patawarin mo kaming mga guro na marahil ay hindi ganap na nakapagpapakilala sa iyo ng kagandahan ng tula, at ng panitikan sa pangkabuuan. Marami kaming dahilan—marahil, marami rin sa amin ang biktima ng edukasyong pampanitikan na iyong nasagap sa paaralan. Marami rin sa amin ang walang panahong mag-aral na muli—bagay sanang makapagwawasto sa ano mang nasagap naming mali. Kitang-kita ang buktot at bulok na sistema ng edukasyong pampanitikan sa Filipinas sa tinuran mo: hindi narating ng iyong maganda sanang hinagap sa kalikasan ng wika ang isa pang nibel ng pakahulugang naroroon din sa mga salita. Sa simpleng paliwanag, ang narating lámang ng iyong pagbása ay ang nibel ng denotasyon ng totoo namang matulaing diskurso ng tula. Kaya hinahanap mo ang saysay ng paggamit ng ganitong “Taglish” na wika. Maganda ang tanong mo hinggil sa mistulang “matuwid” na paggamit ng wika. Mahabang paliwanagan ang kakailanganin hinggil sa usaping ito, subalit ito na lámang marahil: ang wika ay likas na dinamiko, kung kaya’t maaari niyang biglang-biglang ariin ang iba pang wika at diskursong nakapaligid sa kaniya. Na ang ibig sabihin ko lámang naman ay ito: naghuhunos, nagbabago ang wika, at hindi basta-basta maipipirmi, gustuhin man natin. Sa denotasyon-konotasyon pa lámang ng wika ng tula, makikita na nating gumagalaw, kahit ang kahulugan, ang nilalaman (at dapat mo ring malaman, sa ganang akin, na konotasyon ang nagpapatula sa tula). May anyo pang masasabi ang wika, kung kaya’t hindi rin uubra ang “purismo” na ipinukol sa iyo ng mga nakabása sa reaksiyon mo (kapag sinabing purismo, iyon ay iyong paniniwala na may dalisay na uri ng wika at paggamit ng wika; isang halimbawa niyan ay ang paniniwala na kailangang gamitin ang mismong mga dalumat sa wika bilang panumbas sa mga terminolohiyang banyaga). May pinanggagalingan ang iyong palagay, kung kaya’t hindi mo maaaring solohin ang sisi. Ang ganyang tinuran ay hubog ng isang edukasyong pampanitikan, maging pangwika, na nakaliligta sa tunay na kalikasan ng wika. Ang tula ay isang diskursong pangwika, at may mga sinusunod na kayarian upang masabing isa ngang tula. Ang sabi pa nga ng isang paham, nakabatay sa metapora ang tula, at dahil dito, nakalalagpas ang tula sa kaniyang literal o pantalastasang nibel. May higit pa sa naroroon sa tula, halimbawa sa makikitang pagta-Taglish ng persona ni Tinio, at mahirap kung tatasahin lámang ang kaniyang gawa bílang isang tuwirang pagsasabi, bílang isang paraan lámang ng pagsasabi. Dito ko nais igiit na tula nga ang iyong nabasa; may talinghaga sa likod ng pagpapalit-wika at iyon ang kailangang talagang mahagip. Ngunit hindi nga ba, kahit sa karaniwang usapan, may mga sinasabi tayo kahit sa mga hindi sinasabi? Hindi naman lahat ng paggamit ng wika ay pagtatalastas lámang ng gustong ipahatid. Hindi ganoon ang wika.

Ang totoo, lumang-luma na ang taguring “Taglish”, maging ang usapin hinggil sa kalikasan nito, at napakarami nang pag-aanyo ng Filipino sa mahabang panahon. Ang pagta-Taglish ni Tinio ay dala ng paghuhunos ng wika noong mga panahong lumabas ang tula (at kanino mo nga pala nalaman na si Tinio ang “ama ng Taglish”?; sa guro mo ba, o sa guro ng iyong pinsan na hindi itinurong mabuti ang tula?). 1965 nang lumitaw ang tula, matapos makabalik ni Tinio sa Filipinas matapos mag-aral sa America. Nagtuturo na siya noon sa Ateneo de Manila University, at bahagi siya noon ng isang “kilusang” pampanulaan sa pamantasan na naglalayong higit na pagaanin ang wika sa tula habang nakamalas sa katangian at kislap-diwa ng mga bagay-bagay. Sa paliwanag ng isa pang Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan, si Virgilio S. Almario (na sana ay mabása mo rin), naglalaman ang tulang ito ng pagdadalawang-loob habang nagsesentimental sa pagbabalikbayan. Ani Almario, may mahabang tradisyon na tayo ng “pagsasalin-salin” ng mga kataga sa tula, tulad ng sa mga ladino noong panahon ng Espanyol, na nagtangkang itawid sa Tagalog at iba pang wika ang mga aral at panalanging Kristiyano. Dumako ang ganitong kagawian kay Tinio na hindi na lámang nag-aangkop ng kahulugan, bagkus nagtatanghal pa nga ng sinasabing “pagdadalawang-loob”: heto ang isang persona, matagal na namalagi sa America, at kailangan nang umuwi; napamahal na siya sa maraming bagay sa banyagang lugar ngunit dumating na ang panahon ng pagbabalik sa bayan. Ano ang kaniyang gagawin? Ano pa nga ba kundi ang mamaalam? Sa kaniyang pamamaalam, inilahad ang kamalayang malinaw naman ay “kolonisado” ng danas sa ibang bayan—bahagi na ng kaniyang pagkamalay sa wika ang wika ng banyagang bayan. Kung mamasdan mo ang pagsasawika ng tula, napakadulas ng pagpapalit-wika, walang pagkatisod at talagang umaakma sa bawat pagsasakataga. Magaan na magaan din ang ganitong estratehiya, hindi tulad ng wika ng mga tulang laganap noong panahon ng paglitaw ng tula. Maghanap ka ng Liwayway noon at tingnan mo kung papaanong talagang “napakapuro”, at napakalungkot din ng mga tulang lumalabas (alam mo ba ang Liwayway?). Malungkot din naman ang persona sa tula ni Tinio, ngunit kontrapunto ng gayong kalungkutan ang pagtatanghal sa mismong “katatawanan” sa kaniyang sentimentalism. Inuuyam mismo ng persona ang kaniyang sariling kalungkutan, at lalong yumayaman ang pakahulugan ng tula dahil dito. Ipinakikita niyang halos schizophrenic ang kamalayan nito, walang isahang kaakuhan. Lahat, sa paraang ilahas at madulas. Sa kadulasan ding iyan matatagpuan ang sinasabi ni Almario na “pagdadalawang-loob”, na sa ganang akin ay higit na pagkakalugar sa kawalang-lugar. Isang liminal na nilalang ang persona ni Tinio, paalis sa banyagang bayang napamahal na rin sa kaniya at kailangang bumalik sa bayang tinubuan, na hindi rin niya tiyak kung papaanong muling iaangkop sa kaniyang kamalayan at pagkatao. Hindi nga ba ganito ang nangyayari kapag masyado kang napalayo sa iyong bayan? Kilala mo ito ngunit hindi na rin talaga. Nagbabago ang mga bagay-bagay at maaaring maging banyaga rin ang ano mang daratnan. Bagay na bagay ang salitang “sentimental” bílang panlagom na dalumat sa tula. Itinanghal ng tula ang pagiging sentimental hindi sa pagbigkas ng lubhang kalungkutan at pangungulila sa lilisaning banyagang bayan; hindi rin ito ipinarinig gamit ang mabubunying papuri sa kung ano man ang daratnan sa bayang tinubuan. Ipinakita ng tula ang pagdadalawang-loob, ang pagiging liminal, sa wikang humuhubog sa kamalayan ng persona. Nagta-Tagalog at nag-i-Ingles. Nag-i-Ingles at nagta-Tagalog. Walang katiyakan sa pag-alis at pagdating, ngunit isang nilalang ang pinalitaw ng wika ng tula: isang personang pakapa-kapa sa dilim ng kaniyang sariling pamamaalam sa kabanyagaan, habang kumakaway sa kaniyang napipintong pagbabalik ang maparikala (ironic, parikala ang salita natin para sa tayutay na iyan) na kabanyagaan, kakatwaan ng bayang pinanggalingan. Kaysaklap, kaybigat na kalagayan na pinagagaan ng Taglish, na maaari’y wika ng mga nakaririwasa noon na babad din sa kolonyal na edukasyon (tandaang papasók na ang bansa noong 1965 sa matinding paghahanap ng pambansang kaakuhan).

