Lessons from a ‘Fantaserye’ Controversy


Published in Philippines Graphic Magazine, Vol. 28, No. 44, March 26, 2018

Three weeks ago, ABS-CBN released promotional campaigns for its newest “fantaserye” [fantasy soap opera/series] Bagani, a speculative, coming-of-age story of a male protagonist, utilizing the indigenous term which means, all at the same time, heroism, courage, and moral or spiritual distinction bestowed upon an exemplary individual by a community. Parties took offense on the use of the word. They criticized the show for its cultural misappropriation, and the network for its ruthless economic drive, at the expense of indigenous peoples (IP), especially communities coming from the South, which to the present suffer from—and persist despite—systemic violence and historical marginalization, and from which the word reportedly originated.

With no less than former IP congressional representative turned commissioner Ronald Adamat of the Commission on Higher Education (CHED) and the National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) joining the fray to clamor for cultural criticality and sensitivity, the brouhaha steered spirited discussions in the already polarized world of social media. Most notable is the fiery statement penned by Higaonon novelist Telesforo Sungkit Jr., whose extensive Facebook update detailed the reasons why the series was a case of misappropriation, by virtue of native culture and even by law. It was circulated at least 150 times, and became an interesting conversation piece alongside the defense by poet Jerry Gracio, who also happens to write teleseryes; and the series of status updates by novelist Edgar Samar, who used the word “bagani” in his highly-acclaimed speculative young adult novel series Janus Sílang. 

I wrote my own take on the issue on Facebook, and in the main, focused on three important points which are part of my concerns as a researcher of the teleserye, a permutation of which is the “fantaserye.” While I definitely agree that the television industry must ensure that it does not participate in furthering the injustice against IPs, I wish to further expound on the said points with hope that they provide a view of the bigger picture.

On realism

The heroes of Bagani. Photo from Spot.ph.

This Bagani episode is an illustration of Philippine culture’s preference for the realistic, for verisimilitude, and for that literary principle long thought to be thrown out of the window by critical theory—literature as mirror of reality. We may fault José Rizal for leaving paragonal novels that intended to faithfully expose the abuses and excesses of the Spanish colonial regime in the Philippines. The critic Caroline Hau, in her germinal study of Philippine novels, observed that novel writing in the country tends to be haunted by history, and that it had become necessary for Philippine fiction in general to represent the realities of time.

The complaint lodged against the fantaserye, denouncing it for not being faithful to the cultural origins of the concept of “bagani” is a symptom of this. While the serye, in reality, has not claimed to be historical, and is in fact, fantasy, critics decided to take from news sources the word of the series’ main actors—most unreliable to speak about the serye—that the project was to mirror Philippine culture.

The criticism is valid, but must also be re-examined, especially if we consider the prevailing attitude to other forms of literary representation currently being explored not only by our fictionists but also by writers involved in teleserye production [and most times, they are the same people]. The serye’s incident is instructive not only because it reiterates literature’s being a mere artifice of language and a frame [among many frames] of reality, but also reminds of the pleasures we derive from fiction—whether it be “literary” or “popular.” The so-called non-realistic literary modes popularized by science fiction, fantasy, and magic realism must also be accepted as believable frames and equally thrilling.

In fiction, we also suspend our disbelief and submit to the rules and logic of the narrative—an interesting illusion. Part of it is also the need to be mindful—at least in our preliminary approach—of the basic difference between fiction and fact. Fiction is composition and fabrication that may make us look at truth and reality more sharply and discerningly. Reminding ourselves of fiction’s compositionality is key in avoiding what I want to call the fallacy of narrative conflation, as committed by Adamat: “I cannot tolerate the public showing of the said teleserye as long as ABS-CBN would not revise the format and concept in order to render “Bagani” to become as educational as it can be, and make the same as historically-accurate and culturally-correct presentation of what the real “Bagani” is from an IP perspective.” Approaches vary depending on the narrative ploy, and narratives must be considered according to their logic. Adamat’s position is simply a naive imposition.

Failure of Philippine education

What is this falling for the fallacy of narrative conflation after all but a symptom of the systemic failure of Philippine education? We must admit that miseducation in general, and in literature in particular, made some who participated in the discussion, conflate as well, the indignities experienced by IPs with that of the fiction and world-making of the fantaserye. I accept the problems and politics of representation as tenable concerns. As Filipinos believing in the dignity of the person, we must all rally against all forms of injustice. However, our miseducation in literature not only led some of us to think that there is but a limited set of looking at reality; it also instigated the presumption that literature only works around a limited set of functions and fixed meaning systems as well—a total contradiction to what it is, an endeavor of the imagination.

This failed literary education persuaded many to believe that literature is merely a mirror of values from which we must reflect on our lives and realities. The quotation from Adamat clearly shows this. In this position, narrative relevance is anchored on lessons or morals a story can impart, as the text may also be easily dismissed in favor of harried and oftentimes fervid reception. A trailer, some posters, and interviews of actors seem to be enough materials to approach and pass value judgment on a text, even if it is yet to air—an injustice in itself. This persuasion is deplorable.

Meanwhile, about fixing meaning systems: while it is imperative that we press any party engaging indigenous cultures to afford informants utmost reverence and nuance, I also urge a review of how we mean—and how we make meaning—in our archipelagic context. The data retrieved from dictionaries and studies from other Philippine languages by participants in the discussion showing “bagani” as shared culture are proof that exclusively marking the boundaries of the indigenous may be regressive at this point, considering the unfinished project of nation-building and the perils of globalization. Simply put, we cannot afford to insulate in this day and age.

Sungkit’s response points to this, as well as the emotional stand by the NCIP. However, the said problematic appropriation by the serye must also be seen as an opening to dialogue—to bridge the present and the past; and also, mainstream and indigenous cultures. No matter how contrary to my position, Sungkit’s stand is, I believe, the most instructive among the lot. While emphasizing the need to protect indigenous culture from new and equally oppressive forms of “colonialism,” it also provided a window from which the issue must be framed. What we didn’t get in any classroom, the good novelist’s discussion provided in full. Warts and all, including the reactionary drivel from the ill-informed and professional trolls, the dialogue made up for our education’s many failures.

Looking down on popular culture

Another failure of literary education in the Philippines is the pervading contempt for popular culture, like teleseryes, which can never ever become literature. Appropriations of cultures into newer and more specultive literary forms may yield critique, but perhaps not as widescale as the one stirred by Bagani in social media. My instincts tell me that “literature”—its creative, written, and published form deemed for a more select, “academic” readership—draw little flak in cases of appropriation, as compared to its lowly opposite, popular texts; though of course, I am speculating. It is warranted though, as creative writers may find it fairly easy to raise their creative licenses, and insist that in the realm of the imagination, freedom of speech and artistic expression [informed by criticality and nuance, of course] is important. Part of this freedom is the freedom of material exploration, even of borrowed or foreign cultures. Why then can’t this be applicable to the teleserye?

I look at Bagani and can’t help but see the enduring public reception of popular texts like teleseryes as simply obtuse and only driven by an “economic imperative,” quoting the American soap opera historian and media critic Robert Allen. In my on-going study of the history of the televisual form, however, I saw as complex and engrossing, the soap opera’s beginnings as an imported radio product; its evolution in television according to political economy [audience behavior, market movements]; and its contribution in shaping Philippine culture. This compels me to carry on with my argument that it is a text worthy of critical attention. A comprehensive history may change people’s minds [that’s what I’m hoping to finish and do soon], but I am also managing expectations.

Years of theorizing, even in the West, were not able to completely dismantle the high art-low art dichotomy. Many still subscribe to the notion of “culture industries” as “mass deception” championed by Theodor Adorno, one of the founders of the Frankfurt School which pioneered the revaluation of popular culture using critical theory. In spite of this, I still consider this episode—an unprecedented one in televisual history—a testament to how popular culture persists as a site of struggle, dialogue, and positive change, as a whole gamut of texts that stimulate engagement. Popular culture remains to be a site of convergence despite public denigration.

The mere fact that it generated intense debate and writing underline its impact, which consequently encouraged renewed interest not only in the plight of IPs, but also in the politics of creativity and representation, as well as the burgeoning culture industry of the teleserye.

Undeniably, the “fantaserye” yielded dialogue that is as stimulating as the ones from current affairs—like the resolve to fight fake news, call out historical revisionism, and resist the creeping dictatorship. However, if it is to be believed that teleseryes are optimally allegorical, this series is subversively attempting to “narrate,” in its own mode, the story of the present. In its first episode, Bagani raised the question of honor among the lead characters composing the imagined community. What issues of honor [or the lack of it] need confronting nowadays? How does it relate to the IP issue? How is the serye symptomatic of the state of the nation?

The teleserye is polysemic, saying and meaning so many things all at the same time. We must therefore get out of television’s traditional box of idiocy and become its intelligent interpreters.


Ang Bagani, ang Liham ni Kom. Adamat, ang Pagkiling sa Realismo, at ang Patuloy na Mababang Tingin sa Kulturang Popular

Marami na ang nasabi at sinasabi pa sa pantaseryeng nakatakdang i-eyre búkas, ang Bagani. Sa social media, inakusahan ang palabas ng pagiging iresponsable dahil sa paggamit ng konsepto ng “bagani,” isang dalumat na katutubo, sampu ng iba pang punang mabubuod sa mga susing salitang tulad ng cultural misappropriation, bastardisasyon, kawalang-orihinalidad, atbp. Lalo pa itong lumalâ dahil sa maalab na pagtugon ng isa sa mga bida na sing-Filipino raw ng kaniyang pagka-Filipino ang produksiyon ng serye. Hindi umubra ang patunay niyang lubhang pagmamahal sa sinigang. Sa kabilâng banda, sa pananaw ng public relations, isa itong tagumpay na maituturing. Wala namang mabuti o masamâng publisidad. Nakalikha ng ingay ang palabas bago pa man umeyre. Mukhang magtatagumpay ito’t tatabo ng ratings.

Naiintindihan ko ang pinanggagalingan ng mga pumupuna, lalo sa panahong lubhang isinasantabi, at dinarahas pa nga, ang mga lumad. May pakiramdam ng ninakawan ang ilang sektor sa pagkakasalin ng konseptong “bagani,” sa isang panibagong kathang-daigdig na pinatatakbo ng kalakal at itinataguyod ng tangkilik at aliw. Noon at ngayon, nananatiling problema ang politika ng representasyon sa malawak na kulturang popular, at ang totoo, hindi na bago ang ganitong pamumuna. Kayâ sa simula, hindi ko na binalak magbigay ng dagdag na puna, kahit man pagtatanggol. Una, hindi pa naman umeeyre ang serye. Wala pa táyong dapat pag-usapan.

Ngunit para sa isang mag-aaral ng teleserye, isa itong sandali ng edukasyon, at nakita ko ang pangangailangang pataasin ang antas ng diskusyon. May isang interesanteng pamumunang lumitaw kahapon na sintomatiko sa maraming bagay na nagpapaliwanag hinggil—at muli at muling naglalantad—sa tingin natin hinggil sa teleserye, at sa kulturang popular sa pangkalahatan. Isa itong pagpapalagay na mababa, dahil wika ngang minsan ni Soledad S. Reyes, ang mga tulad nitong kulturang popular ay malaong kinikilala na “bakya, baduy, at basura.” Tinutukoy ko rito ang liham-reklamong may petsang Marso 2, 2018, na ipinadala ni Komisyoner Ronald L. Adamat ng Komisyon ng Mas Mataas na Edukasyon sa pangulo ng ABS-CBN na si Karlo Katigbak.

Bílang “leader and former member of the House of Representatives representing the Indigenous Peoples,” lumiham siya sa punò ng network upang humingi ng “immediate clarification and explanation…as to how and why the term “Bagani”…ended up being used in a teleserye that I suspect is devoid of real meaning and substance.” Mabigat ang kaniyang hinihiling sa network sa mga hulíng pangungusap ng liham: “Further, as CHED Commissioner, I cannot tolerate the public showing of the said teleserye as long as ABS-CBN would not revise the format and concept in order to render “Bagani” to become as educational as it can be, and make the same as historically-accurate and culturally-correct presentation of what the real “Bagani” is from the IP perspective.”

Matitindi ang paratang ng mabuting komisyoner. Talagang parang nakagawa ng isang malaking krimen ang mga prodyuser. Sabi pa niya: “It is not enough for writers and producers of movies and teleserye to come up with concepts, titles, and characters that would sell and create blockbusters yet carry with them half-truths and lies that destroy and negate the real essence of an IP terminology, as in the case of “Bagani,” and instead bring injustice to the 14 million IPs.” “Half-truth” at “lies” agad, wala pa mang seryeng sinusundan.

Mahalagang teksto ang liham na ito para sa akin sapagkat patunay ito ng dalawang bagay: (1) sa kabila ng pagkamalay sa sari-saring anyo ng pagsasalaysay na nailako ng global na panitikan at kulturang popular [tulad ng mga pamamaraang ispekulatibo at magic realism], nananatili táyong makiling sa realismo [at marahil, dahil na rin kay José Rizal, sa sosyorealismo] bílang pangunahing moda ng representasyon sa naratibo; at (2) dahil nga rito, at sa kabila ng patuloy na pagrubdob ng mga banggaan ng pananaw sa teorya, hindi pa rin natin mabaklas ang binubukbok nang halagahang mataas na sining/panitikan-mababang sining/panitikan.

Malinaw ang una sa mga katagang kasisipi natin, kayâ ang pinoporoblema ay ang pagkamakatotohanan ng serye, at ang sinasabi ko nga kaninang politika ng representasyon. Inaakusahan ang serye na nagpapawala ng “half-truth” at “lies” at wumawasak sa “real essence of an IP terminology.” Ito ay sa kabila ng katotohanang ang napanonood pa lámang naman ng marami ay ang trailer ng teleserye. Hindi ko alam kung papaanong agad na nahinuha ito ni Kom. Adamat. Ngunit kung pagbabatayan ang kaniyang teksto at konteksto ng mga usapin, isa lámang itong mainiping pamumuna. Susing salita ang salitang “suspect,” at kung magiging empiriko táyo ay hindi talaga makatatayo ang kaniyang argumento. Hindi naman lahat ng suspetsa ay napatutunayan.

Bagaman totoo, bílang “leader and former member of the House of Representatives representing the Indigenous Peoples,” may karapatan at tungkulin siyang igiit na ang “bagani” ay hindi lámang isang “bayani with magical powers,” gaya ng masagwang pagkakalarawan dito ng bida ng serye. Datapwa may hanggahan ang pagtuligsa, sa tingin ko, sapagkat hindi lámang naman ito usapin ng representasyon, kundi isyu rin ng pakikipagpingkian dito ng malikhaing interbensiyon sa panig ng mga prodyuser, na batay sa mga patikim ay mukhang wala naman talagang balak pasukin/ipasok ang representasyon ng katutubo sa palabas, kahit ang pagtatanghal ng isang mahiwagang drama “from the IP perspective.” Labag sa mga protokol ng pagbása ang labis na pagbása (overreading); mas lalong labag ang paglalapat ng pagbásang, sabi nga, wala sa teksto ang makapagpapatunay. Sa kasawiampalad, kaso talaga ito ng overreading at overreaction.

Ang paghahanap sa “truth” at pagpuna sa sinasabing “lies” ay talagang kakatwa at kapuna-puna, dahil nakaliligtaan yatang katha, fiction ang pinag-uusapan. Isang katha ang teleserye/pantaserye na umuubra ang hiwaga at haraya sang-ayon sa mga tunguhin nito bílang naratibo’t pagtatanghal. May sariling lohikang sinusunod ang katha, at totoo, maaaring sabayán o salaminin nito ang takbo ng tunay na búhay at daigdig. Subalit ang itinalagang lohika ng salaysay nito ang nagpapatotoo rito, at hindi ang pagiging matapat na repleksiyon sa katotohanan o realidad. Kayâ nga, totoo, may pagsisinungaling o “lies” din sa katha, lalo pa’t kung isasaalang-alang ang etimolohiya ng salita, na nagdadawit sa dalumat ng paglikha at pabrikasyon. Kailangan ding igiit ang malikhaing lisensiya, sa pagkakataong ito.

May mga “pagsisinungaling” na tinutupad ang pagkamalikhain upang mabuhay ang katha. At hindi ito pagsisinungaling sa ngalan ng karaniwang pagsisinungaling, tulad ng pagkakalat ng fake news ng administrasyong ito, o ng hinihinging “creative interpretation” ng mga alipores sa panig ng media sa tuwing magbibiro o magmumura ang mahal na poon. Sa likhang daigdig, halimbawa, inaasahang higit na magkakamalay ang mambabása—sa kaso ng pantaserye, ang manonood—sa mga katotohanan nasisiwalat hinggil sa kanilang búhay at mundong iniiralan. Hindi kayâ ito ang kinatakutan ni Kom. Adamat, kayâ niya sinusulatan ang ABS-CBN at hinihimok na baguhin ang palabas? Hindi kayâ tumigatig sa kaniya ang estropa ng pag-ibig, pagtatraydor, digmaan, at tagisan ng mabuti at masama na ipinatikim sa trailer, at naisip na bakâ sa sobrang mapagpahiwatig ng mga ito hinggil sa mga kasalukuyang sigalot-panlipunan ay makapagpasiklab ng totoong rebolusyonaryong pagkilos laban sa mga lilong nása kapangyarihan? Siyempre, anong panig ba ang laging nagwawagi sa hulí sa daigdig ng teleserye/pantaserye? Kung totoo ang tsismis hinggil sa Voltes Five noong araw, lumang tugtog na iyan, Kom. Adamat. Ginawa na iyan ni Marcos.

Totoong isang isyung dapat isaalang-alang ang pagkawala ng “real essence of an IP terminology,” lalo’t magulo’t magalaw ang panahon ngayon. Maaari itong tugunin ng ABS-CBN, kung nanaisin nito, hindi man sa Bagani, kundi sa iba nitong plataporma. Ngunit hindi rin naman katanggap-tanggap na ipilit ang nag-iisang pananaw at pagpapakahulugan sa mga bagay-bagay, lalo pa’t fluwido ang galaw ng mga kahulugan, kahit ng mga pagpapakahulugan sa mga halagahan at dalumat [at dahil nga sa pagkafluwidong ito’y ayaw kong tatakan ang mga galaw na nabanggit bílang mabuti o masamâ]. Ang nakikita ko lámang, nananatiling buháy ang dalumat na “bagani,” at maisasama pa rin ito sa kasalukuyang diskurso. Niyayakap ito ngayon ng kulturang popular, na sa tingin ko’y magtitiyak ng patuloy nitong pagiging gamitín sa larangan ng talastasan at pook ng imahinasyon. Mananatili itong buháy, may idinagdag mang bagong pakahulugan. Hindi ito kabawasan sa kahulugan, na sa isang banda ay hindi naman dapat ikahon lámang sa “IP’s meaning of it.” Hindi ganito ang sistema ng pagpapaunlad, pagpapayaman ng isang arkipelahikong kultura.

Sa usapin ng teleserye/pantaserye, lalong hindi rin katanggap-tanggap ang pagtatalaga lámang sa isang moda ng representasyon bílang katanggap-tanggap, bílang “educational,” bílang “historically-accurate,” lalo kung ang kuwento ay hindi naman nagbabandera ng isang makasaysayang pagsasalaysay. Maaari itong akusahang may bulagsang mitolohiya, kagaya ng minsang pabirong puna ni J.R.R. Tolkien sa kaniyang matalik na kaibigang si C. S. Lewis hinggil sa Chronicles of Narnia. Ngunit kung hindi naman ito “historical,” bakit maghahanap táyo ng katumpakang historiko? [May binabanggit si Kom. Adamat na “culturally-correct,” pero hindi ko tiyak kung ano ang ibig sabihin niya dito. Kayâ nagtuon na lámang ako ng pansin sa usapin ng pagkamakatotohanang historiko.] Bakâ namamali táyo ng inaabangang programa. Teleserye/pantaserye ito, hindi dokumentaryo. Ang may problema kung gayon ay ang nagbabasá/nanonood.

Patuloy kong binabása ang liham ni Kom. Adamat ay hindi ko maiwasang isipin na sintoma rin ng masasabing pagkalito niya ang malalâng lagay ng edukasyong sa Filipinas. Saan ka ba naman nakakita ng pamumunang ginagawa bago pa man maipalabas ang teleserye? Sapat na bang batayan ang trailer upang mahulaan ang “negative impact [nito] among Filipino viewers especially the young students”? Sapat na ba ang mga poster, press release, panayam, atbp., upang husgahan ang palabas bílang “devoid of real meaning and substance”? Puwede kayâ itong “distant reading,” yaong ipinakilalang lápit [o layòng] pampanitikan ni Franco Moretti? Hindi ko tiyak. Sa akin, reaksiyonaryong tugon lámang ito, isang malaking pagwawaldas ng letterhead ng ahensiya, bukod sa paghahambog lámang, batay sa himig ng liham, at sa talâan ng copy furnished nito.

Larawan din ito, unang-una ng masamâng uri ng edukasyong pampanitikang isinasalaksak sa lalamunan ng mga Filipino sa kasalukuyan—nakaasa sa mga sinopsis o pinagaang na bersiyon/salin ng akda; nagsisimula ang pagtalakay sa pagpapahalaga sa nararamdaman ng mag-aaral matapos magbása o sa aral na napulot dito; at gumagamit lámang sa panitikan bílang lunsaran ng mga gawaing pangwika tulad ng pasalu-salungguhit o pagbi-pagbilog sa mga pangngalan, pang-uri, pandiwa, atbp. Winawala, winawalang-hiya ang panitikan sa edukasyong pampanitikan. Wala ang teksto, kayâ sa kasong ito, kahit wala pa ang teksto [hindi pa ipinalalabas], kung ano-ano na ang sinasabi ng madla. Hindi naman kasi mahalaga, at pinahahalagahan ang makaharap ang teksto.

Ang edukasyong pampanitikang sa bansa ay walang pakialam sa panitikan bílang paksa ng aralín. Kayâ tuloy, mayroon táyong kaaawa-awang tulad ni Kom. Adamat, na kulang yata ang hinuha sa kaibhan ng dalumat ng karakter at ng aktor, gaya ng makikita sa bahaging ito ng kaniyang liham: “I would like to point out that in one of the interviews the main character of the teleserye was quoted to have said of “Bagani” as, “Para siyang bayani. It’s a story about how the Philippines, ‘di ba archipelagic tayo, how the Philippines was born. It’s about our culture.” He further added revealing more details about his character, “Superhero ako at ang pangalan ko po doon ay si Lakas.”

Samantalang makikitang may malîng hinuha ang bumidang aktor sa kabuuang konsepto ng kaniyang palabas [daldal kasi nang daldal], higit na kapuna-puna para sa akin ang paggamit mismo ni Kom. Adamat sa salitang “character,” na sa aking bása’y punô ng pagkalito sa kung sino ang kaniyang tinutukoy na nagsasalita. Simple lámang naman ito kung tutuusin: tauhan ang karakter, at ang aktor ang gumaganap sa karakter. Singlito niya, sa pagkakataong ito, ang gumaganap na Lakas na si Enrique Gil. Kasi naman, wala talaga ang “teksto” sa kaniyang diskusyon. Wala pa ito’t búkas pa lámang makahaharap.

Subalit ibig kong balikan ang sa ganang akin ay pinakamabibigat na binitawang salita ng mabuting komisyoner ng Komisyon ng Mataas na Edukasyon, na nagtataguyod nga sa kapakanan ng mga katutubo ay namamali naman ng pangangatwiran: devoid of real meaning and substance. 

Kung susundan natin ang minimithing lohika ng mabuting komisyoner, “devoid of real meaning and substance” ang palabas sapagkat sa kaniyang pahapyaw na panonood sa mga pasilip, (1) nililihis nito ang tunay na dalumat ng bagani, at (2) nakasasakit ito sa damdamin ng mga kasapi ng kulturang pinagmumulan ng dalumat. Subalit may hindi matawid si Kom Adamat sa pagitan ng kaniyang hatol at ng patunay. Sa pinakaubod kasi ng kaniyang pamumuna—bukod sa pagtuligsa niya sa “reimbensiyon” sa bagani na pinaniniwalaan niyang hindi makatotohanan o historiko “from the IP perspective”—tingin ko’y talagang mababa lámang ang tingin niya sa pantaserye at mga teleserye sa pangkabuuan. Kinakatawan niya rin ang intelihensiyang nagpapanatili sa halagahang mataas na sining/panitikan-mababang sining/panitikan, by default. Isang mabalintunang prehuwisyo para sa kaniyang nagbabandera ng kapakanan ng mga nása laylayan.  Kayâ nga marahil ibig niyang iparebisa at pakialaman ang “format at concept” nito, upang gawing itong “educational.” Kasi iyon ang tanging makapagliligtas dito, sa kaniyang palagay. Wari’y wala pa sa hinuha niya ang pagiging kultural na teksto nito, tigib ng ambiguwidad, polisemiko, at bukás sa maraming pagbása. Wala rin sa hinuha niyang napakalawak ng larang ng pag-aakda at posible ang maraming bagay, tulad ng mga muling paglikha sa mga bagani.

Ayos sa akin ang iadhika ang mga programang “educational” sa telebisyon, ngunit hindi ba naninikad ang ganitong pagliham at mistulang nagsesensura? Sa tingin ko, hindi nakikita ni Kom. Adamat ang implikasyon ng kaniyang mga pagliham. Sa hulí, ang mahihiwatigang lubha niyang pagkiling sa realismo, na pinarurubdob ng kaniyang ligáw na pagmamalasakit sa kinakatawang mga katutubo, ang nagpapalala sa pamumunang ito na dapat niyang ikahiya.

Larawan ito, hindi lámang ng kaniyang paninindak bílang opisyal ng pamahalaan kundi pati na rin ng kaniyang kakulangan sa kaalaman, na kitang-kita sa pagmamaliit niya sa anyo ng teleserye, partikular na sa pantaserye, na siyang anyo ng Bagani. Kasi nga, nakatuon lámang ang kaniyang pagpapahalaga sa nauunawaang “pagkamakatotohanan” ng katha. Hindi ko lámang tiyak kung para saan. Maaari’y talagang kaisa niya ang mga naunang pumuna’t nagsabing isa na naman itong pagkakataon ng walang-hiyang panghihiram at dekontekstwalisasyon ng mga ikonong pangkultura, na karapatan niyang punahin. Ngunit hindi lámang ito tungkol dito.

Sa mga taóng nakalipas, ulit-ulit na naigigiit sa akin ang katotohanang napakahirap talagang iwaksi ang natutuhang halagahan sa pagitan ng “matataas” at “mabababang” sining/panitikan. Sintindi nito ang bisa sa atin ng namanang pagpapahalaga sa realismo, at sa inaakala nating isahang korespondensiya (one-to-one correspondence) ng panitikan sa ating realidad—isang lisyang pagkakaunawa sa dalumat nito.

Paminsan-minsan, sarili ko mismo’y nahuhúli kong ulit-ulit na napalulukso sa bitag, kapag nakikita sa estante ng mga bookstore ang laksang instagram/social media poet na tinatangkilik ng maraming kabataan ngayong humaling sa panitikang hugot. Hindi nag-iisa si Kom. Adamat sa ganitong karamdamang burgis. Mababa ang tingin ng marami sa teleserye dahil sa maraming dahilan, tulad ng ulit-ulit na paggamit nito sa mga nakamihasnang moda ng romanse at melodrama; ng pagiging produkto nito ng telebiswal na kapital; at ng pagiging malaganap na “panitikan” ng masa. Subalit may mahihiwatigan din sa pagiging malaganap nito na hindi basta-basta mabubulatlat kung mananatili na lámang sa pagtanaw sa kulturang popular bílang “devoid of real meaning and substance,” hindi man ito napanood o nabása nang masinsinan. Kailangan ding bitiwan ang mga pagkukunwari natin, kung may time.

Ang Cultural Studies nga, tinalikdan din kalaunan ang hinuhang “mass deception” ng “culture industry” ni Theodor Adorno. May iba pang nakita sa mga popular na teksto, bukod sa pagtataguyod at pagpapanatili ng mga ito sa ideolohiya ng status quo. Tulad halimbawa ng sinasabing “subversive potential” at “opening the horizon of change” sa diskurso sa sining at kritika ng estetikang Marxista ni Herbert Marcuse; o ng “utopian” o “transcendent potential” na natuklasan ni Fredric Jameson sa ilang pelikulang sinuri niya.  Hindi na lámang sapat ang ismiran ang mga ito [sa kasong ito, sindakin] sapagkat hindi na lámang basta “isang sistema o produkto [ang mga ito] kundi isang masalimuot na proseso sa lipunan,” wika nga, muli, ni S. S. Reyes. Lubha kasing pang-araw-araw ang tekstong ito, ang teleserye, kayâ talagang parang hindi na kailangang titigan pa. Familiarity breeds contempt, wika nga.

[O bakâ kayâ nga siya sumusulat sa ABS-CBN ay nakita na niya ito? Maaari.]

Sa hulí, ang maalingasngas na kasong ito ng Bagani, na búkas pa lámang ipalalabas, ay talagang kakatwa, sapagkat naitulak ang di iilan na papag-isipang muli ang mga pananaw hinggil dito. Isa itong edukasyonal na sandali, na marahil ay mas matimbang kaysa sa hinihinging “educational” na bisa ni Kom. Adamat mula sa teleserye/pantaserye. Isang sandaling nagpapatunay, at muli at muling naglalantad, sa mga hindi natin mabitiwang paninindigan at pananaw sa daigdig, na gayumpaman ay kailangang usigin at usigin, lalo sa panahon ngayon ng ligalig, na hindi mabigyan-bigyan ng pamahalaang ito ng “immediate clarification and explanation,” subalit tinatanggap, nagagawang ma-tolerate ng mga nakaupo at nakikinabang, at ng mga tagasunod na nagbubulag-bulagan.

Sa Kinauukulan, Ilang Payo Hinggil sa Teleserye

Larawan mula sa FB ni Kapitana Gina Magtanggol

Para kay Jerry B. Grácio


Tutal, desidido kayóng busalan ang mga pumupuna, lubos-lubusin ninyo na. Kasuhan ang mga gumagawa ng mga teleserye dahil parang ibig kayóng isahán araw-gabi. Nagkukuwento nga ng mga kagila-gilalas na sapalaran o pag-ibig na walang hanggan ay parang pinarurunggitan ang mga nangyayari sa kasalukuyang kahit anong orkestradong tanggi, tatwa, o pagtatakip ninyo’y kusang umaalingasaw. Parang mga bangkay na nangabubuwal sa gabi, may bálot ng masking teyp ang mukha at katawan, nasasabitan ng karatulang humahatol at nagbababala. Ipapanood ninyo sa mahal na pangulo si Lily Cruz tuwing hápon. Sa kaniyang daigdig, alay niya ang kaniyang búhay sa pagpapabagsak ng makapangyarihang politikal na pamilyang Ardiente na isinunod ang pangalan ng balwarteng bayan sa kanilang apelyido. Talagang kaytapang. Naaalaala ko tuloy ang kababaihang inyong sinusupil. Isa siyang masamâng damo, si Lily Cruz, kayâ mahirap mamatay. Pero sa ngayon, gulong ng palad niyang magapi ng mga Ardiente, iharap sa publiko bílang kontrabida, bugbog na parang Kristo, at may bintang ding pasabit sa kaniyang leeg. Kundi pa ninyo nalalaman, batas sa teleserye ang manatiling buháy ang bida. Makaaahon siya, tulad ng ginawa niyang pag-ahon sa hukay nang minsang ilibing nang buháy. Kayâ tagibang talaga ang timbangan sa panig na inyong kinabibilangan. Hinding-hindi nananalo ang mga tirano’t halang ang kaluluwa.


Matagal na po akong nanonood ng teleserye, at kamakailan, sinubukan ko po itong pag-aralan. Ito ang ilan sa mga natuklasan kong bakâ kapulutan ninyo ng áral:

(1) Matagal nang humahango ang dramang de-serye sa mga pangyayaring panlipunan, at kagawian nito na papagsanibin ang mundo ng katha at ng manonood. Naaalaala ba ninyo ang mga drama sa radyo na kung bumabagyo ay sinasalanta rin ng unos ang mga tauhan? E ang mahabang-mahabang-mahabang pagdurusa nina Flordeluna at Anna Liza sa yugtong papabagsak na ang rehimen? Ang sabi ni Charo Santos Concio, ina ng teleserye, ang mga ito raw ay larawan ng “helpless mood of the times.” Ang kaso, bakâ di naman mahihiligin sa mga ito ang pangulo; bakâ masyadong nakakabakla ang mga ito para sa kaniya, at para sa inyo ring nagkukunwa-kunwarian. Sayang at bakâ hindi niya narinig man lámang ang kuwento ni Isabel, ang sugo ng birheng nagtatagalog nga ay makapal naman ang puntong Sinugbuanong Binisaya. Kababayan, ka-wika pa naman niya, at ng marami sa inyo ang dalagang iyong pinaghihimalaan ng Birheng Maria noong dekada 90 sa telebisyon. Ang áral lámang po siguro, para sa inyo, at sa dakilang lider, ay ito: materyal ng teleserye ang araw-araw. At, madalas, isinisingit ng mga prodyuser ang mga iniiwasang pag-usapan. Sadya o hindi, walang makatitiyak. Maaari lámang táyong magmunakala. Mahirap ding mabatid ang kanilang dahilan. Papaano na lámang kung itatakda na ninyo ang mga katanggap-tanggap na itanghal, gámit ang praseng “responsableng pamamahayag” na pílit isinisingit ng inyong mga alipores sa Kongreso sa Talâan ng mga Karapatan? Mailulusot po ang maraming ikinukubli sa teleserye nang hindi ninyo nalalaman! Marami pa naman sa inyo ang mapupurol ang utak. Bakâ hindi po ninyo agad magagap. Mabababaw pa naman ang iyong kaligayahan.