Gayunpaman, natutuwa pa rin ako dahil sinipi mo ang tula ni Tinio, marahil dahil nais mo ring maliwanagan hinggil sa iyong reaksiyon. Dapat kang purihin doon, dahil pinahunan mong tipahin ang tula o maghanap ng kopya mula sa internet. Gusto kong isipin na may puwang sa puso mo ang panitikan, lalo sa pag-aalala mo hinggil sa “paglaganap” ng ganitong uri ng panulaan, at pag-iisip hinggil sa epekto ng pakana ng tula sa karaniwang paggamit ng wika. Ibig sabihin, kahit papaano, ay isa kang mambabasang Filipino na may pakialam sa mga babasahin. Ang problema ngayon ay talagang mahihirapan na kaming mga guro na paramihin pa ang iyong lipi. Batid mo naman siguro na sa kolehiyo ngayon, hindi na hinihingi ang pagtuturo ng Panitikan/Literature, Filipino at English, mga kursong makatutulong sana sa pagtutuwid ng mga maling nasagap mo mula sa hayskul na magpahanggang ngayon ay problemado pa rin ang kurikulum sa Wika at Panitikan, bukod pa sa makalilinang ng kritikal, makatao, at maka-Filipinong kamalayan. Sa ngayon, hindi ko alam kung saang akademikong pook pa matatalakay ang mga tulang tulad ng kay Tinio, na oo, maaari naman talagang talakayin sa paraang interdisiplinaryo, gaya ng mithi ng Department of Education at Commission on Higher Education, ngunit higit sanang mapayayaman kung mamalasin, unang-una bílang isang tekstong pampanitikan. Marahil ay narinig mo ang pagsasara ng maraming kagawaran ng panitikan o mga wika sa maraming pamantasan. Kahit pa sinasabing may naghihintay na hanapbuhay sa mga gurong mapagsasarhan ng kagawaran dahil sa pagbubukas naman ng mga senior high school, wala pa ring kasiguruhan ang kanilang kabuhayan. At tulad nila, nananatiling walang kasiguruhan ang edukasyong pampanitikan. Estado na rin ang nagtakda ng lugar ng panitikan at wika sa iskema ng mga bagay-bagay—wari’y wala raw pakinabang sa mga ito, lalo’t nagmimithi tayong umangat bílang isang ekonomiya. Sa sistema ng edukasyong nakabatay sa panunukat at istandard, mahirap talagang ilugar ang wika at panitikan. Ano nga bang kakayahang pantrabaho ang naidudulot ng pagkatuto sa pagbabasá ng tula? Magiging madali nga ba ang makakuha ng trabaho kung marunong kang magsiyasat ng operasyon ng talinghaga? Kung ako ang guro mo, pasado ka na sa akin dahil nakita mo kaagad ang kaibhan ng wikang ginamit ni Tinio sa tula at ng karaniwang wika. Ikatutuwa iyon ng mga Rusong Pormalista (mga kritiko ito mulang Russia na ang mithi ay patunayan ang pagkapanitikan ng panitikan), dahil, wiwikain nila, natagpuan mo ang pagsasakakatwa ng wika sa pakana ni Tinio. Ngunit kapag hindi ka nga maalam sa pagtasa sa diskurso, na sa ganang akin ay isang mahalagang kaalaman sa búhay, magiging walang saysay ang nakaharap na wika, ituturing na ingay lámang o pagsasakatagang banyaga.

At bakit mahalaga sa búhay ang kakayahang tumasa ng diskurso ng wika? Dahil ang mundo natin ay inaanyuan at binibigyang-saysay ng wika. Sabihin mang teknolohiya na ang nagpapatakbo sa daigdig, nakasalig pa rin ang lahat-lahat sa wika. Sasabihin ng mga tagapagsulong ng mga kakayahang pang-siglo 21, isa pang balangkas na hiram natin mula sa mga Americano para sa repormang K-12, na mahalaga ang pagkamalikhain sa daigdig na ito. Ngunit bakit isa sa unang tinanggal sa kurikulum ng kolehiyo ay ang panitikan? Nakaligtaan yata ng mga bumalangkas sa bagong sistema ng edukasyon na isang mahalagang ambag ng pag-aaral ng panitikan ay ang pagkamalikhain, lalo na, ang kakayahang magharaya. Ang danas pantao ay hindi laging maliwanag at busilak, kung kaya’t kailangang matuto ang tao na magharaya, na mag-asam ng kaniyang ikabubuti, ng kabutihan. Kung dumaraan ka sa sinasabing pagdadalawang-loob, tulad ng sa persona ni Tinio, maaari mong ikabaliw ang pagiging liminal, ang desorientasyon sa paglisan at pagbabalik. Ang sabi nga nila, hindi maaaring ensayuhin ang búhay, kaya mabuting bumaling sa Panitikan upang masaksihan ang mga posibilidad ng mga bagay-bagay. Babalik ako sa tinurang may higit pa sa nababása natin ang naroroon sa Panitikan, kung kaya’t mahalagang matuto ang lahat na tumaya ng diskurso ng wika, lalo pa ng wikang matalinghaga. Hindi maikukulong sa tuwirang pagsasabi at deretsahang komunikasyon ang Panitikan, at sakali mang makulong ito, isa itong bigong tangkang tukuyin ang mga posibilidad, ang mga maaari, sa ating búhay. Nananalig ang Panitikan na mayroong umiiral na higit pa sa naroroon sa teksto, kahit pa dumaraan ang daigdig sa patuloy na pagguwang sa mga kahulugan. Ang tula ni Tinio ay paghahanap ng kahulugan sa gitna ng isang naghuhunos na búhay, na lagi’t laging kailangang bigyang-saysay, saan mang lupalop makarating. Ang hiling ko, bílang guro ng Panitikan, ay huwag mawalan ng pagkakataon ang marami pang mag-aaral na maranasan ang buti ng birtud na ito ng gawain ng pagbabasa ng tula. Hiling ko rin na magkaroon sila ng kakayahang tumasa sa mga diskurso ng wika upang makasangkapan bílang isang masaklaw na kagamitan sa pakikipagtalastasan, pamamahayag, at pakikipagkapwa. Natuwa akong biglang masapol ngayon ang pakikipagkapwa dahil isa pang dulot ng Panitikan ang pagkakaroon ng hambal sa kapwa, ang maunawaan ang kanilang pananaw sa daigdig, ang matarok ang kanilang pinagmumulan habang itinatanghal ang mga sarili. Ang Panitikan naman kasi ay tungkol sa mga tao, at madalas, pagpasok sa kamalayan ng mga tao upang maunawaan ang kanilang motibasyon, pasikot-sikot ng isip, at pinakamalalalim na damdamin. Sa madaling salita, tinuturuan tayo ng Panitikan, at ng tula, lalo na, na makaramdam, kahit minamahid na táyo ng ating globalisadong panahon. Umibig ako sa tula sapagkat may matindi itong bisa na tutukan ang mga danas sa isang siksik na paraan. Gaya na lámang ng sa persona ni Tinio, na naghihinagpis sa kaniyang mag-isang lamentasyon na isa ring paraan upang pagtawanan ang sariling mga pagbabago, gayong simple lámang naman ang sitwasyon: kailangan na niyang umuwi, at hindi naman talaga niya tahanan ang America. Nakagawa si Tinio ng isang personang may split personality—isang Americanong-americano na ngunit sagad sa buto pa rin ang pagka-Filipino. Papaanong hindi mo iibigin ang personang ito, na batid na batid ang kaniyang kawalang-lugar? Ang hiling ko naman, para sa iyo, sana’y nagbabasá ka pa rin ng tula, at tumutuklas ng mga makatang Filipino, kahit malaki ang pagkukulang namin na nagpakilala sa iyo ng Panitikan. Hindi dahilan ang kakulangan upang tupdin ang sariling pagtuklas. Masyadong mayaman ang tula ni Tinio para saklawin ng tangka kong talakay dito, pero sana, nasimulan nito ang isang pagbabalik-aral para sa iyo, sa gayong paraan na napabalik-aral ako ng pagkakataong ito sa tulang ito ni Rolando Tinio, na isang makatang talagang minamahal ko.

Pagkalusaw ng Isang Disiplina

Kagabi ay hindi ko na napigilan ang sarili na lantarang tawagin ang pansin ng butihing palaisip na si G. Leloy Claudio, na sumulat sa ng kaniyang pagtatanggol sa General Education Curriculum (GEC) ng Commission on Higher Education (CHED), lalo na hinggil sa duda ng ilang partido na malay na pagsikil nito sa Wikang Filipino.

Hindi ko na sana ito papansinin, tulad ng mga hindi ko pagpansin sa mga okasyonal niyang pakikisawsaw sa kung ano-anong usapin. Ngunit ang nakatigalgal sa akin ay ang pagtawag niya sa mga nanunuligsa na “emotionally-charged”, at “ill informed” pa nga sa pagrerehistro nila ng mga “national polemics about the national language.” Binasa ko nang husto ang maikling artikulo niya sa website, sa mithing maunawaan ang kung ano ang talagang sinasabi niya hinggil sa maaanghang na nasabi na hinggil sa usaping ito. Labis kong ikinagulat ang marami niyang akala.