(2) Gaya ng nasabi, araw-araw na danas nga po ang teleserye, kahit patuloy na pinandidirihan ng mga edukadong lihim namang sumusubaybay. Dahil nga isa itong danas ng araw-araw, nakatutulong ito sa pagbalangkas ng mga pananaw-daigdig sa pangmalawakan, at ng mga personal na pananaw sa aspektong pang-indibidwal. Sa maikling salita, hindi lámang aliw ang inihahatid nito kundi paraan ng pagtingin at pag-unawa sa búhay. Halimbawa, napakalinaw pa naman ng kaibhan ng mabuti’t masamâ sa teleserye. Dalá iyan ng mga elemento ng melodrama, na nauunawaang lubos ng inyong mahal na poon nang bansagan niyang “drama” ang mala-Pietang eksena sa diyaryo ng isang babaeng kalong ang kaniyang asawang sinasabing “nanlaban.” Sa usaping moral, etika ang pinahahalagahan ng drama kung saan mahalaga ang dangal, bait, at katwiran. At, lalo na, katarungan. Sa pagitan ng mga bidang kontrabidang sina Amor Powers at Madame Claudia Buenavista, malinaw kung sino ang dapat panigan. Paulit-ulit iyang igigiit, tulad ng sinasabing mga gasgas na estropa ng mga de-seryeng drama; magsawa ka man, hindi ka lulubayan hangga’t hindi nagbabago ang kalakarang panlipunan. Pakibulong ho sa punòng ubod-dunong, mahirap kalabanin ang ganitong arawan at paulit-ulit na kalakaran ng salaysayan. Laging nakaabang ang matulaing hustisya. Babalikan at babalikan ng pagkakataon ang lahat ng nagkasala. Kahit pabahain ninyo ang pera upang lumaganap ang pagkamangmang sa pamamagitan ng huwad na balita sa social media, mananatiling magandang balita pa rin ang pananaig ng kabutihan sa telebisyon, mulang bayan ng Bagong Pag-asa sa May Búkas Pa ni Santino, hanggang sa mariringal na kaharian ng Encantadia. Araw-araw mang pagpasanin ng hírap ang mga tao, mananalig pa rin ang mga ito na walang walang hanggan. Matatapos din ang lahat, pati na ang mga kahangalan ng tunay na búhay. Iyan ang ebanghelyo ng teleserye.

(3) Kayâ mahirap iasa sa pagkakataon ang lahat. Kailangang makasiguro. Lalo pa’t bukod sa pagiging pang-araw-araw, isang malaganap na anyong pangkultura ang teleserye. May mga teleserye sa umaga, sa tanghali, at sa gabi. May teleserye rin online at offline. Isa na itong ganap na industriyang pangkultura na nagsisilbi sa laksang para sa ilang palaisip ay mga bulag na tagasunod ng pagkonsumo. Totoo naman, lalo’t kung tutunghan ang mas mahaba pang oras ng mga patalastas kaysa sa mga kuwento. Subalit may ahensiya ang manonood, at may birtud din naman ang teleserye na maaaring mag-udyok ng pagkilos tungo sa mga makatwira’t makatarungang adhikain. Kahit sa di-tuwirang paraan. Halimbawa na, ang pagsanayan ang pinakamalalalim at kolektibong luksa upang sa hulí’y maglungsad ng karampatang aksiyon, tulad nang pumanaw ang bidang si Julie Vega at hindi na nagawang tapusin ang kaniyang serye dahil sa pagkakasakit. Sinundan siya ng mga tao hanggang libing. Dalawang taon bago niyon, lumabas ang libo upang ihatid ang pinaslang na bayaning senador na arkinemesis ng butihing diktador na idolo ng inyong amo. 10 segundo lámang ang naibigay ditong airtime ng balitaan, sa tákot sa tirano. Ilang buwan matapos mailibing si Vega, lumabas na muli ang mga tao sa kalye upang isigaw ang tama na, sobra na, palitán na, at napadpad nga ng Hawai’i ang butihing idolong diktador ng inyong amo. Hindi ba parang nagsasanay nga ang mga tao noong mga panahong iyon upang sama-samang magluksa at kumilos? Maaaring pagtawanan ang aking ilustrasyon, ngunit tandaang lahat ng bagay ay nagsisimula sa haraya. Haraya ang unang larang ng teleserye. Kasunod lámang nito ang negosyo, ang “economic imperative” na tinatawag ni Robert Allen, ang pangunahing iskolar ng soap opera sa America.

Ibinadya na ni Reynaldo Ileto ang ganitong lohika sa kaniyang pagbása sa isa pang popular na teksto ng panghabampanahon, ang Pasyon. Matapang niya itong iniugnay sa ginawang paghahanda, pagdadalisay ng loob ng mga nakisangkot sa rebolusyon para sa kalayaan. Sa hulí, nag-uugnay-ugnay ang mga bagay-bagay, nagsasabanghay, wika nga, at nakatutulong sa pagbalangkas ng pag-unawa [at maaari rin, pagdama] ang idawit ang mga dramang de-serye ng panahon. Ngayon, nagluluksa ang buong bayan habang tinatanggalan ng piring ang katarungan, at bawat luhang pinababalong ng mga bida sa mga serye ay inihahandog sa lahat ng nananangis, na sa hulí’y inaasahang magkukusang kumilos upang makamit ang tagumpay o ikaliligtas. Ang bawat sampal, tadyak, at sabunot naman ay pagpupumiglas para sa lahat ng paninikil at paniniil. Hindi maaaring hindi lumaban, kahit hindi patas ang laban. Lahat ng mga Georgia ay may katapat na Emma. Lahat ng mga Ardiente, saan mang lupalop sila nagmumula, ay tatapatan at tatapatan ng mga Lily Cruz. Sasabog ang lahat na parang himagsikan. Maaanod ang mga nagsasatulos ng di mapipigilang daluyong. Lalaging may kapangyarihan ang mga mumuting lumot. Maaari silang pumulupot.


Kayâ utang na loob, huwag nang lumingon-lingon pa’t tumitig sa iba. Huwag nang magpatumpik-tumpik. Ano ba naman iyang Rappler.com? Si Leila, wala na iyang magagawa, parangalan man siya ng buong daigdig sa kaniyang kamartiran sa piitan. Mauuna pa kayóng maasar sa hinahon nina Maria Leonor, Conchita, at Maria Lourdes, pustahan táyo. Lahat sila’y parang mga bida sa teleserye. Babangon at babangon upang durugin kayóng lahat. Unahin ninyo ang mga teleserye, ipakulong ang mga manunulat at kawani, ipasara ang mga estasyon, at idistiyero ang mga artistang hindi papanig at magkukuyom ng kamao sa hangin. Para naman makita na ninyo ang talagang hinahanap ninyo, at makita na rin namin ang hinahanap namin. Sa mga serye, walang lihim na hindi nabubunyag. Nahahanap at nahahanap din ang mga diary na naiwawaglit at naipapatong sa kung saang tokador. Awit pa nga sa Mara Clara: “Katotohana’y lilitaw.” Malalantad at malalantad din ang mga sinungaling at magnanakaw. Nagawa na iyan ni Ápo sa marahas sa Voltes Five, at pati raw sa parang lubhang mapulang mga dibuho sa komiks ni Coching, na nararapat likhaing teleserye. Gawin na rin ninyo nang umalsa na ang dapat umalsa.

Pebrero 1, 2018

Mga Istorya’t Histerya at ang Pagrereyna ng mga ‘Dahaserye’ sa 2017

Ang táong 2017 ay taon ng dahas para sa mga teleserye. At marahil, hindi na ito pagtatakhan. Kung nakakasangkapan nga ang mga dramang de-serye bílang pantulong sa pagbalangkas sa ating realidad, sa táong 2017, isang taon matapos mahalal si Rodrigo Roa Duterte, kinailangan nating lahat marahil na unawain ang umiiral na poot na naghahati-hati sa bayan, pati na rin ang malaganap na maliliit at malalaking karahasang araw-araw na kinakaharap. Nagpapatuloy ang giyera sa droga na di lang iilang libo na ang pinatumbang karamihan ay mahihirap at nása laylayan; at, nakubkob ng mga maka-teroristang pangkat ang maringal na Islamikong Lungsod ng Marawi, Lanao del Sur, at dinurog ito. Walang kapayapaan ang táong 2017, tigib ng bagabag, kayâ marahil, wala ring kapayapaan sa mga teleseryeng tinangkilik sa araw at gabi.

Kinailangang ipahayag sa pamamagitan ng mga istorya’t histerya ang gálit ng isang bansang hati-hati na’y pinamumuhay pa sa laksang panlilinlang at patuloy na pagkakasadlak sa mga namamayaning mapang-aping sistema ng lipunan. Kinailangang magkaroon ng sityo kung saan makahuhulagpos, at ang larang ng imahinasyong dulot ng mga teleserye bílang kulturang popular ang naghandog nito sa mamamayang unti-unting gumigising sa katotohanang nakapaghalal sila ng isang halimaw na sumasamba sa poon ng rehimeng nagdulot ng pinakamadilim na panahon sa ating kontemporaneong kasaysayan. May di iilang nagisíng na sa pagdatal ng bagong panahon ng dilim sa panunungkulan ni Duterte, lalo nang ipataw ang pagpapatupad ng Batas Militar sa Mindanao dahil sa pagkakakubkob ng Marawi. Nagbibilang na lámang ba táyo ng mga araw?

Kung mahihiwatigan lámang sana ng laksang mamamayan ang ibig sabihin ng ngitngit ng mga karakter sa mga natatanging serye ng taon, bakâ mapatunayan na nga ang malaon ko nang hinala sa pinakamalaganap ngayong teksto at produkto ng kulturang popular: na ito talaga’y isang rebolusyonaryong panoorin na di lámang sumasalamin kundi kumakatawan talaga sa ating panahon. May kakayahan itong balangkasin, hindi lámang ang realidad, bagkus ang mga pangangailangang aksiyon mula sa mga tagapanood, lalo’t kung igigiit na sila’y may ahensiya’t may kakayahang kumilos at makapagpasiya.

Hindi naman marahil kailangang tugunin din ng dahas ang dahas, bagaman nauunawaan kong may pipili sa ganitong opsiyon. Malápit na ang halalan, at kung isasaalang-alang natin ang ating lubhang pagkabigo, na madali ring naikukubli gámit ang sari-saring spin o creative interpretation, bukod pa sa bayaráng fake news, bakâ may magawa táyo upang mabago ang lahat sa pamamagitan ng ating balota [HUWAG BUMOTO NG MGA KONSINTIDOR!]. Sa mga halalan sa teleserye, madalas na nagwawagi ang mabuti, tinutugis man ng dahas ng tiwali ang makatwiran. Ipinahihiwatig na sa atin ng mga teleserye ang nararapat na disposisyong hinihingi ng ating panahon, subalit wari’y hindi pa natin nalalagpasan ang mangha sa ispektakulo ng dahas. Naaliw lámang ang marami sa atin.

Ang Wildflower at Ika-6 na Utos bílang Mga Teleserye ng Taon

GOLD IS IN. Ang pagbabalik ni Ivy Aguas bílang Lily Cruz (Larawan mula sa ABS-CBN News.com.)

Sa ganitong balangkas ng pagbása, kapwa nangunguna sa aking talaan ngayong taon ang Wildflower (ABS-CBN) at Ika-6 na Utos (GMA). Ang una’y kuwento ng isang babaeng maagang nakaranas ng pandarahas at pagkakawalay sa kaniyang pamilya, at nagbalik sa kathambayan na Ardiente upang gantihan ang pamilyang Ardiente [masdan ang lubhang pagkanarsisistiko ng mga antagonista] na nagdulot sa kaniya ng matititinding sákit sa búhay. Ang ikalawa naman ay istorya ng isang babaeng naagawan ng asawa dahil sa kaniyang masasabing pagkalosyang at pagbigat ng timbang. Kung tititigan ang mga saligan ng salaysay ng mga ito, malinaw ang pandarahas sa pigura ng babae bílang pigurang marhinal, naisasantabi, naipapapatay pa nga [sa kaso ng una], o napapalitan [sa kaso ng ikalawa]. Papaano tumutugon ang mga kababaihang nabanggit?

Si Ivy Aguas, na di naglaon ay umaming ang siyang nawawalang karakter na si Lily Cruz sa Wildflower (Maja Salvador), lumalaging nása moda ng femme fatale–may guns, goons, at gold, at bagaman napaliligiran ng tatlong matitipunong lalaki na pawang may lunggati sa kaniya [ngunit nagmimistulang mga obheto lámang ng lunggati para sa manonood, lalo na sa “queer gaze”], ay nakalalábang mag-isa, ilibing man ng buháy. Isa siyang literal na masamang damo na matagal mamatay. Dahil politikal na pamilya ang kaniyang kalaban, kinailangan niyang maging tuso sa pakikipagsabayan. Sa isang halalan sa bayan ng Ardiente kung saan naging halos tagapagtanggol siya ng pulutong ng mga nása laylayan, matalino niyang pinasok ang kuta ng kalaban upang maging wari’y anay na ngangasab sa mga tindígan. Tinapatan niya ang pagkatuso ng mga Ardiente, at bumangon sa literal na paglilibing sa kaniya nang buháy. Kinapanabikan ang kaniyang pagbabalik sa isang piging kung saan naghunos siyang nakagintong gown, isang kontrapunto sa kinamanghaan at pinag-usapang itim niyang trahe de boda, sa pagpapakasal sa nag-iisang anak na laláking Ardiente.

TRIANGULO. Sina Emma (Dizon), Rome (Concepcion), at Georgia (Cenon). (Larawan mula sa Pinoyflix.org.)

Samantala, higit na pisikalan naman ang dahas sa panig ng bidang si Emma (Sunshine Dizon) sa ikalawa. Kailangan niyang igiit ang kaniyang pagiging asawa kay Rome (Gabby Concepcion), na inaagaw ni Georgia (Ryza Cenon). Tipikal na walang-hiyang mang-aagaw si Georgia, subalit nagawa niya ang napakaraming pagpapahirap sa loob ni Emma, tulad ng pagpatay sa unang anak nito at pagnanakaw sa ikalawang anak. Alin pa bang sitwasyon ang mas lulubha sa babaeng hindi na yata liligaya? Ngunit, gaya nga ng alam natin, hindi na uso ang nguyngoy na inaapi.

Naging pangunahing katangiang kinapanabikan sa seryeng ito, na umaabot ang pag-eeyre hanggang araw ng Sabado, ang laksang paghaharap nina Emma at Georgia na palagiang nauuwi sa matinding sakítan, na kailangang langkapan ng props batay sa tagpuan. Kung sa isang seafood restaurant, mga alimango’t lobster ang maipambabato; kung sa parke, ang lahat ng tindang balut ng mga tindero. Nagiging komiko, sa hulí, ang mga labanán, bagay na naglalapat dito ng isang maparikalang hagod. May hilig din sa paglilibing ang seryeng ito, at wari’y dalawang beses na mahuhulog si Georgia sa isang hukay sa memorial park sa pakikipagsampalan kay Emma. Kung sintoma ang libingan sa serye ng kung ano man sa lipunan, sino ba ang gustong ipalibing ng mga Filipino? Sino naman ang nais ipahukay?

Labanáng Masamâ at Mabuti sa The Better Half, Haplos

Ang Wildflower at Ika-6 na Utos ay mga seryeng panghapon, bagay na interesante sapagkat, sa ganang akin, higit na tinutunghan ng mga ito ang mas maraming manonood na “masa” na nananatili sa mga tahanan o ginagawang ugong ang serye sa maghapong paghahanapbuhay. Higit na pang-gitnang uri ang tinutunghan ng mga serye sa primetime [mga gáling sa eskuwela at opisina], at higit na sumusunod ang mga ito sa dikta at layaw ng mga kasapi ng uri na ito na may kapangyarihang gumasta. Dahil dito, nagiging masyadong limitado, sa tingin ko, ang mga materyal na naihahayin–kundi man may love team [sa daigdig ng realidad o pantasya] na maraming tagasunod [at ibig pang makialam sa kung ilang ulit lalabas ang kanilang mga hinahangaan sa bawat episodyo] ay mga Koreanovelang may mga tanyag at hinahangaang aktor ang mapapanood. Bumalik na yata ang pagrereyna ng mga serye sa hápon, ang malaon nitong pook sa kasaysayan ng telebisyong Filipino.

AGAWAN. Ang apat na bida ng The Better Half: De Vera bílang Rafael, Magdayao bílang Camille, Aquino bílang Marco, at Laurel bílang Bianca. (Mula sa LionheartTV.net)

Ngayong taon, higit na nakalikha sa timeslot na ito ng mga higit na kapana-panabik na konsepto, tulad ng The Better Half (ABS-CBN), na agawán man ng asawa’y nagsikap papagbaguhin ang nakamihasnan sa materyal sa pamamagitan ng pagtatanghal ng sikolohiya ng kabaliwan. Kabaliwan nang maituturing ang premise na makikiapid ang bidang babae na si Camille (Shaina Magdayao) sa asawa niyang si Marco (Carlo Aquino). Subalit alin pa ba ang mas babaliw sa mga pakana ng pandarahas ng kaagaw niyang si Bianca (Denise Laurel) at sa paghila rin sa kaniya’t pagpapakonsiyensiya ng laláking nanatili sa kaniyang tabi sa gitna ng pangungulila, si Rafael (JC De Vera). Natapos na trahiko ang The Better Half, na sa tingin ko’y hindi gaanong kagigiliwan kung sa primetime inihapag. Tulad ng dalawang nauna [at nanguna], punô rin ng histerya at pandarahas ang The Better Half; inabangan dito ang karakter ni Laurel dahil sa rubdob at kahusayang pumapantay sa kasamaan ng Georgia ni Cenon.