Marami sa mga sinasabi niya ay nasabi na—tulad ng mga “options” lalo na para sa mga gurong lumalabas at nahihintakutan dahil posibleng mawalan ng trabaho sa pagdating ng ganap na pagpapatupad ng K-12, at ngayon nga ay mistulang naghuhuramentado sa midya. Sa tesis na “hindi naman pinag-initan” ang Filipino sa paglikha ng bagong kurikulum sa kolehiyo, kibit-balikat na ipinanukala ni G. Claudio ang animo’y talagang mga napakadali ngunit hindi makataong solusyon: ang retraining o pagtuturo ng asignaturang tulad ng Art Appreciation; secondment sa hayskul, at pagbaling sa mga dalang posibilidad ng interdisiciplinarity.

Ang mga panukalang ito sa pangkabuuan ay nakaangkla sa kaniyang pangunahing ideya: “In asking the CHED to have mandatory Filipino language instruction in the college curriculum, advocates are, in effect, calling for the outright privileging of Tagalog over English. None of them advocate returning both Tagalog and English instruction.” Hindi ko alam kung natitiyak niya ang kaniyang sinasabi sapagkat ang totoo, hindi naman isyu ng mga sinasabi niyang “polemiko” ang tungkol sa pribelehiyo ng ano mang wika, bagaman malinaw namang sa mahabang panahon ay marhinalisado ang Filipino (at iba pang wikang Filipino) sa akademyang tubog sa Ingles.

[Huwag na muna nating isama pa ang marhinalisasyon ng mga wikang Filipino mula sa iba’t ibang lupalop. Kamakailan, nakasagutan ko sa Facebook ang isang guro na kasapi yata ng lumilitaw ngayong pangkat ng mga dalubwika (dalubhasa sa wika) na humihingi ng “linguistic justice”. Bigla akong napaisip nang marinig ko ang kataga—linguistic justice. Kapag pinagnilayang mabuti, hindi lamang sila talaga ang nangangailangan ng katarungang pangwika. Lahat ng mga wikang Filipino—kasama na ang Tagalog—ay nangangailangan ng pagkakaaahon mula sa pagkakadusta, at sa wika nga ni Vicente Rafael, ay “pagkakasakit” ng kolonyalismo, sa ahensiya ng pagsasalin. Oo, may mga lumitaw na hegemon sa wika, tulad ng Tagalog, ngunit ang hegemoniya ng mga ito ay hawa ng kolonyal na kamalayan, at dapat ngang mapalitaw. Sinabi ko na sa isang pagkakataon na tiyak na may sakit ding ganito ang iba pang Kristiyanisadong wika sa Filipinas. Kaya may katumpakan ding sabihin na tungkol sa linguistic justice ang usaping ito.]

Iniisip marahil ni G. Claudio na sapat na ang pagtatalaga sa Filipino sa mababa at mataas na paaralan. Ang sabi niya, ang mga kurso sa GEC ay talagang “advanced” na, at sa kaniyang lisyang retorika, inaasahan na ang ganap na kahusayan sa pag-aaral ng wika sa Enhanced K-12 Basic Education Program (BEP). Lubhang ideyal ang ganitong pananaw, lalo’t kung hindi naman nakikita o nalalaman ang totoong sitwasyon sa ibaba. At ang kataka-taka, sinusukat niya ang maaaring “kahusayang” ito sa bilang ng oras na maituturo ang Filipino sa BEP. Ang sabi pa niya sa kaniyang addendum sa humahaba nang usaping ito, “(t)he two years of senior high school, according to CHED documents, require 80 hours of Filipino language instruction per sem(ester). So I’d like to know what the concern is.”

Sasagutin ko siya ngayon sa pamamagitan ng marami kong tanong. Ano nga ba ang ipinagpuputok ng butse naming nagsasalita hinggil dito?

Sabi pa niya, “(t)he net effect is, in fact, an increase in time and resources devoted to the study of the national language.” Non sequitur. Kung oras nga lamang talaga ang sukatan ng inaasahang kahusayan, palagay ko, hindi natin makikita ang maraming kabagang sa gayong “karahas” na pakikipagtalo. Sapagkat hindi oras ang isyu kundi ang mismong pagkalusaw ng institusyong pangkalinangang-wika, na mistulang pagtalikod na rin kung tutuusin sa diwang pang-pambansang wika na nakasaad sa ating Saligang Batas. Naniniwala akong hubad sa kritikalidad ang ganitong praktikal na tugon, at myopiko ring pananaw ito na tiyak na magbubunsod ng mas malalaking suliranin para sa bansa. Isang mainiping pagtaya at di makatwirang pagtatanggol sa isang programang sa mula’t mula ay may nabubulok na ubod.

Sinasabi ni G. Claudio na sapat na ang Filipino sa BEP, samantalang may pagkakataong pumili ang mga institusyon ng Ingles o Filipino sa pagtuturo ng bagong mga asignaturang isinalin pa nga (ay, pasalamat tayo) sa Filipino sa CHED GEC, sa Memorandum 20 na nilagdaan ng tagapangulo ng CHED Patricia Licuanan noong Hunyo 28, 2013. Makalulusot pa sana ang CHED sa pagigiit ng “option” na “English or Filipino” sa GEC, lamang ay talagang inisip, dinalumat ang kurikulum sa Ingles—at nananatiling isang “option” ang Filipino, hindi lamang dahil inihuli ito, kundi lalo’t higit, tiyak na mas pipiliiin ang Ingles sapagkat nakasanayan nang gamitin at madaling madadala sa bagong sistema. Burado na ang presensiya ng Filipino sa malawakang sistema.

[Kaya ipinagtataka ko rin kung bakit pinaggigiitan ng isa pang kritiko ng wikang Filipino na “misguided” ang mga tagapagtanggol ng pambansang wika. Kung mamalasin natin sa pangkabuuan, hindi lamang naman ang sinasabi nilang hegemonikong Tagalog ang naisantabi. Ang lahat ng mga wikang Filipino ay naisantabi sa bagong sistemang ito, na nagmimithi lamang na ihanda ang mag-aaral sa global na merkado, kahit ibinabandera pa ang nasang hulmahin ang kabataan na “secure in their identities as individuals and as Filipinos.” Sang-ayon ako sa Mother Tongue Based Language Education, oo. Ngunit hindi dapat matapos sa maagang yugto ang pag-aaral ng mga wikang pambansa. Kung maaari pa nga, dapat na iakyat din ito sa mataas na paaralan, maging sa kolehiyo. Ito sa palagay ko ang paraan upang makamit ang linguistic justice na tinatawag. Ang huwag patahimikin ang mga wika sapagkat nabigyan na naman ito ng espasyo sa sistema. Ang patuloy na pagdidiskurso sa mga wika at sa Filipino ang tunay na diwa ng pagtupad sa diwa ng Saligang Batas sa nagsasaad ng mithing linangin ang wika.]

Muli, ang usapin ng dali. Kaya tama rin si G. Claudio na baka nasa hayskul nga ang pag-asa. Marahil.

Ngunit wala ito roon. Sa isang matalik na pagsusuri ng kurikulum ng BEP Filipino, makikita ang maraming butas sa iniisip si G. Claudio na “mas pinalakas” na Filipino. May bilang na 141 pahina ang mapang pangkurikulum na ito, at higit na hahaba ang talakayan kung sisimulan ko sa simula—sa Kinder. Ang pagtitig ko sa mapa ay nakatuon sa pangmalawakang balangkas nito, at sa kabuuang pagturing sa panitikan ng programang hayskul, na siyang bungad ng mga kabataang papasok sa senior high school o sa kolehiyo.

Una, ang mismong programa ng K-12 Filipino, na kompartmentalisado ang mga kasanayang tumutugon sa kakayahang pang-ika-21 siglo [maka-agham at teknolohiya ang balangkas], ay sumusupil sa ubod ng katuruan ng wika. Ang pinakamataas na antas ng wika, ang panitikan ay patuloy na kinakasangkapan dito bilang lunsaran ng pangwikang kasanayan, at hindi binabasang panitikan, gaya ng sana’y inaasahan. Malabo ang posisyon ng mapang pangkurikulum sa aspektong ito, kahit tila ba pinaniniwala ng mga gumawa nito ang kanilang sarili na sapat nilang binalangkas ang mga aralin sa mga kunwang kaukulang kasanayang nakabaling sa mga anyo at uri ng panitikan.

Kung tititigan ito, makikitang sa bawat gawain, nangingibabaw ang paggamit sa panitikan sa napakababaw na pamamaraan ng pakikipagtalastasan. Malawak at tumutugon sa teknolohikong panahon. Isinasaalang-alang ang lahat ng sinasabing “makro-kasanayan”. Ngunit horizontal lamang ang tiyak na magagawang paglawak. Walang lalim. Halimbawa, sumasapat na ba ang pagmapa ng Pag-unawa sa Binasa kapag itinakda nitong ang kasanayan ay “Naiuugnay ang mga pangyayari sa binasa sa mga kaganapan sa iba pang lugar ng bansa”? Pag-unawa nga ba talagang may lalim sa Binasa ang “Nasusuri ang pagkamakatotohanan ng mga pangyayari batay sa sariling karanasan”? Bakit paulit-ulit ang pangangailangang ilahad ang mga elemento ng maikling kuwento mula sa Bisaya at Mindanao, halimbawa? May pagkakaiba ba? Bakit ba lagi na lamang nagsisimula sa pag-uugnay sa daigdig at kasalukuyang pangyayari ang pagbasa ng panitikan? Bakit kailangang laging ipasulat sa mag-aaral ang mga alternatibong katapusan sa mga kuwentong o pagsasalaysay na kadalasan ay “hindi maganda” ang katapusan?

Kung mamarapatin, sa bahaging nauna, ang kasanayang “Pag-unawa sa Binasa” lamang ang binabasa, tinititigan ko, sapagkat susi sana ito sa pagtutuwid sa lisyang pagtuturo ng panitikan na malaong ipinapatupad ng ating sistema ng edukasyon. Ang pagsipat na ito sa ilan sa mga problematikong gawain (ilan sa talaga namang napakarami pa!) ang magpapakitang halos walang ipinagbago ang metodo ng pagpapaunlad sa kasanayang ito, na hahango sana sa ating mga mag-aaral sa lusak ng kakulangan sa pagkamalikhain at hahasa sa pagkamapurol ng kritikal na pag-iisip. Ang mga lumikha ng kasanayan ay hindi gaanong maalam sa pinapaksa nilang panitikan, kung kaya’t lumilitaw sa mapang pangkurikulum ang mga tulad ng “Naihahambing ang tekstong binasa sa iba pang teksto batay sa: paksa, layon, tono, pananaw, paraan ng pagkakasulat, pagbuo ng salita, pagbuo ng talata, pagbuo ng pangungusap,” na nakatuon sana sa pagsuri ng isang teksto ng kulturang popular.

[Isa pang kataka-takang bahagi ng mapang pangkurikulum ang patuloy na pag-unawa sa sinasabi sa linguwistika na mga “suprasegmental” na katangian ng pagbigkas sa salita. Ginamit ito sa isang aralin sa tula. Ang nais ng aralin, ipabigkas sa mag-aaral sa tamang tono, himpil, at diin, ang tula. Wala namang problema. Ngunit kung babalikan natin ang mga pundamental, hindi nga ba, iba talaga ang ating wika, iba sa mga wikang may malinaw na mga katangian ng himpil o diin, halimbawa? May hinala akong isinalin lamang ito ng mga bumalangkas ng kurikulum mula sa Ingles, dahil kagulat-gulat na kahit marami nang naisulat hinggil sa katutubong palatugmaan natin sa Filipinas—mula pa kay Rizal—parang wala pa ring nakabasa na wala naman tayong mga pagdidiin (stressed) at di pagdidiin (unstressed) sa salita. Mayroon lamang tayong apat na tudlikan: mabilis, malumay, malumi, maragsa.]

Bakit din ba panay ang munti’t malalaking pagkakamali sa kurikulum, na parang tanda ng kakulangan sa kahusayan ng mga lumikha nito? Bakit ba ginagamit ang salitang “kabanata” sa Florante at Laura gayong batid naman natin na ito ay nasa anyo ng awit at patula? Baka kasi nga ito ri’y may katangiang pasalsaysay. Inisip ba nilang kaydaling gawin sa pagbulatlat sa teksto ang layong “Nailalahad ang sariling pananaw at naihahambing ito sa pananaw ng iba tungkol sa pagkakaiba-iba o pagkakatulad ng paksa sa mga tulang Asyano”? Handa kaya ang guro sa ganitong mahaba-habang paliwanagan? At, handa kaya ang mag-aaral. Ano ang ibig sabihin ng kurikulum map nang iatas nito sa isang item ng Pag-unawa sa Binasa ang “Nabibigyang-puna ang kabisaan ng paggamit ng hayop bilang mga tauhan na parang taong nagsasalita at kumikilos”? Isang pabula ang paksa, at kumbensiyon ng pabula ang pagkasangkapan sa hayop! Balak bang pagsa-tauhin ang karakter?

At bakit ba pinipilit tayo nang pinipilit ng mapang pangkurikulum, sa mga pagkakataong magagawa nito, na suriin ang mga teksto “batay sa pananaw/ teoryang: romantisismo humanismo naturalistiko at iba pa”? Matagal nang tinututulan ng mga eksperto sa panitikan ang ganitong lisyang pagkasangkapan sa “teorya” sa hayskul dahil una, hindi naman naituturo talaga nang maayos ang mga dalumat at pamamaraan ng sinasabing teorya o lapit-pagbasa. Ikalawa, hindi naman mga pananaw, ni lapit-pagbasa, ang mga binabanggit na “teoryang” ito. Bukod sa nakakagulo sa pag-aaral ng panitikan, maging ng wika—na sana’y nagtutuon na lamang ng pansin sa mga tamang pamamaraan ng pagtitig sa teksto—ginugulo pa nito ang isip ng mga bata sa pagpipilit na ang “humanismo”, “romantisismo”, o “naturalismo” ay mga paraan ng pagbasa. Nagagamit nga sa talasalitaan ang teksto, nagiging salalayan ng gramatikong kasanayan, ngunit patuloy na binababoy ang pampanitikang katangian nito.

Ang pinakamasaklap sa palagay ko ay ang tuluyang marhinalisasyon ng mga malaon na nating tinatanggap at ipinagmamalaking obra maestra. Ang mga ito—ang Florante, Ibong Adarna, at ang mga nobelang Rizal na Noli Me Tangere at El Filibusterismo—ay muli at muling idiniyestiyero sa huling quarter ng mga taon, at dahil nga roon ay hindi na mababasa nang buo dahil sa hayskul, ang huling quarter ay yugto ng mga pagmamadali. Ang tugon ng mga materials developer dito—yaong mga gumagawa ng teksbuk—ay lumikha ng buod sa mismong mga bagong teksbuk, na malinaw namang inhustisya sa mga akdang pampanitikang nabanggit. Sa pagkakataong sari-sari nang puna ang naibato sa mga patakbuhing kompanya ng teksbuk na naglalathala ng mga “pinagaang” na bersiyon ng mga akdang pampanitikan na ito, isang hakbang paurong ang pagpipi sa mga ito bilang mga dakilang akda ng ating kultura. Isang kabulastugan, kung tatanungin ako ni G. Claudio, na patunay lamang na wala sa haba ng oras ang kalakasan ng isang programang pang-edukasyon kundi nasa nilalaman nito.

Panitikan ang paksa at teksto ng pag-aaral ng wika sa BEP ng K-12, at itong mga halimbawang butas na ito sa pag-aaral ng panitikan ang nagpapakita na hindi pinalalakas ng programa ang Filipino, bagkus ay pinapatay pa ito sa pamamagitan ng ganitong mga nakapanlulumong pagpapabaya. Oo, may 80 oras ngang itinuturo ang Filipino kada semestre, pero tiyak kong 80 oras iyon ng pagtuturo ng sari-saring kalisyaan at basura. Ang masaklap pa, sinusunod ng kurikulum, sa pangkalahatan, ang balangkas na spiralling ng mga aralin. Lalong lumalala ang problema sapagkat nag-i-spiralling ding malinaw ang mga kamaliang pinayagang maitala sa mapang pangkurikulum.

[Magsasapantaha ako: bakit nagkaganito? Marahil ay minadali ang pagpaplano. Maaari ay maraming hindi pagkakasundo. Maaari ring maraming may interes sa pagbabagong mangyayari na nagmithing makakuha ng posibleng negosyo, lalo na sa produksiyon ng mga teksbuk. Ang balita ko, naging “pahirapan” ang pagkuha ng mga mapang pangkurikulum na ito para sa mga materials developer—animo’y kontrabandong ipinupuslit noong nakatakda pa lamang itong matapos. Gaano kaya ito katotoo?]

Kung ako kay G. Claudio, sapagkat may mithi naman siya na maging tagapamansag ng interdisciplinarity, aaralin ko muna ang laman ng mga kurikulum na itong lilikha nga ng mga mag-aaral na tutugon sa “pangangailangang panlipunan at global na pamayanan”, ay lilikha rin tiyak ng mga Filipinong kubikong ang kamalayang pambayan. Sabihin na nating anti-nasyonalismo siya, na siya ngang posisyon talaga niya sa ispera publika. Malinaw na may direksiyong pambayan ang kurikulum sa Filipino, na agad-agad din nitong tinatalikuran sa pagmamapa nito ng mga kasanayanang nararapat na mapaunlad sa loob ng klasrum. Ginagawa ngang nakatutugon sa teknolohikong sagitsit ang mga bata, ngunit upang hayaan lamang nilang maging busabos ang bayan nating sawi.

Sana nga ay ganoon kadali ang lahat. Sana nga ay madaling kamtin ang mga mithi. Ngunit ang dali at praktikalidad na nasa hinagap ni G. Claudio ay sadyang napakalayo sa realidad.