Title Card ng Haplos. (Mula sa Wikipedia)

Isa pang agawán sa lalaki ang dapat na banggitin, kung saan naman ang dahas ay nagaganap sa mahiwaga’t metapisikal na nibel, ang Haplos (GMA). Ito, sa tingin ko, ang pinakaorihinal na konsepto sa lahat ngayong taon, kung saan pinagsasabong ang dalawang magkapatid sa ama, ang mabuting loob na si Angela (Sanya Lopez) at ang nagngingitngit sa inggit na si Lucille (Thea Antonio). Kapwa sila nakapagmana mula sa kanilang lolang si Biring (Celia Rodriguez) ng kapangyarihang maaaring magamit sa pagpapagaling. Gagamitin nila ang kanilang angking kapangyarihan sa hilahang magaganap, lalo pa’t iibig sila sa isang lalaki, si Gerald (Rocco Nacino). Ang dahas ay higit na mararanasan ni Angela, lalo pa’t gagawin ni Lucille ang lahat, di lámang upang magapi ang kaniyang kapatid sa larang ng pambabarang at panggagayuma, kundi upang magantihan din ang amang si Renato (Emilio Garcia) na tumalikod sa kaniya. Sa mga agawang nabanggit matutunghayan ang palagiang marahas na paghihilahan ng mabuti at masama, na sa lente ng teleserye at ng katangiang melodramatiko nito, ay lalaging nangangailangan ng resolusyon. Sa huli, kailangang mangibabaw ang mabuti. Mapapatawan ng poetikong hustisya si Bianca at mapapaslang sa pinakahuling paghaharap. Nagpapatuloy naman ang tagisan nina Angela at Lucille, at tiyak namang sa hulí, lalo sa nibel na mabathala, liwanag ang gagapi sa dilim.

Paghahanap ng Katarungan sa Legally Blind, The Good Son, at Super Ma’am

ULIRAN. Si Rivera bílang si Minerva aka Super Ma’am. (Mula sa It’s Me, Gracee Blog).

Sa panahon ng dahas, kailangan ang ganitong mga pananalig sa pag-asa, at hindi nagkukulang ang teleserye sa pagpapagitaw nito. Sa isa pang mahusay na serye sa hápon, ang Legally Blind (GMA), waring isinasakatawan ng bidang si Grace (Janine Gutierrez) ang pagiging bulag ng katarungan, makatwiran at walang kinikilingan. Metapora siya ng pigurang ito sa kaniyang kadustaan: habang siya’y nagsisikap kumuha ng abogasiya, magiging biktima siya ng panggagahasa matapos makainom sa bar ng inuming may halong pampatulog. Ang matinding trauma ng panggagahasa ang magiging dahilan ng kaniyang pagkabulag. Manlulumo siya sa kaniyang sinapit, bagaman babangon muli upang ipagpatuloy ang búhay at ang pag-aabogado. Sa kaniyang pagpapatuloy, matutugis niya ang salarin sa pagyurak sa kaniyang dangal, ang may-ari ng bar na si William (Marc Abaya), at makatatagpo din ng bagong pag-ibig kay Edward (Mikael Daez).

Sa primetime naman mapapanood pa rin ang The Good Son (ABS-CBN), na kuwento ng dalawang pamilya ng isang lalaki, si Victor (Albert Martinez), na mapapaslang sa bungad ng kuwento. Maging palaisipan ang dahilan ng at salarin sa kaniyang pagkamatay, bagay na magdudulot ng hidwaan sa pagitan ng dalawang babaeng kaniyang inibig, ang mayamang si Olivia (Eula Valdez) at ang gitnang uri na si Mylene (Raquel Reyes). Magiging dahilan din ito ng salpukan sa dalawa niyang panganay na sina Enzo (Jerome Ponce) [kay Olivia] at Jopet (Joshua Garcia) [kay Mylene]. Masigalot ang kuwento’t magsasangkot sa bawat pamilya bílang posibleng may pakana sa kamatayan. Subalit nagpapatuloy ang paghahanap ng katarungan para sa dahas na sinapit ng kapwa panig.

Pinakarurok ng pahiwatig sa paghahanap sa katarungan, para sa akin, ang primetime na pantaseryeng Super Ma’am (GMA), na pinagbibidahan ni Marian Rivera, sa papel na Minerva, ang lampang guro na mabibigyang-pagkakataong maging tagapagligtas ng mga kabataang dinudukot ng mga mahiwagang “tamawo.” Itataas niya ang kabayanihan ng guro bílang tahahubog ng kaisipan ng kabataan, at kakaharapin niya ang ilan pang mahihiwagang kalaban gámit ang kaniyang sandatang buntot-pagi. Kapuri-puri ang Super Ma’am di lámang sa pagtatampok sa pigura ng aping gurong Filipino [api sa trabaho, api sa K-12, api sa dami ng loan], kundi pati na rin sa paglalahok ng mitolohiyang Filipino sa isang kontemporaneong kuwento. Bagaman sa kasawiampalad, kailangan pa rin ng isang pigura ng bayani upang makapagpagitaw ng posibilidad ng pag-asa [ano nga ba ang sabi ni Brecht hinggil dito?], naipapamalas ng superhero na si Super Ma’am na may kapangyarihan nga ang nása laylayan [ang guro, ang lampa] na humulagpos mula sa mga puwersang mapaniil at mapagtakda. Kailangan lámang dalisayin ang loob at pagbukalan ng bait ang kakanyahang arál sa kultura’t kasaysayan. Dinarahas man sa literal o matalinghagang paraan, makakamit ang katarungan, isa man itong mahabang sapalaran tulad ng sa isang teleserye. Pangunahing halimbawa sa kakayahan at pagpupunyaging ito ang mga karakter nina Grace, Mylene, at Minerva.

Iba Pang Natatanging Serye: My Korean Jagiya, The Promise of Forever, A Love to Last, at Impostora

ROMANSA PA RIN. Ang “Andeng” Loveteam ng A Love To Last. (Mula sa Pinoy Showbiz Daily Blog)

Ginamit ko lámang sa mga pagbásang ito ang dahas bílang balangkas na pantulong sa pag-unawa sa mga serye ngayon taon, subalit may apat pang seryeng hindi man maiuuri sa ganitong tematikong konsiderasyon ay nararapat na banggitin dahil sa bait ng konsepto. Una na rito ang teleserye sa primetime na My Korean Jagiya (GMA). Kuwento ito ng isang dalagang kinatatakutang di na makapag-aasawa ng kaniyang sambahayan, si Gia (Heart Evangelista). Humalíng o adik si Gia sa Koreanovela, at fan din ng isang dáting superstar sa South Korea, si Jun Ho (Alexander Lee). Magkakaroon siya ng pagkakataong makapag-aral sa Seoul, South Korea, at inisip niyang pagkakataon na rin ito upang matunton ang hinahangaan. Subalit walang mangyayari sa kaniyang pagsusumikap at babalik siyang luhaan sa Maynila, kung saan pala talagang magkukrus ang kanilang landas. Isang gabi, ililigtas niya ang isang lasing at bugbog saradong Koreano, at matutuklasang si Jun Ho pala. Dito magsisimula at magpapatuloy ang kanilang romanse. Magiging natatangi ang serye, hindi lámang sa pagtatampok ng sikát na Koreanovela tourist spots sa Korea, kundi pati na rin sa matalino at metapiksiyonal na pakana nitong nagsusuri sa praktika ng Koreanovela fandom na malaganap pa rin sa bansa.

Ikalawa ang The Promise of Forever (ABS-CBN), isa pang panghapong pantaserye na nagtatampok sa karakter na si Lorenzo (Paulo Avelino). Isinumpang maging inmortal ang bida. Malaon na niyang tinalikdan ang pag-ibig bílang posibilidad ng kaniyang búhay, hanggang sa makaengkuwentro si Sophia (Ritz Azul), na una niyang nakilala bílang isang bata. Sa hulí, pipiliin ni Lorenzo ang maging mortal upang matupad ang kaniyang pangako ng pag-ibig.

Sa larang naman ng romanse at melodrama, dapat ding banggitin ang patok sa primetime na A Love to Last (ABS-CBN). Kuwento naman ito ni Andeng (Bea Alonzo), na iibig sa isang laláking may mga anak at legal na hiwalay sa asawa, si Anton (Ian Veneracion). Kakabakahin ng dalawa ang kanilang pag-ibig dahil sa pagtutol ng kanilang mga partido sa namumuo nilang ugnayan. Subalit maghahari ang pag-ibig at magkakatuluyan ang dalawa. Makukuha ni Andeng ang loob ng mga anak ni Anton, at makokombinse naman ni Anton ang konserbatibong partido ni Andeng sa kalinisan ng intensiyon, at kakayahang magpanatili ng isang relasyon. Magiging malaking hadlang lámang sa tuluyang pagligaya ng dalawa ang pakikisawsaw sa kuwento ng dáting asawa ni Anton na si Grace (Iza Calzado). Sa muling pagpapakasal ng asawa, mararamdaman niyang mahal pa rin niya ito, at lalamunin siya ng kaniyang ngitngit. Magpapakana siyang sirain ang ugnayan ng dalawa upang makuhang muli si Anton, sa kunwang mithi na mabuong muli ang kaniyang pamilya. Subalit makapangingibabaw ang pag-ibig ng dalawa, at matututuhan ni Grace na tanggapin ang kaniyang kasalukuyang lugar sa búhay ng kaniyang pamilya.

Hulí kong babanggitin ang Impostora (GMA), na salin mula sa kuwentong komiks at pelikula na “Sa Isang Sulok ng mga Pangarap.” Kakaibang kuwento ito ng dalawang babaeng may iisang mukha, sina Nimfa at Rosette (Kris Bernal). Sa pagmimithing matakasan ang kahirapan at ang pangungutya sa pangit na mukha, pumayag si Nimfa na magparetoke, na gagaya naman sa mukha ni Rosette, na layon namang takasan ang kaniyang walang-kaligayahang búhay-asawa. Magiging sanhi ng ibayong hidwaan ang pagkukrus ng landas ng dalawa, lalo pa’t iibig si Nimfa sa asawang noong una’y ibig takasan ni Rosette, si Homer (Rafael Rosell). Personal kong nábasa ang “Sa Isang Sulok ng mga Pangarap,” at noon pa man, humahanga na ako sa mapagsapantaha nitong bisyon. Natuwa ako sa pagkakasalin nito sa anyo ng serye.

Ilan Pang Pagninilay sa Teleserye sa Panahon ng Dahas at ang mga Kapuri-puring Pagganap

Sa panahon ng dahas, at unti-unting paggapang ng dilim, na maaari pa namang masawata ng pagkamulat ng lahat, naging tampok na katangian ng mga seryeng nabanggit ang malaon ko nang sinasabi na “kontemporanidad” o pagkangangayunin. Sa katangiang ito makikita ang kakahayan ng mga serye na sumabay sa mga kasalukuyang realidad ng manonood, sa pamamagitan ng alusyon o direktang pagbabanggit sa mga ito sa banghay ng kuwento. Tinutupad ito hindi lámang upang umagapay sa masagitsit na pang-araw-araw na búhay ng manonood; ginagawa rin ito upang lalong maging kontemporanyo o ngangayunin nga ang katha, sa pamamagitan ng pagpapatalik sa ugnay nito sa parehong búhay, sabihin mang ilusoryo ito. Nagiging plataporma ng pagninilay sa pag-iral ito, kung gayon, na lalong nagpapatalim sa pagdama at kamalayan ng manonood, at tumataliwas sa nakamihasnang pagturing sa panonood ng dramang de-serye bílang pagtakas lámang mula sa mabibigat na realidad.

Isa itong matalinong katangian na hindi gaaanong napagtutuunan ng pansin, lalo’t patuloy na iniismiran ang teleserye bílang gasgas na asemblea ng drama at salaysay. Hindi kasi itinatanong kung ano bang mga realidad ang pinaghuhugutan ng serye. Hindi tinititigan kung ano ang mga kalakarang inilalantad at ibinubunyag. May mga sinasabi kasi itong dapat tunghan. Kailangan lámang talagang matutuhang lagpasan ang paghahanggahan ng aliw. Nasabi ko nang nakakasangkapan ang ganitong katangian sa pagbabanghay ng manonood sa kaniyang realidad, lalo pa’t sangkot siya sa mediyasyon ng telebisyon at ng lalo pang lumalakas, lumalaganap na social media.

Kung sinasabi ni Shakespeare noon na ang daigdig ay isa ngang entablado, at ang lahat ay pawang nagsisiganp ng kani-kanilang papel, masasabi naman ngayon, sa konteksto ng kulturang popular sa Filipinas, na ang daigdig ay isang dramang tumatakbo na hindi lámang tinutunghayan ng tao, bagkus, kinasasangkutan ang bawat aksiyon. Ang mabúhay sa realidad na Filipino–masigalot, marubdob, makulay–ay ang mismong drama ng ating búhay. At bílang mga nagsiganap, kapuri-puri, sa pagsasaalang-alang ng kaisipang ito, sina Salvador, Dizon, Gutierrez, Alonzo, at Bernal sa kanilang pagtatanghal ng mga birtud ng katwiran at kakayahang humulagpos sa mga hinarap [o hinaharap] na tunggalian. Naging mahusay na kontrapunto sa kanilang mga pigura ng birtud ng katwiran ang lubhang kabaligtarang kinatawan nina Aiko Melendez bílang Emilia Ardiente sa Wildflower, Cenon, at Antonio.

Nararapat lámang palakpakan lalo si Cenon, sa kaniyang papel bílang Georgia, na isang naglalakad at buháy na desesperasyong gagawin ang lahat upang maagaw ang mga nilulunggati. Sapitín man niya ang komikong bugbog sa kamay ng Emma ni Dizon o mabulid sa hukay sa isang memorial park sa kaniyang pakikipagsabunutan, niloob niya bílang aktres ang kalabisan ng kaniyang karakter. Kalabisan ang kailangang kamuhian, lalo sa lipunang Filipino, at lumilitaw ito sa iba’t ibang anyo tulad ng korupsiyon, kawalang-pagpapahalaga sa karapatang pantao, at orkestradong pagpapalimot sa madidilim na yugto ng kasaysayan. Dahil dito, masasabing isa sa matatagumpay na seryeng kumasangkapan sa camp sa loob ng mga nakalipas na taon ang Ika-6 na Utos. Pinanood ito ng masa subalit naghandog naman ng isang maparikalang komentaryo sa mga pagpupumiglas na kailangan nating gawin ngayong sinisiil táyo ng mga puwersa ng dilim. Sa ganang akin, tumatalab din ang ganitong pakana ng Wildflower, na sa pananaw ko’y higit na makinis na bersiyon ng pagpupumiglas na binabanggit. Kailangan nating lahat ang isa at ang isa pa, lalo ngayong humihingi ang pagkakataon ng mga mas malikhaing paraan ng paglaban sa mga kalabisan ng kasalukuyang rehimen.

Ang Mabubuting Teleserye at ang Mabubuting Pagganap ng 2016

Ito ang pangatlong taon ng seryeng ito, na sinimulan kong isulat sa Ingles para sa website ng isang nangungunang pahayagan. Ngayong taon, at marahil, simula ngayon, sa Filipino ko na pahahalagahan ang sa tingin ko ay mabubuting teleserye at mabubuting pagganap ng nagdaang taon. At bakit nga ba hindi? Tiyak na higit na yayaman, hindi lámang ang aralin ng kulturang popular, kundi pati na rin ang aralin ng teleserye, kung sa wika mismong kinakasangkapan nito ipaliliwanag at bubulatlatin ang mga teksto nito. Ipinag-adya lámang sigurong mawalan ito ng puwang sa website, ngunit hindi naman ito malaking bagay talaga. Para sa isang mag-aaral ng teleserye, ang taunang pagpapahalagang ito ay isang pagpasan sa tungkuling ipagtanggol ang kalinangan at kultura ng teleserye mula sa malawak na mapanlibak na tingin dito. Marahil ay kinailangang gawin muna sa Ingles ang proyektong ito—nakadalawang taon din ito, at naging katuwang ko rito ang patnugot na si Chuck Smith, na kabalitaktakan at kolaborador ko sa pagtatasa ng mga teleserye. Maraming salamat sa pagkakataon, Chuck. Pukaw ng Ingles ang mga edukado, at isang hakbang na ring pasulong ang maglatag ng mga pagpapahalaga sa teleserye sa isang platapormang Ingles, na may mga sukatan ng pagtanggap. Kung may dapat simulang muling papag-aralin hinggil sa kulturang popular ay ang mga talagang nakasagap ng Kanluraning edukasyon, na nagtatatag ng mga “matataas” na pamantayan at madalas nagsasantabi ng mga kulturang pambayan. Iyon ay ang nakaiintindi ang gumagamit ng Ingles. Naging isang pagpapalawig ang pagsulat ko ng seryeng ito ng aking taunang pagtuturo ng Teleserye Elective sa Department of English ng Ateneo de Manila University—na isa pang dahilan kung bakit “kinailangang” maisulat ang mga pagpapahalaga sa Ingles. Kailangan ko rin ng magagamit na materyal. Ngayon, panahon na marahil para ibalik sa wika ang talakay, sa layong makapag-ambag din sa lalong lumalalim at lumalawak na diskursong Filipino. Ang teleserye, sa una’t huli, ay isang diskursong Filipino, isang diskursong may lokalidad at harayang nakapook sa danas at kamalayang Filipinas. Ang dramang napanood ng madla ay sa Filipino itinatanghal—at dahil nga roon ay talagang nararapat lámang na basahin sa Filipino, bagaman sinikap namang gawin ito sa Ingles sa loob ng dalawang taon kong pagsusulat. Hindi na lámang karaniwang pandiwang imperatibo ang “basahin” dito, kundi isa na ring artikulasyon ng metodo, ng pamamaraan ng pagbása, na nakapook sa kasalukuyan at lunang Filipino. May paniwala ako bílang isang mag-aaral ng teleserye na ang teleserye ay higit na magkakaroon ng bisa at katuturan kung mabubulatlat, hindi lámang ng kamalayang nabanggit, kundi lalo’t higit, gamit ang daluyan ng talastas at mismong kaanyuan ng kamalayang sinasabi, ang wikang Filipino (o mga wikang Filipino, kung mamarapatin). Sa isang banda, mistulang ganitong uri ng pagbabago sa pamamaraan ang hinihingi rin sa akin ng mga napili kong teleserye at mga pagganap noong 2016. Marami sa kanila’y tunay na sumasalamin—at nagsasalaman—ng mga danas sa pook at harayang Filipino sa kasalukuyang panahon. Naging mabuti itong mga teleserye sapagkat sinikap nilang lagpasan ang mga kombensiyon sa pamamagitan ng pagtukoy sa Filipinong kasalukuyan bílang puno’t dulo ng mga dramatikong pagtataya. Ngayong taóng ito, nagdarasal akong matatapos ko na ang aking disertasyon hinggil sa kontemporaneong kasaysayan ng soap opera sa bansa, na nagrurok, sa ganang akin, sa pag-usbong ng teleserye. Matapos ng tatlong taon ng pananaliksik, mag-isa man, katuwang ang mga kasamahan, o kasama ang mga mag-aaral, iniisip ko kung ano na nga ba ang mga dapat matutuhan hinggil sa anyo ng teleserye bilang telebiswal na genreng Filipino. Minamalas ko ang mga teleseryeng napili kong pahalagahan para sa táong 2016, ay parang sinisinop din ng mga ito ang mga katangiang heneriko na sinikap kong unawain sa loob ng mga táong ginugol ko sa pag-aaral.