Hindi ko lamang alam kung gaano kalalim ang kabatiran ni G. Claudio sa lagay ng ating edukasyon sa ibaba para maging madali sa kaniya ang malinaw namang pagtatanggol sa pamahalaan, sa CHED GEC, at sa DepEd BEP, sa isyung ito ng Filipino. Pinalad—o minalas yata—akong makapag-ikot sa maraming bayan sa Filipinas upang tumulong sa tinatawag na mga “teacher training” at nakausap ko ang mga guro mula sa mga sentro at malalayong bayan. Hindi sila handa para sa mga minimithing pagbabago ni G. Claudio, na mithing pambayan ko rin naman. Nababagabag sila. Mungkahi ko kay G. Claudio na sa lalong madaling panahon ay mag-ikot-ikot upang makaharap ang nakapanlulumong sitwasyon ng kakulangan sa paghahanda. Nakaambang lalong maging mangmang ang mamamayan. Lalong pinalala ng mapang pangkurikulum ang buhay ng mga guro, na lubhang hirap na dahil sa mababang sahod, kakulangan ng mga pasilidad ng paaralan, at higit na kawalan ng pagkakataong makapaghanda sa daluyong na ito ng K-12. Isa lamang ang disenyong pangkurikulum sa napakalaking balakid sa pagtupad ng mga gurong ito sa mga katungkulan nila, at tila hinayaan na lamang silang lumangoy sa malawak na karagatan ng estado.

Ngayon, dinadalaw ang lahat ng takot na mawalan ng trabaho, at sa palagay ko, hindi iyon dapat na ipagkibit-balikat lamang. Minsan, kailangang lumipas ang panahon ng hinahon upang ligaligin ang malupit na tiraniya ng pagtanggap-na-lamang at pagtitiis, na nakaambang sumakop muli sa atin. Naririto ang rebolusyong hinahanap ni G. Claudio, sa rebolusyon ngayon, ng mga pinatatahimik, sa ngalan ng pangako ng kaunlaran. Sa rebolusyon ng mga handa at matatapang na magsiyasat ng mga lingid na balangkas ng repormang ito, na handang humimay ng mga diskurso at dokumento sa ngalan ng tunay na pangangatwiran, bansagan mang “polemiko” o ultra-makabayan. Wala akong nakikitang masama, lalo na kung ganito kasama ang isinasalaksak sa ating mga lalamunan.

Isa pa, ang sabi ng mapang pangkurikulum ng BEP Filipino, layon nitong makahulma ng “buo at ganap na Filipino na may kapaki-pakinabang na literasi.” Bakit kaya ang lumalabas ngayon, parang higit na kamangmangan, lalo na sa pagiging Filipino, ang tinutunghang landas ng mapa? Ito ba ang tuwid na daan? Daan patungo sa kamangmangan? Hayaang mabusabos ang wika at kasamang mabubusabos ang panitikan. Ang pagbusabos sa panitikan at wika ay hindi lamang atake laban sa kabansaan. Atake din ito sa totoong nilulusaw na disiplinang akademiko sa panahong ito ng neoliberal na pananampalataya—ang humanidades, na kandungan ng pagkatao at pagpapakatao. Isa sa mga haligi nito ang wika, ang panitikan. Nagtuturo man ang mga guro sa Filipino o sa Ingles, mismong estruktura ng pag-iral ng mga disiplinang tinatalunton nila ang nilulusaw ng sistema.

[Sa ibang pagkakataon, susuriin ko ang mismong balangkas ng CHED GEC. Nais kong ipakita ang pagkatuta nito sa “global” na mga kahingian. Tinik sa lalamunan ng globalisasyon ang humanidades sapagkat sa larang na ito sinisinop, sinusuri, at inuusig ang laksa nitong mga pagkukunwari.]

Nauunawaan ko ang sentimiyento ni G. Claudio hinggil sa imposibilidad ng kabansaan. Ngunit, sa ganang akin, hindi makatwiran na ganap na tanggalan ang mamamayan ng pagkakataon na mithiin ito, kahit patunay pa nga ni Caroline Hau ay isa itong katha. Kailangan din ang kuwentong ito. Kahit itatwa pa niya, ang pag-aaral ng wika ang batayan ng pagkamakabansa ng mamamayan. Maaari tayong maligaw ngayon, kung hahayaan natin ang mga sariling ganap na ma-tiyanak ng globalisasyon, at ng ASEAN 2015 Integration.

Salamat kay Dr. Antonio P. Contreras.

Hinggil sa Indibidwal at sa Komunidad

Balangkas ng panayam na binigkas sa panel na “Paghubog ng identidad sa loob ng isang samahan”, ng Hubog: Identity as Cornerstone ng Malate Literary Folio, De La Salle University, Manila, Enero 24, 2015. 

1898807_722582331189607_4365860128471471385_oTulad ng lahat, naatasan akong magbahagi ng aking pagninilay hinggil sa indibidwalidad vis a vis pagiging kasapi ng komunidad—o iyon ang aking pagkakaunawa sa paanyaya. Pinipili ko ang higit na makahulugan at mapanlagom na “komunidad” sa halip na grupo, organisasyon, pangkat, klub, atbp., upang ipahiwatig ang higit na malawak at mahalagang implikasyon ng pagpili na maging bahagi ng isang kolektibo sa ngalan ng isang layon at mithi—at sa konteksto natin, para sa mga alagad ng sining. Ang aking perspektibo hinggil sa komunidad ay nag-uugat sa pakahulugan nito bilang nagkakaisang pag-ayon sa isang pananampalataya o paninindigan, “shared by all or many,” wika nga ng etimolohikong minulan nito. Ang indibidwal naman, sa minulang Latin na individuum, ay “the atom, the indivisible particle,” na nakikibahagi sa isahan at malakihang pagkilos ng isang pangkat, matapos na umanib at makibahagi ng isang indibidwal sa “community of relations or feelings,” tulad ng isinasaad sa Latin na comunitatem. Nawa’y patawarin ninyo ako sa pagtawag sa mga orihinaryong pagpapakahulugan ngayong umaga, bagaman tinitiyak kong mahalaga ang mga ito para sa ating kalinawan. Ngunit kung iisipin talaga natin, ang mismong pagsasanib ng danas indibidwal at komunidad ay humihinging maisalaysay nang mabuti, lalo para sa ating ang pinanghahawakan ay salita. Kaya sa salita talaga tayo kailangang magsimula—at sa pagsasamundong nalilikha nito.

Mangha ako sa salitang indibidwal. Sa patuloy kong pagbubulatlat ng minulan nito, lumilitaw ang kalikasan nitong mapagbukod. Mahalaga ang singularidad, ang pagiging hiwalay, ang paghakbang paurong, tungo sa pagkilala ng sarili. Ganyan din ang ipinahihiwatig ng mga salita mula sa ating wika na madalas na iniuugnay natin sa pagiging bahagi ng isang isang kabuuan o lipunan—kapatid, kasapi, kaanib. Ang panlaping ka-, una, ay naghahayag ng pagkakabukod, ng pagiging isang bahagi na nagkakaroon lamang ng katuturan kapag nakapagtindig na ng ugnayan sa isang kabuuan. Ang ugnayan, ay laging dalawahan, lalo na sa ating konteksto, tulad halimbawa ng pahiwatig ng salitang Ilokano na kaddua (kasama), na halos katunog ng kararua, o kaluluwa. Ang dalawahan dito, kahit sa salitang indibidwal-sa-komunidad ay maaaring ituring na tumutukoy sa maramihang ugnayan, bagay na nagpapatag sa mga nagtatagpong pagkakabukod at kaibhan. Nagkakaroon ng kaisahan. Ngunit ang mga salitang tumutukoy sa sariling sumasapi ay makikitang nagpapatuloy na nagsasalaman ng kaakuhan bilang bukod, bilang iba. Bagay na maaari nating paghanguan ng kislap-diwa hinggil sa pakikipag-ugnayan sa isang samahan: nananatiling indibidwal ang indibidwal, lalo sa harap ng kabatirang likas sa komunidad, sa samahan (na salitang tumutukoy sa pagsasama-sama), sa pangkat, ang kung baga’y magpantay ng kaibhan sa bisa ng kaisahan, sa ngalan ng ano mang lunggati, mabuti man o masama. Na may dala ring panganib kung hindi malilinang.

Kaya ang sagot ko marahil sa napakahalagang tanong ng talakayan na ito, sa kung ano ang pinakahalaga, pinakaideyal na katangian ng indibidwal na sumasali sa isang komunidad, ay ito: ang maging buong indibidwal muna, higit sa lahat. Kailangan makatiyak muna sa sarili, bagaman ang pagkilala sa sarili ay hindi naman madali at agad-agad. Mahalaga rin ang panahon. Ang pakikihamok sa ano mang partikular na paninindigan, posisyon, o paniniwala, ay nararapat na natutugunan ng isang indibidwal na pananalig, ng isang kakanyahan na handang umiral sa kontradiksiyon ng pagiging kasapi ng isang pangkat, at pagiging isang nakapagsasariling indibidwal. Ang kasapian ay mahalaga, at mahalaga rin ang mga pagpapahalaga ng pangkat. Ngunit kailangang malay ang isang indibidwal na mayroon siyang sariling kailangang ibinubukod, upang marinig niya ang kaniyang budhi, sa tuwing nakikibahagi sa ano mang kolektibong pakikihamok. Ang tinig na ito ang dicere sa contradicere ng minulang Latin ng kontradiksiyon. Ito ang “tinig ng pananalungat”, ang balintuna ng kasapian, na hindi lamang yaong tumutukoy sa pagiging kritikal sa isang konteksto ng kaisahan, kundi higit bilang pag-iral sa isang espasyo ng krisis, tulad ng ipinahihiwatig ng minulan ng salita na krinein, na nangangahulugan ng pagkilates, pagninilay, pagpapasya. Ito sa palagay ko ang birtud ng kamalayan sa kabukuran, sa konteksto ng isang kapangkatan: isang kritikal na kasapian.

Ngayon, sinasabi ko ang mga ito hindi sapagkat talagang mapanganib ang magpangkat, ang maging bahagi ng isang komunidad: napakaimposible ng hindi makihalubilo sa kapwa, lalo na para sa ating nagugumon sa soledad ng ating paglikha. Ang salita naman ay kailangang tanggapin ng isang kapwa upang maging ganap. Ngunit hindi kailangang maging isahan lamang ang daloy ng ugnayan, na nagmumula lamang ang paghubog mula sa samahan patungo sa indibidwal. Hirarkiko ito, bertikal, at mapaniil. Higit na ideyal para sa akin ang nagtatagpong tinig ng indibidwal at ng kolektibong mithi, na hindi palagiang mapayapa, bagkus natitigib ng salungatang makapagpapadalisay sa mithi. Ganito ang iniisip kong mas mabisang ugnayan, na kumikilala hindi lamang sa mas mataas na lunggati ng samahan, kundi nagtataguyod din sa kapakanan ng indibidwal bilang isang kaanib na may sariling bait, budhi, at pananaw-sa-daigdig. Sa konteksto ng manlilikhang sining, ang komunidad ay makabubuting magbigay sa indibidwal ng puwang upang lumago, nang hindi sinisikil ang kakanyahan nito’t tinig, nang sinisikap ding tunghan ang lapit ng indibidwal bilang isa sa mga posibilidad na umiiral sa munting lipunang iyon ng komunidad. Sa ganitong paraan, nakikibahagi rin ang pangkat sa diwa ng balintuna, ng kontradiksiyon, na susi rin sa higit na mga masusing pagtuklas.

Ang panukala ko ngayon sa pag-unawa sa lugar ng indibidwal at ng komunidad sa isa’t isa ay ito: ang kapwa panatilihin ang mga pagkakabukod, hindi lamang sa diwa ng pluralismo, kundi lalo’t higit sa pagpapanatili ng integridad ng mga indibidwal na nakikilahok, lalo sa mga gawaing malikhain. Para naman sa indibidwal, mabuti rin ang wika nga ng kasabihan na may isang paa sa loob, may isang paa sa labas. Hindi naman ito yaong kawalang paninindigan sa pagiging kaanib. Sapagkat ginagamit ko ito bilang talinghaga: naroong nasa loob ka’t nasa labas, may kakayahan sa patuloy na pagsuri sa iyong pagigiing kabilang, at dahil dito’y higit na nagiging kapaki-pakinabang na kasapi ng pagtitipong iyon, ng katipunan, kaipala. Hindi ito paggitna. Isa itong pagposisyon, samantalang pinahahalagahan at isinasapuso rin ang pagiging bahagi. Sa ganito nagkakaroon ng kakayahang magbahagi ang indibidwal sa mas malakihang pangkat, sa palagay ko—isang malikhaing estratehiya: ang pag-iral ng isang sarili na may maibabahagi, na may bahaging sarili, na may bahagi ng sarili. Kung sinasabing ang layon ng paglikha ay pagpapalaya sa tao, at pag-usig sa lahat ng balakid sa kaganapan ng kalayaan, isang pangangailangan talaga ang pagkakabukod, na hindi lamang pagiging iba, kundi kalayaang maging isang indibidwal sa piling ng isang lipi. Tanging malayang indibidwal lamang ang may kakayahang makisalo at makibahagi sa komunidad. Sa ganang akin, ang lunggati sa bawat pagsali sa isang komunidad ay ang pagtuklas sa kalayaan. Pribilehiyo ng kaniyang pagiging malaya ang maging kasapi ng mga komunidad, karapatan sa isang lipunang malaya. At dahil dito, ang ubod kung gayon ng komunidad ay kalayaan din.

Sa huli, ano ngayon ang layon ng kasapian para sa indibidwal at komunidad sa mga ganitong pakahulugan? Para sa akin, higit na kapaki-pakinabang na tunghan ng komunidad ang isang katangian ng indibidwal bilang bukod at sarili: ang interiyoridad. Ang komunidad, tandaan natin, ay hindi lamang isang kilusan, isang pagkilos na nakabaling sa daigdig, sa paligid. Ang aksiyon mula sa minulang actio ay paggawa, na maaaring iugnay din natin sa paglikha, sapagkat ang pinag-uusapan natin ay ang mga manlilikhang sining. Bago umiral ang isang pagkilos, kinakailangan nitong madalisay, kinakailangan nitong malinang ang mga pinagsanib-sanib na kalayaang nagtagpo, nagpingkian upang buuin ang komunidad. Sa madaling sabi, mahalaga ang papaloob na pagdalisay bago ang ano mang pagkilos. Sa ganito natin nakikita na ang mismong komunidad ay naghuhunos bilang isang indibidwal din na nagpapakilala ng sarili nitong bait at kakanyahan. Sa akin, ang komunidad ay isang indibidwal ding hinuhubog ang sarili nito sa pamamagitan ng sarili nitong likha, ng sarili nitong paghubog sa mga handog nito sa daigdig, ng sarili nitong kalayaan. Isang pangangailangan sa palagay ko ang kakayahang mapagnilay at mapangilates sa interiyoridad kahit namumuhay sa konteksto ng isang pangkat. Lalo na para sa ating ang mithi ay magsakataga, at magsabuhay nang mismong diwa ng laya, na siyang kislap-diwa ng bawat nating pagsusumikap, at siya ring palagay ko’y mabuting alingawngaw na laya, lalo para sa mga lipunang umiiral sa daigdig na dahop o tumatalikod dito. Ito sa palagay ko ang tunay na politika ng indibidwal sa kaniyang pagsanib sa isang komunidad.

Llorar, ang malarong si Papa Francisco, at ilang diskurso ng Pagsasalin

Larawang hiram mula sa The Guardian.

“If you don’t learn how to cry, you can’t be good Christians.”

Binalikan ko ang orihinal na panayam ni Papa Francisco sa layong tuklasin ang katingkaran ng ibig niyang sabihin sa mga katagang binigkas niya sa UST, lalo na nang tinutugon niya ang napaiyak na batang babae na nagtanong sa kaniya kung bakit hinahayaan ng Diyos na magdusa ang mga bata. Pinakinggan kong mabuti ang bersiyong Espanyol niya, at ang ginamit niyang salita ay “llorar”, habang inilalarawan ang malawak na kawalang-kakayahan ng kasalukyang daigdig sa pagdama (hindi rin ako tiyak kung tama ang “salin” ko: hindi kaya, kawalang-kakayahan sa pagdamdam, damdamin?). Mahalaga ang pagsasalin sa pagkakatong ito ng pagbisita ng Papa, sapagkat, nakita naman natin kung papaanong nag-iiba siya kapag sinasalita ang, sabi nga niya’y wika ng kaniyang puso—nagiging higit siyang masigla, mabisa. Samantalang naging praktikal na tulay ang Ingles, naiisip kong naging balakid din ito sa pagsasala ng katingkaran ng pakahulugan, samantalang may kasapatan naman, sa ganang akin, ang komunikatibong layon nito upang maipahatid ng Papa ang kaniyang saloobin, sa mga pagkakataong higit niyang piniling maging natural. Kaya nga siguro ito ang pagkakasala ng Ingles ngayon sa atin. Ngunit higit kong problema ngayon ang mga antas ng pagkakaunawa sa “llorar”, na naisaling “to cry” sa Ingles.