Anim ang napili kong pahalagahan para sa 2016 dahil sa kanilang mabuting pagtatanghal. Ano ba ang ibig sabihin ko ng “mabuti”? Madaling sagutin ito sa pormalistikong pamantayan: isang banghay na buo, nagtataglay ng nakapupukaw na pagbabago (at katanggap-tanggap na pagsasabúhay) sa panig ng mga pangunahing tauhan, at bagaman nakasalig sa mga nakamihasnang padron ay nagsisikap magtaguyod ng mga paglagpas sa pagtatayang nakalangkap para anyo nito. Malinaw naman sa atin na ang teleserye ay isang pagsasanib ng mga elemento ng romanse at melodrama, pati na rin ng iba’t ibang tradisyong pasalaysay at dramatiko ng ating kultura. Malinaw ding pinatatakbo ng mga institusyon ng kita at tangkilik ang teleserye, na isa pang saklaw ng aking nosyon ng anyo. Ang lahat ng ito ay kompleks ng pag-aanyong telebiswal ng teleserye, at dahil nga rito ay nagiging puwang ng interogasyon at negosasyon ang bawat pagtatanghal. Papaanong bubuo ng kuwentong may kuwenta habang kinukuwenta naman ang kikitain at pagtangkilik? Posible nga ba itong pagkakatanghal ng “mabuti”? Posible ba ang pag-aanyo o pagsasaalang-alang sa anyo gayong pinagsisilbihan, sa una’t huli, ang sagradong aliw ng manonood? Nais kong isipin na oo, posible itong lahat, kahit palagian pa rin táyong minumulto ni Adorno na minarkahan na ang lahat ng mga kulturang popular bílang opyo ng masa at malawakang panlilibang at pandaraya (mass deception). Gasgas nang paratang ang ganitong pagtataya sa kulturang popular tulad ng teleserye, ngunit bakit hindi ito mamatay-matay? Marahil sapagkat hindi rin talaga sapat ang purong “pormalistang” dulog (yaong ginagamit natin madalas para sa mga panitikan) para tasahin ang kabutihan ng mga tekstong telebiswal. Humihinging tunghan ang mga kontradiksiyong nilalaman ng mismong “pormalismong” aking inihaharap, sa kaso ng teleserye. Hindi maaaring tingnan lámang ang mismong anyo, ang teleserye mismo, bagaman iyon ang pinakamadaling paraan ng pagbuo ng artikulong ito. Kailangang tunghan din ang sinasabing mga aspekto ng produksiyon, ang maaaring tawagin na proseso pag-aanyo, mulang konseptuwalisasyon hanggang sa pagwawakas ng pagtatanghal. Naroroong nakatanghod ang pag-aabang sa kita, ang pagpapanatili ng tangkilik. Naging “mabuti” ang teleserye hindi lámang dahil naghahandog ito ng halinang estetiko, o nakapagdudulot ng ibayong aliw sa pagpapatuloy ng hirap sa búhay. Naging “mabuti” ang mga teleserye ito hindi lámang dahil talagang inabangan ito ng madla. Sa ganang akin, naging mabuti itong mga teleseryeng ito sapagkat nakatulong ang mga ito sa pagtataguyod ng isang masusi at matalim na pag-uusisa ng budhing pambayan, sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa kakayahang ngangayunin na nakatanim sa heneriko nitong katangian. May binabanggit na noon si Fredric Jameson hinggil sa utopikong saysay ng kulturang popular, kung saan mahahagip, hindi lámang ang ideolohiya o kalisyaang itinuturo ng teksto, na siyang palagian at nakagawiang binabalingan sa mga naunang pag-aaral. Naroroong matatagpuan din ang masasabing “suhol” na pantasya, na hindi lámang pantasya talaga kundi isang politika ng posibilidad. Kung ang tunay na búhay ay walang maihandog na karampatang wakas sa masigalot nitong daloy, makukuha natin, halimbawa sa panonood ng teleserye, hindi lámang ang sinasabing mga karampatang wakas, kundi lalo’t higit, ang isang maayos at orkestradong pagkakabalangkas ng salaysay na maaaring titigan at pagnilayan ng tumatanggap. Isang sintesis ng búhay? Maaari. Ang kapangyarihang ito ng salaysay ang nananatiling birtud ng teleserye, kayâ maaaring tasahin ang kabutihan. Habang nagkukuwento ang teleserye ng kasaysayan ng mga tauhang kinapapanabikan, nakabaling ito sa daigdig ng kasalukuyan at inihaharap sa madla, sa paraang halos alegoriko at matalinghaga, ang halos walang kawawaang mga pangyayari ng araw-araw. Sa yugto ng post-truth at post-fact nagiging mahalaga ang tungkulin ng teleserye: mukhang sa katha na talaga natin kailangan hanguin ang mga katotohanan, sa layong maunawaan at malirip ang komplikadong kasalukuyan.

Mabuti ang isang teleserye ngayong taon kung tumutulong itong maipaunawa sa madla ang mga “katotohanan” ng kasalukuyan. Mabuti ang pagganap kung nagtatanghal ito ng makatotohanang pagsasalaysay ng kilos, saloobin, at motibasyon ng kasalukuyan. Ang mga ito ang aking namalas na kislap-diwa sa panonood ng mga teleserye sa panahon ni Trump, Tokhang, at trolls. Hindi na lámang nakasalaylay sa berosimilitud ang “katotohanan” dito, na supling ng tradisyong realista na buháy din naman sa ating katutubong haraya. Masyadong magalaw ang kahulugan ng kategoryang “katotohanan” sa mga panahong ito, kung kayâ’t kailangang maisaayos sa isang organisadong paraan upang patuloy na matunghan. Isang plataporma ng orkestradong salaysay ang teleserye, at dahil hindi ito nalalayo sa balita, wari bang kailangan nitong papadaluyin sa pook nitong katha ang hindi masusing naipoproseso ng limitadong genre ng pag-uulat. Matagal ko nang napapansin ang ganitong katangian sa mga teleserye, ngunit higit itong tumingkad ngayong taon, marahil dahil na rin sa pagpasok ng ating daigdig sa yugtong madamdamin na pinaniniwalaang higit na kailangang pakibutin, kaysa sa matagal nang pinahahalagahang sisidlan ng mga katotohanan, tulad ng facts, datos, at pinag-aralang opinyon. Isang parikala kung gayon na ang itinuturing kong pinakaangat sa mabubuting teleserye ng 2016 ay ang harap-harapang tumalakay sa problema ng malaganap na krimen sa buong bansa. Hindi ito balita, ngunit mistulang nagbabalita, naghahandog ng damdamin at mukha sa kolektibong layon na masawata ang kaylawak na network ng kriminalidad, na sinisikap ngang masawata ng pamahalaang Duterte at ng kasalukuyan nitong digmaan laban sa droga. Katha pa ang kailangang tumupad ng gawain, dahil wari bang nása yugto na rin táyo ng pos-balita. Maparikala ang mga teleserye, samantalang naglalahad ng karaniwang romanse at melodrama: nariyang inihaharap ang dahas sa mga itinuturing na nása laylayan na patuloy sa kanilang pakikipagsapalaran; ang paghaharaya sa mga lababan ng mga pagpapahalaga gamit ang mga kathang daigdig; ang patuloy na pasyon ng Overseas Filipino Workers; ang pag-unawa sa literal at piguratibong mga sakít ng paggunita sa indibidwal at kolektibong nibel; at ang alegorikong pagtatawid sa mga pagitan ng uri. Binanggit ko nang nangunguna sa aking talaan ang FPJ’s Ang Probinsyano (ABS-CBN), na mahigit isang taon nang tumatakbo at sinasabing nakatakda nang matapos ngayong mga unang buwan ng 2017 (Set. 28, 2015 ito unang umeyre). Hindi ko ito isinama sa aking talaan noong isang taon sapagkat bagong-bago pa lámang. Mukhang tama ang hinala ko na higit itong titingkad, hindi lámang sa pinili nitong pabago-bagong istorya at tema kada linggo, kundi dahil sinikap nitong maging matalik na larawan ng kasalukuyang lipunang may pulisyang nagsusumikap kilanling muli bílang sandigan at tagapagtanggol ng mamamayan. Nahindik ako nang simulang tahakin ng Ang Probinsyano ang usapin ng droga, sa gitna ng pagtataguyod ng kasalukuyang pamahalaan ng isang mabangis na programang anti-droga, na sinasabing pumapatay ng laksâ at mahihirap. Nahindik ako dahil inilantad, hindi lámang ang lalâ ng katiwalian sa pulisya, kundi pati na rin ang kapangyarihan at kasamaan ng kriminal. Sa kasalukuyan, ang “tagapagligtas” na si Cardo Dalisay, na mahusay na inangkop at sinakop ni Coco Martin mula sa orihinal ni Ferndando Poe Jr., ay nakapiit matapos ng isang frame-up. Inaabangan ng lahat ang kung papaanong aahong muli ang tagapagligtas, habang sa labas ng kathang daigdig, sinisikap pa ring maunwaan ang isa-isang pagkabuwal ng mga taong pinaghihinalaang sangkot sa negosyo ng droga. Sinasabayan ng mga kaanak ni Cardo sa pagsigaw ng hustisya ang maraming mga balo at naulila ng tinatawag na extra-judicial killings. Kapwa una sa aking talaan ang Ang Probinsyano at si Martin sa kapuri-puring tagumpay ng kanilang teksto. Napaslang na ni Martin ang bisa ni Poe Jr., at nasakop na niya ang karakter na ito, na sa ganang akin ay isang di malilimutang pagganap.

Larawan mula sa Filipino Police Reviews

Habang patuloy ang madla sa pag-unawa sa mga kabaguhan, naging kapanapanabik ang muling produksiyon ng ikalawa sa aking talaan ng mabubuting teleserye ng 2016. 2005 nang unang tangkilikin ang “telefantasya” na Encantadia (GMA), na kasaysayan ng isang harayang kaharian na pinamumunuan ng apat na magkakapatid na prinsesa. Takâng-takâ pa rin ako hanggang ngayon kung bakit hindi binabanggit ang impluwensiya ng Lord of the Rings ni J.R.R. Tolkien sa teleseryeng ito, na nagtatanghal sa birtud ng apat na prinsesa gamit ang mga hiyas ng kaharian. Ngunit sa pagbabalik nito sa eyre, at sinasabing paglalapat ng makabagong teknolohiya at animasyon, nagkakaroon ng kakaibang bisa ang Encantadia (nagsimulang umeyre Hulyo 18, 2016) sapagkat sumasapit ito sa mamamayan bílang isang daigdig kung saan maaaring uriin, muli at muli, ang mga pagpapahalagang kailangang piliin, sa gitna ng maalab na mga digmaan (muli, nása gitna nga raw táyo ng digmaan laban sa droga, wika ni Pangulong Duterte). Dahil ito nga ay supling pa rin ng romanse at melodrama, malinaw ang mga panig ng labanan: ang mabuti, at ang masama. Nakasisiyang makita na habang lumalapot ang banghay ng kuwento, at nagdaragdag ng mga brilyante sa naunang apat, higit na tumitindi ang tanong: saan ba dapat pumanig? Madaling tanong iyan, ngunit dahil isang kompleks ang bawat labanan, ipinamamalas ng telefantasya ang nag-uumpugang motibasyon at pag-iisip ng mga karakter na mithing panatilihin ang integridad ng Encantadia, o ganap na wasakin ito upang magtatag ng mga bagong paghahari at rehimen. Hindi nga ba ganito ring tagisan ang nagaganap sa politika ngayon? Higit kong minamalas bílang kitsch ang telefantasya na ito dahil sa kapangyarihang iangkop ang lahat ng mga impluwensiya ng kulturang popular at panitikan. Ngunit sa panahon ng pagsisinop sa mga pagpapahalagang panlipunan, nakikita ko sa Encantadia ang isang operasyon ng pagdulog sa ating mga pagpapahalaga, isang kontrapunto sa lantaran at realistang pamamaraan ng Ang Probinsyano. Ang pag-usig sa mga katotohanan at pangyayari ng ating panahon ay nangangailangan ng iba’t ibang moda, kung kayâ marahil, kailangan ang dalawang ito upang siyasatin nang mahusay ang samutsaring digmaan na ating kinasasangkutan. Sa isang banda, ang digmaan sa droga ay digmaan din sa pagitan ng mabuti at masama. Ngunit kailangang lumagpas doon ang mga pagtataya sa halagahan, at diyan nagtatagumpay ang mga teleseryeng ito, sa pagpapakilala ng mga tauhang may mga bagaheng kuwento at minulan. May panahon ang salaysay ng teleserye sa mga ganitong pagsiyasat sa katauhan, di tulad ng mga pag-uulat na mainipin at lalaging nagmamadali. Sa Ang Probinsyano at Encantadia naisasalang na muli ang mga tagisang mahirap usigin kung plataporma lámang ng 24 Oras o TV Patrol ang sasaligan. Mula nang mapakaiksi ang balitaan noong kalagitnaan ng Dekada 90 ay unti-unting naging paraan ng pagtingin sa daigdig ang soap opera, na magiging teleserye noong 2000. Kung isasaalang-alang ito, matagal nang naganap sa telebisyong Filipino ang post-fact at post-truth, hindi dahil wala nang saysay ang katotohanan, kundi dahil ang fact o truth ay sumasailalim na sa mediyasyon ng dramang telebiswal. Produkto niyan ang paglalarawan sa “kuwento” ni Pangulong Duterte bílang “Duterteserye”. Sasabihing nagdudulot lámang ito ng lubhang pagkakalayo sa katotohanan, ngunit kung ako ang tatanungin, ang mga operasyong tinutupad ng Ang Probinsyano at Encantadia ay operasyong higit na nagpapalapit sa mamamayan sa mga usaping pambayan. Pinupukaw ng mga ito ang lahat upang makialam. Matapos na panoorin ang palabas ay lumalabas din nga ang diskurso sa bibig ng mga manonood, tinatalakay ang namalas na labanan sa loob ng masukal na bilangguan o mahiwagang kagubatan. Hindi iyon basta-basta mga labanan lámang, kundi pagtatanghal ng mga tagisang halos walang kawawaan, at nangangailangan ng mga dramatikong iterasyon upang magmarka, maglatay sa isipan. Dalisay ang kalooban ni Dalisay, at ngayon, lalo itong inuurian sa loob ng kulungan upang higit na maging handa sa pinakahuling pagtutuos—hindi ba nakaparebolusyonaryo nito, kung sasanguniin si Ileto? Ganito ring pagdadalisay ang pinagdaraanan ng mga Sang’gre na prinsesa sa Encantadia, habang sinisikap magpakatibay habang dinudurog ng kanilang mga kalaban ang kaharian. Isang mahalagang pasyon ang dalawang tampok na teleseryeng ito ng nagdaang taon, isang taon na wari’y masamang panaginip para sa nakararami.

Larawan mula sa Starmometer.com.
Larawan mula sa Starmometer.com.