Tama naman ito, sa palagay ko, lalo sa pagkakataong iyon: isang maulan na umaga, nakakapote ang mga tao, nakamata lamang sa tanging ispektakulo ng okasyong iyon, na hindi maitanggi ang pagbabangon ng mga multo ng kahapon: tatlong ulit tayong pinagmisahan ng Santo Papa, tatlong ulit na nasermonan, kung baga, kapara ng hiling ng Padre Kura sa pista ng San Diego sa Noli Me Tangere, na pinagtatalunan pa sa Pulong ng Tribunal, ngunit ang utos naman pala ng pari ay hindi mababali: “Aba, ang nais ng Padre Kura… ng anim na prusisyon, tatlong sermon, tatlong misa… at kung may salapi pa, komedyang Tondo at awitan sa pagitan” (salin ni Virgilio S. Almario). Ang tampok na misa sa nobela ni Rizal, na minsang inihalintulad ni Vicente Rafael sa “pangingisda”—pangingisda ng kahulugan, sa panig ng mga nakikinig ng nakaaantok ngunit maatikabong sermon ni Padre Damaso, dahil sinisikap nilang bigyang-saysay ang mga naririnig na Espanyol sa pari (karamihan ay libak) na parang namimingwit sa laot—ay isang interesanteng tagpo ng kung papaano tumutugon ang isang sinasakop na kultura habang sinasalakay ng mga pakahulugang walang kamalay-malay ang tumatanggap ay nagtatakda na pala sa kaniya sa isang puwang ng pagiging bukod, manapa, mangmang. Na nagluluklok naman sa nagsasalita sa pulpito sa espasyo ng taas at kapangyarihan.

Magkawangis ba ang sermon ni Padre Damaso, at sermon ni Papa Francisco [na parehong Espanyol ang wika, lamang ay gáling ang Papa sa Argentina, na tulad ng Filipinas (sa maraming bagay) ay nasakop din ng Espanya]? Sa rabaw, oo, dahil malinaw na sakop pa rin ng kamalayang vertikal at hirarkiko ang ugnayan natin ngayon sa Simbahang Katolika. Maraming pagkakataon na higit tayong minumulto ng mukha ni Padre Damaso sa pagharap sa mga isyung “moral”, tulad na lamang ng kasal para sa magkakatulad ang kasarian, diborsiyo, at kalusugan sa reproduksiyon. Bagaman aktibong Katoliko pa rin ako, at nagpahayag na ako ng sarili kong posisyon hinggil sa mga ito, at sa iba pa (madalas ay hindi ako sumasang-ayon sa Simbahan), matagal ko nang tinanggap na hindi isusuko ng Simbahan ang mga paninindigan nito. Doktrinang di matitinag ang balakid, ngunit hindi naman lamang ang doktrina, sa ganang akin, ang dapat maging batayan ng pagsampalataya. Kaya tulad marahil ng mga nakikinig sa sermon ni Padre Damaso, na isang pigurang pampanitikan na talagang nakatatak na sa ating kamalayan, pinipili kong bingwitin na lamang ang sa palagay ko’y mabuting kakanin sa araw-araw. Kontradiksiyong maituturing ang pagsalalay ng Simbahan sa Roma sa Doktrina, at pananatili nitong “bukás” sa pagbasa, salamat sa Ikalawang Konseho ng Vatikano. Kaya kahit parang wala namang tanda na “magbabago” ang posisyon ng Simbahan sa mga bagay-bagay—at ang pananatili ng “kaayusang” namalas natin sa pagbisita ng Papa ay mabuting basahin bilang pahayag ng patuloy na pagpirme—sasawatahin ko na lamang sa aking sariling málay ang “sakit” ng hirarkiya upang matamasa pa rin ang mabuting dulot ng pagiging Katoliko.

Kaya rin siguro higit akong naging interesado, sa kabuuan ng pagbisita ng Papa sa ulit-ulit na paggamit niya ng Espanyol, sa tuwing mithi niya ang higit siyang maunawaan. Nasiyahan ako sa mga pihit ng wika, na para sa akin ay interesanteng kibot sa sinasabi ko ngang “pirmihang” posisyon ng institusyon ng Simbahan. Bilang mangingibig ng wika, ang pana-panahong pagpili ni Papa Francisco ng wikang kaniyang gagamitin, ang kaniyang Argentinong Espanyol, ay tila ba makahulugang pagkakataon ng pangyayanig sa kaayusang hindi kailanman ikokompromiso ng Simbahan. Maganda sana itong tingnan bilang patuloy na “bernakularisasyon” ng Simbahan, sa diwa ng Ikalawang Konseho ng Vatikano—ibig sabihin, hindi pa ito tapós, at hindi dapat mawakasan. [Kung nagagawa ng Simbahan ay bakit hindi rin gawin ng pamahalaan, na kamakailan ay tinanggal pa ang Filipino sa kolehiyo?] Sa kasaysayan, ang Latin, sa paliwanag ni Rafael, ay ginawaran ng bugtong na kapangyarihang maging natatanging wika ng pribilehiyo sapagkat ito ang “wika ng Diyos”, dahil na rin ang Bibliya sa malaon, ay nasa Latin lamang mababasa; na mismong tinalikuran ng konseho nang, wika nga’y magbukas ng pinto at mga bintana ang Simbahan, sa panahon ni Papa Santo Juan XXIII, para sa modernong daigdig. [Sabay harap sa mga tao, mula sa matagal na pagtalikod.] Ngunit nagiging mabigat, nag-iilang-diwa ang pihit ng wika sa kaso ni Papa Francisco, sapagkat kahit siya’y masasabing bahagi rin ng mga sakóp tulad natin, kinakatawan niya, hindi lamang si Kristo, kundi pati na rin ang kontradiksiyong dulot ng kaniyang naging wika, matapos ng kasaysayan ng pananakop. Tanda rin si Papa Francisco ng kung ano ang maaaring maging táyo, kung pinili ng mananakop na tuluyang burahin ang ating mga wika—baká táyo ang tinatawab na Asya Latina, kung nagkataon. Ngunit kahit ganoon, higit nating piniling mabingwit ang wika nga’y higit pa-sa-nakikita, higit-pa-sa-anyo, na wika naman sa una’t huli.

“Transcendent”, “the content of the message tending towards the transcendent” ang bása ni J. Neil Garcia rito, inaasahan na, sapagkat, sasabihin ng iba, higit na mahalaga ang nilalaman kaysa kataga. Ngunit problematiko ito, bagay na sinimulang siyasatin ni Garcia, lamang ay higit niyang inaabangan ang sasabihin ng Papa sa kaniyang ensiklika hinggil sa Global Warming na nakatakdang ilabas sa mga susunod na buwan. Kaabang-abang, lalo na matapos na magmisa siya sa gitna ng isang bagyo sa Leyte (sa buwang hindi dapat dumarating ang mga bagyo), kaharap ang laksang mamamayang tulad niya’y nakakapote, at umaahon pa lamang mula sa unos at daluyong ng mapinsalang bagyo ng nagdaang taon. Inilantad na ni Garcia ang muling pagmumulto ng higit-pa-sa-nakikita, ang birtud ng hirarkikong kaisipan na siyang puminsala sa ating katutubong kalinangan. Ngunit sa katauhan ni Papa Francisco, tumitingkad ang kabukuran (alterity), lalo’t humaharap siya sa ating nangangapâ rin sa pamamaraan ng pagsasabi; sa ating mamamayan ng arkipelahikong daigdig na pakapâ-kapâ rin sa kung papaanong makikipag-ugnayan sa isa’t isa gayong isang babel din tayo ng mga wika; sa ating naibukod ang mga wika at tuluyang naisantabi dahil sa mga sumapit na daluyong ng kolonisasyon. Palagay ko, ang higit-pa-sa-naroroon na kailangang isawika niya sa wikang malapít sa kaniyang puso, ay ang nakapagpapatahimik na namamalas, habang nakikibahagi sa kabasâan, kadustaan ng mga biktima ng trahedya. Ispektro ang Espanyol, oo, ngunit sa pagpili ni Papa Francisco na wikain, kahit papaano, ang pagkakabukod na kaniyang dinadalaw sa sawing bayan na iyon (kung saan nga pala basâ rin at nilalamig si Imelda Marcos), ipinipihit na niya ang sermon sa panig ng mga tagapakinig, binibitiwan ang didaktibong pribilehiyo na makapangaral, at sa isang masagisag na sandali, hinayaan ang sariling gabaan ng kawalang-katiyakan. Ganyan ang kaniyang pakikibuklod.

Iyan, sa palagay ko, ang birtud ng kaniyang katauhan—ang pihit patungo sa higit-na-bukás na pakahulugan sa mga bagay-bagay. Nang sambitin niyang huwag matakot na usigin ang Diyos, at hindi mali ang magtanong sa Diyos, iniiralan siya ng kibot na kahit sa transcendent, sa higit-pa-sa-nakikita, ay yumayanig, lumalagim, kahit na papaano. Ilang ulit ko na bang binabanggit ang kahit na papaano? Pero wala akong magawa; hindi ko mapigil ang sarili ko. Wala naman akong magagawa dahil ang Simbahang ito, bilang institusyon, ay may mga paninindigang mahirap matibag. Ngunit may pihit pa-wika ang Papa sa di iilang pagkakataon na higit kong naibigan, na lalong humimok sa akin ng pananatili sa kawan: kaligtaan na ang pagtatanong kung nakapagwiwika, nakapagsasalita nga ba talaga ang sub-altern, kung talaga ngang may saysay ang maging tinig sa Ilang, ngunit kung may ganitong matapang na pagsasawika, kung may ganitong uri ng tagpuan ng gawa at salita, sapat na marahil ang kibot na nalikha ng senyal para unti-unting makaliha ng biták sa muog ng mga paninindigan. May panahon ang lahat. Samantalang punò siya ng isang institusyong sangkot, sa malaon, sa maraming pagkakataon ng pagsikil at pananakop, nagagawa niyang magpasaklot ngayon sa mga hindi maipapaliwanag, sa kawalang-lugar, sa sorpresa at pagiging di-mawari, na tagumpay nang lingwistiko, sa ganang akin. Kahit na papaano. Hindi lamang naman tagapamagitan ng Verbo si Francisco; tagapamagitan din siya ng salitang humihinging tunghan nang mabuti. Kaya sa tingin ko, ang pagbisitang ito ng Santo Papa, bukod sa pagiging pastoral at pangkaluluwa (kayâ transcendent), ay isang makabuluhang pagdalaw sapagkat mayaman sa mga lingwistikong pihit na madalas nalilingid sapagkat nalulunod ng masigabong lugod, galak, at palakpakan, galak.

Madali kasi ang maiyak, mapukaw—na hindi naman masamâ. May ilang tao ang hindi naging palagay sa biglang pag-iyak ng batang nabanggit natin, na ang kagulat-gulat, ay mistulang naipagtanggol pa ng Papa, nang bigkasin niya ang kaniyang tugon. Hindi mali ang umiyak, wika niya, ang problema nga sa daigdig ay wala na tayong kakayahang dumamá. Ngunit bakit gayon na lamang ang datíng niya sa marami sa atin? Ang sagot ko: nasa kaniyang wika. Hindi siyempre sa Espanyol, na matagal na nating isinuka, ngunit, kung nakikinig lamang siguro tayo sa Papa ay matutuklasan nating nakasilid pa rin sa ating mga wika—wala na tayong pagtatalunan diyan. Ngunit ano ang ibig kong sabihin ng nasa kaniyang wika? Ang sinasabi ko: ang bawat pihit ng wika niya—halimbawa, ang pagpiling magsalita sa sarili niyang wika, ang paglulugar niya ng kaniyang diskurso sa pananaw ng tumatanggap (na kaiba sa hirarkikong diskurso ng pulpito, bagaman hindi ko gustong sabihing ito nga’y sandali ng pagsasalita ng kabukod), at ang litaw niyang pag-iilang diwa (hindi nga ba nagkaroon na rin ng problema sa mga sinasabi niya sa mga nakaraang pagkakataon, at palagiang “nililinaw” ang mga ito ng Vatikano; halimbawa, may isang mali raw sa salin na mapanganib para sa pinangangatawanan ng doktrina)—ang mga ito ay matagumpay nang pagyanig sa isang rehimen ng pakahulugang hindi papayag namatinag, at kahit man lamang diyan ay nagkakaroon na tayo ng mumunting kibot ng tagumpay na lagimín, kung baga, ang totalisadong pananaw nitong Simbahang itinatag sa petrus, sa bato. Tandaan: ang wika ay pagsasamundo.

Ngayon, balikan natin ang “llorar”. Ang naging salin dito ng butihing kawani ng Papa ay “to cry”, at ito ang naipakalat sa ating midya, na mababaw ang literasi sa wika (ay, kaysaklap!). Hindi naman sila masisisi, dahil nagmamadali sila sa pag-uulat, at iniisip nilang mainipin ang mga manonood at tagapakinig. Pinangangatawanan lamang talaga nila ang kanilang pagbabalita. Na isang kapinsalaan, sa palagay ko, sa ngalan ng “serbisyo publiko”. Ang hindi nila nahagip, na mahalaga sanang naipaliwanag sa madla, ay napakayaman ng “llorar” para maging “pag-iyak” lamang, tulad ng nasaksihang pag-iyak ng batang babae. Hindi nila nakita ang nakita ni Papa Francisco, at dahil iyan sa mismong kamangmangan nila sa wika at kaunawaan. Problema talaga siguro iyan ng pagsasalin, ngunit, bilang mamamahayag din, may pa mataas akong inaasahan sa ilan sa aking mga kabaro, higit sa paglalantad nila ng kanilang kawalang-alam. O ng kitang-kita naman. Maaaring problema rin ito ng kawalan ng likot ng guniguni. O simpleng kakulangan sa riserts, gayong napakadali namang magkompara ng salin gamit ang Google Translate. Sayang. Hindi nakita na maaari rin nitong tukuyin ang “paghihinagpis”, “pagluha”, “pagtaghoy”, “paghagulgol”, “pag-usig”, pati na “pagdarasal”, at “pagsigaw”, kung idadawit pa ang isang salitang Espanyol na“grito”. Sa pagtawag sa mga salitang ito, na umiiral naman sa mayaman ding Filipino, higit na nagkakaroon ng konteksto ang paghimok ni Papa Francisco sa kabataan na “tumangis” halimbawa, kasama ang mahihirap. Konotasyon ng panghihimok ang pakikiisa sa mga dahop, na isang alingawngaw ng ipinamalas na pananahimik niya, ng pag-amin sa kakulangan ng salita, sa piling ng mga nasalanta ni Yolanda (na isa ring makahulugang pihit ng wika). Nakapagtatakang ang mga mainiping ito ang nása larang ngayon ng komunikasyon; wala silang pitak sa wika, sa mga tingkad nito’t pakahulugan. Ang problema kay Papa Francisco, hindi ka maaaring maging mainipin kung mithi mo talaga siyang mabasa. Ang munakala ko, ito ang kaniyang birtud ng paglihis (evade), samantalang umiiwas ding banggain ang sarili niyang muog. Kaya napakasarap niyang basahin. Lamang, magtitiyaga ka.

Ngayon ko pa lamang sisimulang basahin ang kaniyang mga aklat na binili ko noon pa, ngunit bilang texto, mapaglaro si Papa Francisco, bagay na hindi ko rin ipinagtataka sapagkat dati siyang guro ng panitikan, bukod sa pagiging isang kemiko, at bouncer sa bar, at kung hindi ka magiging matalim ay hindi mo makukuha ang kaniyang pahiwatig. Una akong napukaw ng malarong paggamit niya sa halimbawa ni San Jose sa SM Mall of Asia, sa Engkuwentro kasama ng mga Pamilya (may nakahagip sa alusyon kay Jose na Nangangarap, pero saliwa ang bánat). Binanggit niya ang “sueño”, pagtulog, at ang pagtulog ni Jose bilang mahalagang tanda ng buong-buong pananampalataya sa Diyos, habang minimithing maging mabuting ama kay Jesus. Kaibig-ibig ang pagtawag ni Papa Francisco sa sarili niyang imahen ng Natutulog na San Jose sa mesa, na aniya’y dinadasalan at sinisilidan niya ng papel na pinagsulatan ng kaniyang daing upang ito’y “mapanaginipan” ng Santo, maidulog marahil sa Diyos. Maayos naman ang salin ng kawani ng Papa: “to sleep”. Na agad namang iniugnay sa isa pang kaugnay na dalumat, ang “to dream”, o pangangarap. Muli, walang nakapagpaliwanag na iisa ang salita para sa parehong gawain ng pagtulog at pangangarap sa Espanyol, bagay na dalá pa rin ng pagkamainipin, o marahil, kawalang-pakialam, dahil una, Espanyol ang wikang ginagamit (na hindi na natin ginagamit), at sapat na ang Ingles. Nakahihinayang, dahil bibihira tayong makasalamuha ng pigura mula sa pandaigdigang larang na malaro sa/ang wika na tulad ni Papa Francisco, may likot, at palagiang pinagtatalunan ang mga paninindigan (hindi ba kinailangan din ng paliwanag ang sinabi niya hinggil sa usaping Charlie Hedbdo?). Nakakahinayang, sapagkat sumapat na naman (o pinasapat ng midya) sa atin ang interbensiyong Ingles—na hindi naman masamâ—nang hindi man lamang nagtatangkang maglatag ng malikhain at kritikal na paliwanag hinggil sa kakaibang engkuwentro ng mga wika at kulturang nasaksihan nating lahat sa pagdating ng mapagpakumbabang Santo Papa.

Kasi, sapat na ang Ingles, marahil? Sa pagkakataong ito, hinayaan nating pagharian tayo ng hegemonya nito, na naging balakid upang matuklasan natin ang himagsik na tinutapad ng Papa na ito, gamit lamang ang wika, at mga pihit niyang pa-wika. Hinayaang mamingwit ang mamamayan ng kung ano na lamang.

Ang midya, sa ganang akin, ay talagang malubha ang karamdaman— kailangan ding itangis, upang kahit na papaano’y malunasan.