Ikatlo sa aking talaan ng mabubuting teleserye ay ang The Greatest Love (ABS-CBN), na nagsimulang umeyre noong Setyembre 5, 2016. Kuwento ito ni Gloria, isang babaeng may masalimuot na nakaraan, at ng kaniyang mga anak na hiráp siyang mapagbuklod. Lihim ng búhay ni Gloria ang kaniyang relasyon sa dalawang lalaki, na mga ama ng kaniyang mga anak, at ito ang magpapatakbo sa istorya ng teleseryeng ito na minsang binansagan ng isang kritiko na lubhang dramatiko para sa isang ipinalalabas sa hápon. Sandamakmak na domestikong awayan ang napapanood ng madla sa The Greatest Love, na may simpleng proposisyon ang pamagat: ano pa nga ba ang hihigit sa pagmamahal ng isang ina? Ang pagmamahal ng ina ang siyang magiging tagapagbuklod ng pamilya, daanan at wasakin man ito ng pagsubok. Higit pang titingkad ang tunggalian ng teleserye sa babatahing hírap ng pamilya—matutuklasang may Alzheimer’s Disease si Gloria at nanganganib na mabura ang gunita. Makikipag-unahan si Gloria sa panahon upang buuin ang kaniyang pamilya. Sinasabing ang teleseryeng ito ang pinakamalaking “break” ni Sylvia Sanchez na gumaganap na Gloria, at katangi-tangi naman talaga ang kaniyang pagganap sa papel ng babaeng unti-unting nakalilimot. Kasiya-siya ang episodyo ng biglaang pagkaligta niya sa kaniyang patutunguhan matapos makipagkita sa ama ng isa niyang anak. Naitanghal niya, hindi lámang ang sakít, kundi pati na rin ang isang katauhang binabata ang sákit habang unti-unting ginugupo nito. Pumapangalawa siya kay Martin sa aking listahan ng mabubuting paggaganap sa taóng ito. Ngunit sa panahon ng orkestradong paglimot, lalo sa madidilim na yugto ng kontemporaneong kasaysayan, ano ba ang sinasabi ng The Greatest Love? Hindi kayâ si Gloria ay nagiging kahalili ng Inang Bayan na nakikipaghabulan din sa panahon upang mapanatili ang gunita at kabuuan ng bansa? Hindi kayâ ang mga anak niya ay kahalili ng buong sambayanan sa gitna ng mga sigalot? Biktima rin si Gloria ng pagkakalapastangan, at ito ang lihim na kaniyang pinakaiingat-ingatan at tunay na nais makaligtaan. Ano ba ang sinasabi ng pagkakalapastangan na ito sa isang kontrapuntal na pagbása? Bakit ito multong bangon nang bangon? Mahirap na hindi basahin ang The Greatest Love sa paraang tinupad ko, sa paraang kontrapuntal na sinasabi, dahil ang bawat teleserye, kung tutuusin, ay isang talinghaga ng kasalukuyan, pati na rin ng kasaysayan. Sa panahong walang pagkakaisa ang bansa, ang Inang Bayan, sa katauhan ni Gloria, ang walang pagod na nagsisikap para sa pagkakabuklod. Siya rin ang bumabatá sa pagkakabura sa gunita. Kapag siya ang namatay, kasama niyang malilibing ang gunita. Isang kasiya-siyang mikrokosmo ng Filipinas ang The Greatest Love, at makikitang sumusunod ito sa padron ng mga katangi-tanging dramang pampamilya sa pelikula at telebisyon, tulad ng Tanging Yaman (2000), na pumaksa rin sa Alzheimer’s Disease ng matriyarka, at Filipinas (2003), kung saan ang matriyarka ay maaaksidente habang pilit na inililigtas ang kabuuan ng kaniyang pamilya. Isa pang matriyarka ang itinanghal ng ikaapat na mabuting teleserye

Larawan mula sa Bandera.
Larawan mula sa Bandera.

sa aking talaan, ang Little Nanay (GMA), na masasabing ikaapat ding teleserye ng nag-iisang Superstar na si Nora Aunor. Samantalang Alzheimer’s ang paksa ng The Greatest Love, ang sa Little Nanay naman ay intellectual disability. Dalawang nanay ang itinatanghal ng palabas—si Annie Batongbuhay, na ginampanan ni Aunor, at si Tinay, na ginampanan ni Kris Bernal. Maglola sina Annie at Tinay, at lumaki sa poder ng matanda ang dalagitang may karamdaman dahil naulila na sa magulang. Matapang ang teleserye, hindi lámang dahil muling inihaharap sa madla ang kondisyon ng desabilidad; itinanghal din nito ang kung papaanong higit na nalulugmok ang mga may kondisyong ganito habang sila ay tinataya ng mapaghushang mundo. Magiging “Little Nanay” si Tinay sapagkat magiging biktima ng pananamantala ng isang kaibigan. Magkakaanak siya at tutulungan ng kaniyang lola at pamilya. Naging interesante ang materyal ng teleserye nang sikaping tuklasin ang aspekto ng kakayahan sa pagiging magulang ng mga may intellectual disability, bagay na inspirado marahil ng pelikulang I am Sam (2001) na pinagbidahan ni Sean Penn. Inasahang magiging tanghalan ng pag-arte ni Aunor ang palabas, ngunit ang totoo, naging tanghalan ito ng talento ng lalong humuhusay na si Bernal. Sa aking talaan ng mabubuting pagganap, pumapangatlo si Bernal sapagkat nabigyang-hustisya niya ang kaniyang papel, hindi sa isang paraang mala-karikatura, kundi sa isang paraang masugid at tumatantiya sa kibot at motibasyon ng uri ng katauhang naibigay sa kaniya. May kislap sa mata ni Bernal na naghahatid ng kapaniwalaan sa kaniyang katauhan bílang si Tinay, ang dalagitang punô ng kawalang-muwang at pag-asa. Samantala, tinatanong ko pa rin sa sarili kung midyum nga ba talaga ni Aunor ang teleserye. Pang-apat na niya ito, at hindi pa rin siya nakatatagpo ng akmang materyal na huhuli sa kaniyang natatanging pag-arte sa pelikula. Hamon pa rin sa telebisyon ang hulihin ang pagkamatulain ni Aunor. Umaasa pa rin akong maiaangat sa teleserye ang kaniyang obra, na obrang lalaging nagtatanghal sa lagay ng mga nása laylayan.

Larawan mula sa Pep.ph.
Larawan mula sa Pep.ph.

Ikalima sa aking listahan ang The Story of Us (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 29, 2016). Isang mayamang paksang panteleserye ang danas diasporiko at OFW, marahil dahil nananatiling kausap at audience ng mga network ang mga Filipinong nása iba’t ibang panig ng daigdig. Kasaysayan ang teleserye ng dalawang magsing-irog, sina Tin at Macoy, na ginampanan ng nagbalik-tambalang Kim Chiu at Xian Lim. Kapwa sila mula sa isang baybaying nayon, at nangangarap ng pag-unlad. Naunang umunlad si Tin sa Estados Unidos, kung saan niya kinatagpo ang inang doon na namamalagi. Samantala, patuloy na nagbanat ng buto at naghirap si Macoy upang makarating doon. May pangako ng katapatan ang dalawa, ngunit nang matupad na ang pagtatagpo at pagsasama, komplikado nang lahat ang sitwasyon, at naharap si Tin sa pagpili sa pagitan ng lahat ng kaniyang naipundar, at sa kaniyang wagas na pag-ibig kay Macoy. Birtud ng palabas ang pagkasangkapan sa materyal ng romanse habang inilalangkap dito ang karanasang OFW, na higit na nagpapagitaw sa iba’t ibang antas ng pagmamahal na maididiskurso mula rito. Hindi ko alam kung nananadya ang teleseryeng ito, ngunit sang-ayon sa mga tala, ang buong pangalan ni Macoy ay Ferdinand Sandoval Jr. Hindi ko tiyak kung nagpapasaring, ngunit sa kasaysayan, sino nga ba ang dahilan ng balikbayan at diasporikong phenomenon sa bansa? Isa kayâng paraan ng pagpuksa sa bisa ng lihim na naipalibing ngayong taon ang pangalanan siya sa teleseryeng ito na tungkol sa sákit at sapalaran ng mga kinakailangang mangibang-bayan? Tungkol ang teleseryeng ito sa mga paglalayong dulot ng mga ekonomikong hamon sa pamilyang Filipino, at sa isang banda, maaaring isang tungkulin din ng teleserye ang matalinghagang pagbakas sa kasaysayan ng mga paglalayong ito na totoong istorya natin, istorya ng ating bansang Filipinas. Nakabatay sa romanse ang palabas, sa patuloy na pagtatawid sa mga pagitan. Ngunit habang pinanonood ko ang episodyo kung saan kusang nagpahuli sa US Immigration Police si Macoy, noon ay isa nang TNT (tago nang tago) sa America, namalas ko hindi lámang ang romanse sa minamahal, kundi ang romanse sa lahat ng iba pang minamahal na naiwan dito sa Filipinas, matapos ng paglayo at pagsali sa danas diasporiko. Lahat ay babatahin ng isang diasporiko para lámang sa mahal. Isang sakripisyo ang umalis sa bansa, ang malayo sa pamilya, isang sakripisyong minsang hiningi ng diktadurya sa mamamayan nito, habang nagpapasasa sa kalabisan ang mga namumuno at iilan sa kabang-yaman ng bansa. Kapuri-puri ang paggulang ni Lim sa papel na Macoy, at nadama sa kaniyang sapalaran ang tampok na pathos ng kumakapit pa rin kahit sa gahiblang pag-asa. Pumapang-apat si Lim sa aking listahan ng mabubuting pagganap sapagkat nabigyan niya ng bagong mukha, hindi lámang ang datihan nang mukha ng mangingibig, kundi lalo’t higit, ang Filipinong nakikipagsapalaran sa ibang bansa, na handang isugal ang lahat, para lamang mapatunayan ang kaniyang wagas na pagmamahal sa kaniyang pamilya. Tulad niyang nangangarap ang pangunahing tauhan sa ikaanim na mabuting

Larawan mula sa Kapamilya.com.
Larawan mula sa Kapamilya.com.

teleserye ng taon, ang Magpahanggang Wakas (ABS-CBN), na unang umeyre noong Setyembre 19, 2016. Isa ring istorya ng wagas na pag-ibig (kita naman sa pamagat), isinalaysay nito ang maalab na pagmamahalan nina Aryann at Waldo, na ginampanan nina Arci Muñoz at Jericho Rosales. Sa baybayin din ang pangunahing tagpuan, at dito mapatutunayan ni Waldo ang kaniyang pagmamahal kay Aryann. Ililigtas niya ang dalaga mula sa pagsasamantala (napakarami naman palang pinagsamantalahan sa teleserye ngayong taon!), bagay na magdudulot ng kaniyang pagkakapiit. Magsisikap si Aryann na iligtas si Waldo, at magiging abogada na tutulong sa pagtatanggol kay Waldo. Magkakaroon ng komplikasyon ang kuwento sa pagpasok ng isa pang tauhan na susubok sa pag-ibig ng dalawa, si Tristan, na ginampanan ni John Estrada. Hiwalay sa asawa si Tristan at siyang tutulong upang maging matagumpay sa búhay si Aryann. Mawawalay na muli ang dalawa, at sa pag-aakalang patay na si Waldo, ganap nang papayag sa alok na pag-ibig ni Tristan si Aryann. Ang muling pagtatagpo ng dalawa ang magiging punò’t dulo ng tagisang iinog sa magiging sigalot ng tatlo. Birtud ng teleserye, hindi lámang ang matapat nitong paglalahad, kundi pati na rin ang sinematograpiyang naghatid sa madla ng kakaibang bista ng mga tanawin ng tagpuan, bagay na hindi gaanong natatatap ng mga teleseryeng talagang pinatatakbo ng banghay at tauhan. Tumitingkad ang pakana nito lalo kung babalingan ang mga katangi-tanging pagkakataon ng pagganap, lalo na sa panig ni Rosales, na nagpinta para sa kaniyang Waldo ng isang katauhang punô ng gravitas, sugatan, ngunit nananatiling tapat sa sinumpaang pag-ibig. Panlima si Rosales sa aking talaan ng mabubuting pagganap ngayong taon, at bagaman siya ay nagmumula sa isang matagumpay na paggganap sa nakaraang teleserye, ang Bridges of Love (2015), nakapaghatid siya ng isang ibang karakter na nakatungtong sa mga payak na pangarap na maiahon, hindi lámang ang sariling dangal, kundi lalo’t higit, ang kaniyang pamilya. Dapat ko ring banggitin ang mahusay na pagganap bílang mga kontrabida nina Rita Avila (sa papel na Tiyang Rosing ni Aryann) at Gelli de Belen (sa papel na Jenna, ang dáting asawa ni Tristan). Ang kanilang bawat tagpuan ay mistulang kapanapanabik na pagtatagpo nina Doña Victorina at Doña Consolation sa Noli Me Tangere. Itinatanghal nila ang tunay na kahulugan ng bangayan.

Larawan mula sa Abante.Huli sa aking talaan ang romanse-komedyang Poor Señorita (GMA), umeyre noong Marso 28, 2016. Tampok dito ang mang-aawit na si Regine Velasquez, na lumabas na rin sa iba pang teleserye noong mga nakaraang taon. Agad na alegoriko ang proposisyon ng palabas: anong gagawin ng isang matapobreng mayaman kung malaman niyang biláng na ang kaniyang mga araw dahil sa sakít? Totoo, isa itong didaktikong proposisyon, ngunit isa itong sitwasyon na magdadala sa katauhan ng ulilang lubos ngunit herederang si Rita (ang papel ni Velasquez) ng kakintalan hinggil sa kung ano ang dapat na pinakamamahal at mahalaga. Para sa isang táong tinuruang mag-ingat at huwag magtitiwala sa iba, isang kakaibang danas ang iginawad para kay Rita ng tadhana: ang hayaang kumilos ang pagkakataon, habang sinisikap niyang takasan, hindi lámang ang kaniyang sakít at mortalidad (na maiwawasto matapos matuklasan ang naunang maling diagnosis), kundi pati na rin ang nagmimithing unahan si Kamatayan sa pagtubos sa kaniya. Ganap ang pagpapasamâ ng kasakiman, at sa pag-aakalang mamamatay din naman si Rita, nais nang kamkamin agad-agad ng nag-iisa niyang tiyahin ang kaniyang negosyo at kayamanan. Kumuha siya ng isang hitman upang paslangin ang pamangkin. Makatatagpo naman ng kaligtasan at tahanan si Rita sa píling ng limang mahihirap na kabataan. Sa píling ng mga kabataang ito, na walang ano-ano’y magpapaalaala sa atin ng mga Batang Yagit, matatagpuan ni Rita ang kaniyang mga malalalim na paghahanap. Papanaw ang Rita na ubod ng materyalistiko at kinatatakutan ng mga táong nakapaligid sa kaniya. Ang tunay palang pagpanaw ay magaganap sa metapisikong nibel, at hindi sa antas ng laman. Isinasama ko ang teleseryeng ito sa aking talaan, sa kabila ng pagiging payak, dahil sa politika ng posibilidad na inihahayin nito. Sa panahon ng post-fact at post-truth, posible pa ba ang kislap-diwa at pagbabagong loob? Hindi kayâ nása pos-metanoia na rin táyo, at lahat ng pag-ahon mula sa sikmura ng balyena ay simulacrum na lámang, mga nostalhikong pagbabalik-tanaw sa sumakabilang-búhay na kakayahang makilatis at mapagbago ang sarili? Gustong-gusto ko ang katawa-tawang eksena ni Rita habang literal na hinahabol ng kabaong sa isang episodyo: ganyan kasi talaga magbiro ang búhay, minsan mapahiwatig, minsan nananampal. Kinailangan ng operasyon ng pagmamalabis sa Poor Señorita sapagkat kailangang maghatid ng isang maparikalang baling habang binabata natin ang mga pagkaguwang ng mga katotohanan at kahulugan. Marahil, sa ganitong paraan táyo matututo ng “imagination” at “creative interpretation” sa pagtasa natin sa mga naririnig natin, hindi ko alam. Ngunit nang masundan ko ang Poor Señorita, kasiya-siyang maisip na sa dakong huli, sa mga yugto ng pamimili, sinisinop at inihahayin pa rin ng salaysay ang mga pagpapahalaga at mahalaga. Doon nagsisimula ang tunay na pagbabago. Kayrami-raming nakaliligta at naliligtaan, ngunit ipinagugunita, sa halos anyong pauyam, ang mga dapat usigin: ang kasakiman sa iba’t iba nitong anyo, ang pagpapatag ng mga kalagayan sa harap ng mortalidad, at ang patuloy na pagdalisay sa loob bílang paraan ng pagtuklas sa búhay na ganap. Tampok na tagisang politikal sa teleserye ang tagisan ng mga uri, ngunit nagsasapin-sapin ito’t nagdudulot ng larawan sa iba pang suliraning panlipunan, na sa isang banda ay aksidenteng naawit ng bidang songbird. Sa teleseryeng ito ko unang muling nakita ang halos burado nang gunita ng mga barong-barong. Samantala, ikaanim kong tampok sa mabubuting pagganap ang kay Velasquez sa kaniyang matalik na pagkabatid sa mga ligaya, lumbay, luwalhati, at liwanag ng búhay ng karakter niyang si Rita, na sa ganang akin ay higit na hindi malilimutan kaysa sa mga nauna niyang ginampanan sa mga teleserye. Kahanay niya hindi lámang ang mga naunang nabanggit, kundi pati na rin ang iba pang nais kong purihin sa kanilang kahusayan sa pagganap: JC Santos bílang Ali sa Till I Met You (ABS-CBN, umeyre noong Agosto 29, 2016); Julia Montes bílang Kara at Sara at Maxene Magalona bílang Alex sa Doble Kara (ABS-CBN, umeyre noong Agosto 24, 2015); Glaiza de Castro bílang Pirena sa Encantadia; at Melai Cantiveros bílang Maricel at Pokwang bílang Wilma sa We Will Survive (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 29, 2016). Kailangan ko ring pahalagahan ang napakamadamdaming pagganap ni Kean Cipriano bílang Binggoy sa Dolce Amore (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 15, 2016); napatunayan niya ang kaniyang husay sa pag-arte, isang kontrapunto sa maganda ring karakterisasyon ng kaniyang naging kapatid sa palabas, si Tenten, na ginampanan ng bidang si Enrique Gil. Sa ganang akin, patuloy namang humuhusay si Isabelle Daza, batay sa kaniyang pagganap bílang ang kontrabidang si Clara sa Tubig at Langis (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 1, 2016). Samantala, nananabik ako sa gagawing pagbabangon ni Sunshine Dizon sa kaniyang telebiswal na karera, at sa kaniyang aping karakter na si Emma, sa kapapalabas pa lámang na Ika-6 na Utos (GMA, umeyre noong Disyembre 23, 2016).  Karangalang-banggit din ang aking nais igawad kay Vice Ganda sa kaniyang papel na Ella, ang “sextortionist” na nakaharap ng Paloma ni Cardo sa Ang Probinsyano.

Sa ngayon, mabunga, malusog ang teleserye noong 2016, sa panahon ng maraming kabaguhan.

Ang Halalan sa Teleserye/ Ang Halalan bílang Teleserye

Mula sa Star Studio Media Library

Laging isang makapangyarihang drama ang halalan sapagkat nagiging tagpuan ito ng pagtatanghal ng katauhan, hindi lámang ng mga tumatakbo, kundi pati na rin ng mga naghahalal. Makabuluhang balikan ang etimolohiya ng drama upang higit na namnamin ang pakahulugan ko rito. Kung sinasabing ang “drama” ay mula sa Griyegong “dran”, na may pakahulugang “to do” o “gumawa”, at may mga ka-pakahulugan itong “act, perform”, “gumanap, magtanghal”, higit na yumayaman ito kapag nadadawit sa laging magulo at magalaw na usapin ng halalan. Gumaganap ang mga tumatakbo ng iba’t ibang papel, nagsasatao hindi lámang ng kanilang mga sariling bisyon para sa bayan kundi pati na rin ng mga pagpapahalagang nais nilang maibigan sa kanila ng madlang botante. Gumaganap din ang naghahalal: sa una’y lumilitaw na siya ang pinaglilingkuran at pinapangakuan ng napakaraming kabaguhan, pati na ang langit, ang buwan, at mga bituin. Habang nakikilahok siya sa proseso ng pakikinig sa plataporma, pakikipagpalitan ng pananaw, o pakikipagbangayan kung kailangan, gumaganap din siyang nagsasakatawan ng mga pagpapahalaga ng kaniyang napupusuang kandidato. Ang sabi minsan ni Roland Barthes hinggil sa mga larawang elektoral, mistulang ibinebenta ng kandidato ang lahat-lahat ng mga pagpapahalaga ng madla sa botanteng “bumabaling” sa kaniyang larawan. Sinasalamin ng kandidato ang mismong botante, at ipinakikita sa kaniya ang lahat ng kaniyang mithiin habang “isinasatao” ang mga ito, gamit ang mga larawan sa poster na naglalaman ng mga tinawag ni Barthes na “mito”, o mga argumento hinggil sa katauhan ng mga kandidato bílang pigurang politikal. Ang mga pagganap na ito ay ginagawa ng kandidato at botante sa ugnayang mistulang romantiko, kung kaya talagang umaangkop ang salitang “lígaw”, “panlilígaw” sa diskurso ng kampanya.

Kung sasamain, maaaring iligáw ng kandidato ang kaniyang mga botante sa lisyang pasya. Ngunit talagang romanseng palagian ang halalan: may hinahangaan dahil sa angking kisig ng mga pangako, may kinauumayan dahil napaglumaan ang plataporma, may talagang kinababaliwan dahil may asta ng kabaguhan. Isang drama ang halalan sapagkat hindi lámang ito isang pagganap sa proseso ng inaaruga’t pinoprotektahang demokrasya; isa rin itong drama ng pag-iibigan, na madalas, sa kasaysayan ng Filipinas, ay nauuwi sa masalimuot na hiwalayan. Masdan na lámang ang romanse natin kay Benigno Simeon Aquino III, na pababa na sa puwesto sa mga susunod na araw, na noong 2010 ay halos idambana ng marami sapagkat táyo raw ang kaniyang mga boss at dadalhin daw niya táyo sa tuwid na landas. Ang problema lámang sa ganitong politikal na drama ay parang may mga pag-uulit nang baka maipagkibit-balikat na naman. Pagbabago ang palagiang tema, ngunit bakit mistulang bigong-bigo lagi ang lahat? At, heto, heto na naman ang isang nagsasabi na “change is coming”, paparating na ang pagbabago, na binili naman ng marami, sang-ayon sa mga sarbey, at nagsasabing mas gusto ng tao ngayon ang “matapang na solusyon, mabilis na aksiyon”, kaysa sa tumuwad nang “tuwid na daan”. Saan kaya hahantong ang tagpong ito, wika nga sa ating mga teleserye, dahil tapos na ang palabas at kailangang mag-abang búkas.

Makailang-ulit nang ipinanood sa atin ng mga teleserye ang halalan, at marami ring palagiang imahen at temang lumilitaw. Romanse rin ang halalan sa mga teleserye, bagaman madalas natatabunan ng romanse ng mga tauhan. Ngunit buháy sa mga pagtatanghal ang lagi’t laging namamalas: ang makulay na pangangampanya at pagsuyo sa mga botante, mabulaklak na pananalita’t mga pangako, tagisan ng mga pamilyang naglalaban upang makamtan ang hinahangad na puwesto sa pamahalaan. Ganitong kuwento ng halalan ang itinampok ng muling paglalahad ng Pangako Sa ‘Yo kamakailan, kung saan muling tumakbo at natalo ang karakter na Gob. Eduardo Buenavista (Ian Veneracion) sa kaniyang probinsiya ng Punta Verde. Binakbak ng kalaban ang kaniyang reputasyon gamit ang kung ano-anong paninira: pangangaliwa sa kaniyang asawa dahil sa muling pagsibol ng kanilang pag-iibigan ng bidang si Amor Powers (Jody Santamaria), at sa huli, ang paglabas ng mga bidyong lihim na kuha ng isang pribadong imbestigador na minamanmanan siya nang mga panahong mahilig pa siyang mambabae. Natalo si Gob dahil sa eskandalo. At lalong nadikdik sapagkat nabunyag ang mga ilegal na gawain ng kaniyang asawang si Madame Claudia Buenavista (Angelica Panganiban). May miting de abanse ang postura at nakabarong na gobernador, may sumasayaw ding babae sa entablado para sa ikaaaliw ng manonood, at may eksenang nagkagulatan sina Amor Powers at Claudia Buenavista dahil umakyat sa entablado’t nagkalituhan nang sabay na maipakilalang “asawa” ng gobernador. Ngunit ang mga botante ay hindi gaanong kinukunan, at pa-sinekdokeng napapanood lámang na nagpapalakpakan, sumisigaw, o nagbubulungan. Subalit kahit ganito, sila pa rin ang nagpasya sa kinabukasan ng kathang bayan ng Punta Verde: natalo nga si Gob, na larawan pa naman ng kalinisan, pagiging matuwid at malasakit, at nakulong dahil sa kapipirma ng mga kontratang ipinipilit sa kaniya ng asawa. Tuluyang nawala sa politika ang lalaking bida dahil sa tumabang, pumait na romanseng politikal.

Malinaw sa teleserye ang kapangyarihan ng madla na magtakda ng katapusan para sa kanilang mga politiko. May mga pagpapahalagang kailangang mapanatili, kung hindi’y tiyak na sasapitin ang trahedya. Ayaw ng mga tao sa inmoralidad, wika ng Pangako Sa ‘Yo, dahil bumaba ang ratings ni Gob. nang kumalat ang tsismis at maipalabas ang bidyo. Sa personal na nibel, interesante ito, sapagkat mistulang isa itong sapin ng katauhang batid na kailangang kilatisin. Sa nibel na politikal, na isa kaugnay na sapin, napag-alaman sa huli na nagpagamit si Gob sa tiwali niyang asawa, na ang mithi lámang ay magkamal ng salapi para sa kaniyang angkan at imperyo sa negosyo. Hindi lámang dinastiyang politikal ang pamilya Buenavista; oligarko pang maituturing dahil nagmamay-ari ng malalaking mall sa lokalidad. Sa panahong ipinakukulong ang tulad ni Janet Lim Napoles, tamang-tamang katarsis ang pagpapakulong kay Eduardo Buenavista. Napapangarap, nakakatha sa teleserye na mapagbabayad ang mga tiwali, bagay na para bang kaylayo sa pamahalaang nagnanasang maging matuwid, ngunit parang hinaharangan ng sibat upang matupad ito sa lahat ng dako. Mabuti ito para sa karakter na si Eduardo Buenavista, na napilitan lámang naman na tumakbo upang maipagpatuloy ang paghahari ng politikal na pamilya ni Madame Claudia. Sa edisyong ito ng Pangako Sa ‘Yo, pangarap ni Madame Claudia na maipanalo si Gob sa Senado, bagay na lagi nilang pinagtatalunan sa kabuuan ng teleserye. May pihit-Imelda Marcos si Madame Claudia at pinapangarap na marating ang Malacañang pagdating ng panahon. Malinaw naman marahil sa kaniyang pangalan.

Malinaw na naipasalamin ng teleserye ang lagay pampolitika ng bansa habang naghahanda ito para sa halalang nakatakdang maganap. At kahit napakatahimik ng pagkakalarawan sa madlang sinusuyo sa botohan, at parang wala naman silang reklamo sa kanilang kalagayan, minumulto ang halalan sa teleserye, hindi lámang ng inmoralidad at katiwalian, kundi pati ng mga trahedyang tulad ng pagguho ng minahan, na siyang magiging dahilan ng pagkakawalay ni Amor sa kaniyang anak na si Yna, ng malawakang tagisan ng mga uri na pilit na pinalalabnaw ng romanse nina Amor at Eduardo, at ng ekonomikong pagkaganid, na puno’t dulo ng mga giriang magaganap at ng masasabing malawakang kawalan ng pagkakapantay-pantay sa lipunan ng teleserye. Oo, nasa pusod ng teleserye ang ekonomikong katungkulan nito na kumita, at kailangang ibenta ng drama ang romanseng nagpapaigting sa ilusyon ng mobilidad (lalo sa katauhan ng probinsiyanang si Amor, na nagkamit ng salapi at kapangyarihan matapos ng laksang paghihirap at pagkakaapi; ito ang nagdudulot ng pagkamakahulugan sa kaniyang bagong banyagang apelyidong “Powers”). Ngunit mistulang hinahayaan din nitong umiral ang diyalektikang dulot ng mga kairalang panlipunan upang patuloy na magmulto sa málay ng manonood, na siyang bubuo sa mga botante ng paparating na halalan.

Nakapaghahandog ito, kung gayon, ng pagkamalay sa manonood, bagaman mahirap mapatunayan sa ngayon kung may kinalaman ito sa umalab na gálit ng mamamayan sa mga nasaksihang lubhang katiwalian, kawalang-tugon sa maliliit at malalaking suliraning pambayan, at lalong paglubha ng kahirapang parang hindi sumasabay sa ano mang pagtaas ng mga bílang sa mga pagtatasang pang-ekonomiya. Bílang mag-aaral ng teleserye, parang gusto kong isiping may kontribusyon ito. Isa lámang talaga ang tumatak sa akin sa paggunita kong ito: trapik ang dahilan kung bakit halos hindi magtagpo sina Amor at Eduardo. Trapik sa lupalop na iyon ng Punta Verde, na maaaring paglalarawan nga ng abang lupalop ng Metro Manila, na umaapaw sa mga dayong taga-probinsiya at halos hindi na makahinga sa polusyon at kasikipan. Ay, urbanidad! Ngunit parang probinsiya ang Punta Verde, kaya hindi ko rin maintindihan ang kombinasyong iyon na tinupad ng teleserye para sa kaniyang tagpuan. Labas ito sa kategorya ng sentro at laylayang batid na natin at sinisikap na baguhin. Subalit iyon nga ang hindi naman talaga tinatalakay ng mga halalan sa teleserye: ang pagbabago. Marahil sapagkat tama nga ang mga kritiko ng genre: paulit-ulit lámang naman ang lahat sa teleserye.

Kahit sa bagong edisyong ito ng Pangako Sa ‘Yo, pareho pa rin naman ang mga naging pangako ng mga politiko. Walang ipinagiba sa mga nauna at nakamihasang padron ng pagsasalaysay. Wala talagang nagbago, 15 taon matapos ang unang produksiyon ng Pangako Sa ‘Yo, na siyang unang nagpakilala ng konsepto ng teleserye sa bansa. Naririto pa ring bumabagabag sa mamamayan ang kawalan ng lupang masasaka sa kabila ng Comprehensive Agrarian Reform Program (nagbukas ang unang Pangako Sa ‘Yo sa pagkilos ng mga magbubukid ng Hacienda Buenavista laban sa hindi makataong palakad ng pamilya); naririto pa rin ang hindi matugonang problema sa basura (tampok din sa unang Pangako Sa ‘Yo ang pagguho ng isang dumpsite, isang pagpaparunggit sa trahedya ng Payatas sa Lungsod Quezon, kung saan di iilan ang namatay); naririto pa rin ang pagmamangmang sa mga botante na ang akala ay madadala sa pasayaw-sayaw at pakanta-kanta ng mga kandidato. Pinanonood ko ang ilang sipi ng naunang Pangako Sa ‘Yo at buháy na buháy ang kulturang piyesta sa tampok na halalan. Pinalilimot ang mga botante sa kanilang laksang kahirapan. Parang teleserye na kinauumayan ng maraming palaisip sapagkat talaga ngang sa una’t huli ay opyo lámang para makatakas sa mga pagkakadusta. Lalo sa panahon ng ABS-CBN TV Plus na madaling maikabit sa mga bus o FX habang usad-pagong ang biyahe sa Edsa.

Nasabi na nang makailang beses na baka nga ito ring kawalan ng pagbabago—o pag-iwas sa bagong landasin ng mga salaysay—ang siyang sarili nitong kritika. May dulot nang epekto ng pamumuna sa sarili ang mga pag-uulit, na siyang dapat makita rin sana natin sa kasaysayan. Ang pagbabago ay nangyayari kapag natutuklasan ng sarili, ng may málay, na nadaanan na niya ang muhon sa landas at siya ay mistulang namamatiyanak. Naliligáw. Takót ang produksiyon na lumayo sa mga hulmahan sapagkat kakarampot ang iniisip na kabatiran ng madlang manonood. Iyan ang pahiwatig ni Theodor Adorno noon pa man, habang nililibak niya ang kulturang popular. Ngunit ang mga pag-uulit na ito ay nagtatanong ding: hindi ka ba nagsasawa? Nakita mo na itong romanseng ito noon pa. Nalígawan ka na’t nailigáw. Dapat sumilay sa kaisipan ng nanonood ang pagnanasang malaman kung papaanong makahuhulagpos, kung papaanong maipipihit ang padron. Ganitong pakikipaglaro ang dapat na gawin ng manonood, ng naliliwanagang manonood, sa isang sistemang pinatatakbo ng sinasabi ng nangungunang iskolar ng soap opera na si Robert Allen na “economic imperative”. Ganitong pakikipaglaro—at maaari pa, pagtataya—ang kaniyang dapat gawin sa kaniyang sariling kasaysayan. Minsan na akong tinanong kung may kakayahan ba ang teleserye na mapagbago ang kamalayan ng manonood nito. Ang tugon ko siyempre ay oo. Ngunit kailangang munang makita ang salaminang ito ng mga pakikipaglaro sa dalumat ng pagbabago, lalo’t ulit-ulit ding inilalarawan ang halalan bílang drama ng paulit-ulit na mga romanse. Kailangang lagpasan ng panonood ang aliw at maging kasangkapan ang aliw ng pagkamálay sa indibidwal at kolektibong palad. Kailangang matutuhan ang panonood na may kakayahang maituro ang sinasalaming suliraning panlipunan at mahanapan ito ng lunas. Patuloy mang igiit na walang katuturan ang mga isteryotipo, padron ng banghay, at pagbaling sa romanse ng teleserye, naniniwala ako na sa mga sangandaan ng kasaysayang katulad ng Halalan 2016, ang mga pag-uulit ay pagunita sa makatwirang paghahangad sa, at posibilidad ng pagbabago. Naipakulong na nga natin si Janet Lim Napoles, hindi nga ba? Sino pa kaya ang maisusunod natin?

Gusto kong balikan ngayon ang tema ng pagtataksil na una kong binukasan kanina. Paulit-ulit din itong lumilitaw sa iba’t ibang kontekstong dramatiko, at siya ngang isa sa mabigat na dahilan ng pagbagsak ng mga Buenavista sa halalan sa teleserye. Malinaw sa halagahan na masamâ ang magtaksil, lalo sa iyong asawa, na pinakasalan sa simbahan at pinangakuan ng habampanahong pag-ibig. Sa mga Griyego, trahedya lámang ang naidudulot ng mga napapakong pangako. Ngunit ang habambapanahong pag-ibig naman talaga ni Eduardo ay si Amor, at kung hindi nga lámang sa kahirapan ng babae ay wala naman dapat na magiging kaso ang pagmamahalan. Naging totoo si Eduardo sa kaniyang damdamin, at nang magkaroon ng pagkakataon ay binalikan at pinakasalan si Amor. Nangyari iyan sa parehong bersiyon ng Pangako Sa ‘Yo. Ngunit hindi kaagad liligaya ang mapagmahal na Amor. Nariyang lalamunin siya ng kaniyang poot sa pagtataksil sa kaniya ni Eduardo at pang-aapi sa kaniya ng pamilya ng minamahal. Naririyang magtatagumpay siya sa paghihiganti at hahalakhakan ang pagbagsak ng tanging lalaking pinag-alayan niya ng kaniyang sarili. Naririyang handa na siyang magsimulang muli kasama si Eduardo, ngunit biglang babangon mula sa hukay si Madame Claudia upang gambalain ang kanilang romanse. Ano nga ba ang nagpapanatili sa kaniya na umibig, na patuloy na umibig, sa kabila ng kayraming pagtataksil na nakamit mula kay Eduardo, at mula sa búhay sa pangkalahatan? Tinatanong ko ito sapagkat ito rin ang mabuting itanong sa atin habang nagtatayang muli ang lahat para sa kinabukasan ng bansa. Hindi ba pasông-pasô na tayo sa maraming nangako ng pagbabago? Hindi ba pasông-pasô na tayo sa mga pangako ng katapatan? Napako na ang kayraming pangako sa kasaysayan ay naririto pa rin tayo, handang ilaban ng patayan ang pinaniniwalaang paninindigan para sa kandidato. Binabása kong muli ang halalan sa dalawang Pangako Sa ‘Yo ay lumilitaw nang paulit-ulit ang pangako ng mga pagtataya.

Nasa pagtataya, nasa pagsusugal ng lahat ang kahihinatnan ng palad, at para sa teleserye, palad ng tao ang siyang una at huling paksa. Kailangang magpasya, kailangang pumili ang tao ng kaniyang palad, at ang bawat sandali, sa teleserye man o sa tunay na búhay, ay sandali ng pagpapasya. Kung nais niyang baguhin ang kaniyang palad, magagawa niya ito. Isa itong bagay na natupad ni Eduardo nang piliin niyang maging isang mabuting preso habang binubuno ang mga taóng pataw ng kaniyang pagkakasangkot sa katiwalian ng asawa. Natupad din ito ni Angelo Buenavista (sa pagganap nina Jericho Rosales at Daniel Padilla), ang itinuring na panganay niyang anak. Natutong magbanat ng buto at bumangon na muli ang bersiyon ni Padilla, samantalang natuto namang lumaban para sa kaniyang pag-ibig ang bersiyon ni Rosales. Palad din ni Amor na maging maligaya, kaya hinayaan niyang malusaw ang kaniyang gálit. Maalab ang gálit sa mga araw na ito ng kaguluhan, at mga gabi ng ligalig, ngunit tandaan nating may teleseryeng humahantong sa pag-igting ang kailangan nating antabayanan at pagmatyagan sapagkat naglalaman ng kolektibo nating palad bílang bansa. Ang teleserye bílang genre ay likas na paulit-ulit sapagkat deserye at nagsasalaysay nang padugtong-dugtong. Sa pagsipat na ito sa isang halimbawang dramang halalan, nilulunggating matagpuang ganap, at maunawaan ang drama ng ating panahon, na hindi lámang dapat manatiling ispektakulo (na ang ibig sabihin ay pinanonood lámang at kinaaaliwan), bagkus ay matalik at buong-puso, buong-katauhang kinasasangkutan.

Sa bawat paglitaw ng halalan sa mga teleserye, hindi lámang ipinagugunita ang kabanalan nitong biyaya ng ating kalayaang ipinaglaban ng maraming nabuwal sa dilim. Ipinagugunita rin ang kakayahan nating baguhin ang mga siklo ng kasaysayan, ang ating kadalasa’y malumbay na búhay sa Ikatlong Daigdig na perpektong materyal para sa mga teleserye. May mabuting pangako ang ganitong kaisipan, lalo’t nabibigyan ng pagkakataon ang kolektibong málay na harayain ang mga posibilidad. May pangako rin itong magiging mabuti ang lahat, sa kabila ng maraming mga danas ng pagtataksil, sapagkat kailangang magpatuloy tayo sa búhay nang may pag-asa, at magpatuloy na handang magtaya. Ganito talaga marahil ang mabuhay, kaya ito at ito rin ang itinatanghal na búhay sa ating mga teleserye. Sa huli, marami ang kailangang gawin upang ganap na matupad ang romanseng politikal na ito. Lalaging kailangan ang ating pagganap, bukod sa pananalig at pagtataya.

Ang Kilig at ang Koreanovela

Dalawang magkaibang konsepto ang nais kong iharap sa inyo ngayon—magkaiba sapagkat nagmumula sa magkakaibang pampang ng daigdig, bagaman sa isang banda ay kapwa binuo, dinalumat, at nagkaroon ng saysay dahil sa panonood ng mga Filipino ng mga soap opera, na tinatawag na nga natin ngayon na Teleserye. Malinaw na angkat at banyaga ang “Koreanovela” (pagsasanib ng “Korea”, ang pinamumuhatang bansa ng mga dramang paksa ng ating talakay, at “novela”, na tumutukoy naman sa pagiging de-serye ng salaysay), ngunit isa itong katawagan na ipinanukala at pinasikat ng GMA 7 nang ipakilala nila ang network bilang “Heart of Asia” sa pagpapalabas ng mga de-seryeng drama mulang Asya noong unang mga taon ng bagong milenyo. Bagong salita ito na buhat din sa “telenovela” (pagsasanib naman ng “tele” para sa telebisyon at “novela”), na tawag naman sa mga soap operang angkat mula sa America Latina, na ang pinakatampok ay ang Marimar, na noong 1996 ay yinanig ang brodkasting sa Filipinas, at nagtakda ng paglaganap at pag-unlad ng lokal na soap opera. Ngunit sadyang inangkop at inangkin na natin ito, hindi lamang dahil pinangalanan na natin ito, kundi dahil na rin patuloy natin itong tinatangkilik samantalang sa maraming panig ng daigdig, pinag-uusapan na ang kung mapaparam na ba ang bisa ng hallyu o ng Korean pop culture “wave”. Palibhasa siguro, isa tayong bansang tropiko’t hindi nilulubayan ng tag-araw, kaya tanggap natin ang mga wave wave na iyan. Sa kabilang banda, isa sigurong dahilan ng pananatili ng kasikatan sa bansa ng mga Koreanovela, at ng hallyu sa pangkabuuan, ay ang pagiging bahagi na ng mga Koreano ng ating lipunan. Sa loob ng halos 10 taon, hindi lamang sila dumayo sa iba’t ibang lupalop ng bansa, namuhuhan, o nag-asawa. Sa pamamagitan ng kanilang pangkulturang kapital—ng mga produktong hallyu, mulang mga Koreanovela hanggang boy o girl bands—matagumpay silang nakipagtalastasan sa atin, kahit anneonghaseyo lamang ang madalas na masambit natin na pambati sa kanila. Ano ngayon sa iyo, ang tunog nito, na isang tanong ng pagpapahalaga. Bakit nga ba mahalagang pag-usapan ang mga ito? Ang paksa ko ay ang Teleserye, ngunit napakiusapang magbigay ng pokus sa Koreanovela, at sa kung papaano nito inaanyuan ang ating pagtanggap sa romanse. Sa panahon ng mabababaw at malalalim na hugot ng kulturang popular ngayon, masasabi nating malaki ang naging ambag ng mga Koreanovela sa mga kasalukuyang pagkakaunawa natin sa samutsaring usaping maikakawing sa romanse. Araw-araw tayong sinasabik ng mga Teleserye habang parang hindi magkakatuluyan ang mga sinusundan nating loveteam. Humaharap sila sa maraming pagsubok, at maaaring pagdadalisay ang mga iyon ng kanilang pag-ibig sa isa’t isa. Ngunit hindi naman natin kailangang manghula pa nang manghula dahil alam naman natin ang kahihinatnan ng pagmamahal at debosyon sa isa’t isa ng mga magsing-irog. Kung babalikan natin ang tradisyonal na pampanitikang dalumat ng romanse, malalaman natin na ito iyong mga kuwento ng pag-ibig na may pagtatangi sa kadalisayan nito, higit sa sinasabing mga karnal na lunggati (carnal desires). Sa mga nobelang romanse, kailangang maitanghal ng kuwento ang mga ugnayang romantiko at magwakas ang salaysay sa ligaya. Kung sasangguniin, halimbawa, ang Romance Writers of America, na nagmamalaking sila ang “Voice of Romance Writers” sa Estados Unidos, dalawang bagay lamang ang dapat isaalang-alang hinggil sa romanse: “a central love story and an emotionally satisfying ending.” Romanse, noon at ngayon, ang humuhubog sa mga soap opera, kung kaya’t hindi na dapat pagtakhan ang mga padron o estereotipikong moda na nakatanim sa mga ito. Ito ang mabuting paliwanag sa ilan sa ating daíng nang daíng hinggil sa pagiging gasgas ng mga istorya ng Teleserye. Dahil sa ekonomikong kahingiang nakatanim noon pa man sa romanse (kailangan nitong lumaganap at kumita para sa naglaan ng kapital), kailangang maging pamilyar ng salaysay nito. At higit sa lahat, nakapagdudulot ng aliw dahil dinadala ang mambabasa—ang manonood ngayon—sa langit-langitan ng pag-ibig.

Batay sa kolektibong danas ng panonood ng mga Koreanovela, tulad natin ang mga Koreano na masikhay na naisalin ang mga ideya, at ideyal ng romanse sa mga soap opera. Ito marahil ang isang pangkulturang tagpuan na dapat nating titigan sa pag-unawa, hindi lamang sa phenomenon ng Koreanovela sa Filipinas, kundi pati na rin sa mga Teleserye. Sa proseso ng pagsasalin—sa pamamagitan ng pagpili sa mga Koreanovela, hanggang sa pag-aangkat, hanggang sa dubbing o Tagalisasyon—nag-uugnay, nagsasanib ang mga kultura ng Korea at Filipinas dahil sa malaong pagkahumaling sa romanse. Isa itong henerikong katangian (generic quality) na madalas nadadaan-daanan lamang sa usapin ng pagtanggap (reception) ng mga Filipino sa Koreanovela, batay na rin sa tangka kong pagsinop sa mga nagawang pag-aaral hinggil sa phenomonon na nabanggit. Laging sinasabi na kapwa naaantig ang mga Filipino at Koreano ng mga kuwento ng pag-ibig, paglalakbay, at pag-asa, kung kaya’t hindi na dapat ipagtakang mahalin din natin ang mga Koreanovela, gaya ng minsang marubdob at makasaysayang pagmamahal natin sa mga telenovela mulang America Latina. Nabanggit nang parehong may kasaysayan ng pananakop ang Filipinas at Korea, bagay na nagdala ng maraming banyaga o hiram na kultura sa kanilang kagawian (gayundin ang buong America Latina, na tulad natin ay sinakop at binusabos ng imperyong Espanyol). Sa pinagsasaluhang kasaysayang ito maaaring iugat ang pagpasok ng romanse bilang moda o estilo ng pagsasalaysay, na tiyak namang nagsimula sa mga panitikang pasulat, na naisalin sa mga popular na palathalaan, at di naglaon, sa mga drama sa radyo, at sa huli, sa pelikula at telebisyon. Magandang pag-aralan ang kasaysayan ng paglatag ng romanse sa Korea, at marahil, sa mga susunod na panahon ay tutupdin ko iyon, sa ngalan ng metodo ng paghahambing (comparative method) na isang mahalagang pananaw lalo’t ang mga soap opera ngayon ay hindi na lamang soap operang lokal kundi mga soap operang global (hindi nga ba naglalako na rin tayo ng mga teleserye sa ibang bansa, at nakapukaw na ng manonood?; higit na makauugnay tayo sa ibang kultura kung magagamit natin ang metodo ng paghahambing, na noon pa ma’y ginagawa na sa larang ng panitikan, sa ngalan ng pagbulatlat sa mga tinatawag na “world literature”). Ngunit sa ngayon, masisipat natin sa maraming paliwanag, halimbawa, sa pagkakasaysayan ni Clodualdo del Mundo Jr. sa telebisyon, at ni Elizabeth Enriquez sa radyo, na tiyak na nanalaytay ang romanse sa mga ugat ng mga binanggit kong mga midyum, dahil na rin sa buháy na mga tradisyon ng salaysay sa Filipinas, at sa mga manunulat na tinalunton ang mga midyum na ito sa kanilang paghahanap-buhay. Isang tampok na halimbawa rito ang manunulat na si Lina Flor, na inilarawang minsan ni Soledad Reyes na hindi nahirapan sa paglipat mulang pagsulat ng katha patungo sa pagsulat ng mga soap opera sa radyo noong Dekada 50. Madaling ismiran ang mga tulad ni Flor—isa sa mga utak ng dakilang soap operang Gulong ng Palad—dahil na rin, wika nga ni Reyes, bahagi siya ng komersiyal na tradisyon ng panitikang Filipino na malaong sakmal ng New American Criticism, at dahil nga roon ay higit na nagpapahalaga sa mga akdang may artistikong katangian at mga manunulat na may artistikong mithiin. Salamat na lamang kay Reyes at nailigtas si Flor mula sa matagal at di makatwirang pagkakasantabi sa panitikang Tagalog, na sa ganang akin ay nagligtas din sa genre ng soap opera sa pangkalahatan, mula sa pagiging isang “lightweight” entertainment without enduring (artistic) qualities.” Dahil sa edukasyong Americanisado at may pagkiling sa ano mang panitikang nasusulat sa wikang Ingles, minaliit ang mga tulad ni Flor, sampu ng lahat ng mga panitikang popular na tubog sa tradisyon at moda ng romanse, na itinuring na makaluma at ang masama pa, ideolohiko’t naglalako lamang ng mga lisyang kamalayang nagpapalimot sa mamamayan sa kanilang kalagayang panlipunan. Na totoo naman, kung tutuusin. (Salamat din kay Reyes dahil nagkaroon ako ng dahilan na ipaliwanag, sa kritikal na ispera, ang sarili kong pagkahumaling at pagtangkalik sa mga soap opera.) Sa pagninilay na ito, muli kong binabasa ang K-Drama: A New TV Genre with Global Appeal ng Korean Culture and Information Service, at nagkakaroon ako ng hinalang marami pang pagkakatulad ang naging kasaysayan ng paglatag ng romanse sa Filipinas at Korea, kung uungakatin ang naging lugar nito sa pag-unlad ng mga popular na panitikan ng huli, na nagluwal nga sa mga tinatawag nating Koreanovela ngayon. Ngunit sa ngayon, isa ang hindi na natin pagtatalunan pa: kapwa sumasalok sa batis ng romanse ang mga soap opera ng Korea at Filipinas, at isa iyon sa mga dahilan ng ating naging madaling pagtangkilik sa mga Koreanovela. May iisang wika ang mga soap opera natin na nakapagpapatibok ng ating puso at nangungusap sa ating malay, kahit may harang ng wika at kultura, na madaling natatawid ng pagsasalin at dubbing. Sa sistema at gramatika ng romanse, nagkakaintindihan ang bawat kultura.

Ngunit hindi ko maaaring iwan na lamang ang isa pang termino na sinasabi ko ngang nasa kabilang pampang ng talakay na ito: ang kilig, na madalas nating nararamdaman sa panonood ng mga Koreanovela, at kahit ng ating mga Teleserye. Ito ang damdaming nararanasan natin kapag naglalambingan ang mga bidang magsing-irog, Filipino man sila o Koreano. Sa UP DIksiyonaryong Filipino, isa itong pangngalan at tumutukoy sa “panginginig ng katawan na tila nalalamigan o para itaktak ang tubog pagkatapos maligo.” Maganda ang halimbawang pangungusap na naibigay ng isa pang diksiyonaryo, ang Diksiyonaryong Adarna para sa salita: “Kinikilig ang dalaga tuwing dumaraan ang sinta.” Sa tanyag namang Tagalog-English Dictionary ni Fr. Leo English, heto ang masaklaw na pagpapakahulugan: “shudder; tremble; shiver.” Samantalang may kinalaman nga ang salita sa pagkatakot, pagkasindak, batay sa halimbawang pangungusap ni English na “Kinilig si Maria nang makita niya ang ahas”; o pangingilabot naman, sa halimbawang “Hindi pa naalis ang kanyang pangingilig sapagka’t mataas pa ang lagnat”; malinaw namang tinutukoy din nito ang “a thrill of emotion or excitement; a shivering, exciting feeling.” Ang mga pakahulugang ito, lalo na ang kay English, ang nagpapatibay sa isang nauna kong panukala hinggil sa kilig, nang minsan ko itong ipaliwanag kaugnay ng kamakailang sumikat na teleseryeng Be Careful With My Heart. Ang sabi ko roon:

A way to deepen this notion of being entertained is to look at the affect of aliw, particularly in watching the likes of Be Careful With My Heart: kilig, that electrifying, loving feeling, but in itself a term that is pretty much untranslatable because it speaks of a sustained almost electrical bliss in moments of oneness.  When we watch (the teleserye’s protagonists) Maya and Sir Chief catching each others’ gazes, there is that automatic energy that transfers the image’s ideas of the unsaid and the kept to our cultural sense making.  The energy shows so much of our romantic ideals as a culture: a love bridged despite differences of age, class, and geographic location, a love that is possible.  Maya and Sir Chief are worlds apart, but serendipity had its way in bringing them together, in one house, in one family, in one story.  Kilig is a popular cultural energy that empowers hopes and dreams.  To feel kilig is to once more feel alive despite the different forms of sadness in this republic.

Ipinaliwanag kong enerhiya, lakas ang kilig, isang epekto sa may katawan, sa manonood, habang nakasasaksi ng nakakakilig. Ano mang kaniyang napapanood ay nagiging impetus, bumubuo ng bugso ng damdamin na magpapaigting sa karanasan ng panonood. Enerhiya itong nagmumula sa imaheng nasasaksihan; enerhiya rin itong binubuo ng lengguwahe ng romanse, na kahit sa mga Koreanovela ay pumupukaw sa atin. Sa katawan nagsisimula ang lahat, sa ano mang nakakatok sa loob ng tao ng eksena o kuwentong nagpapamalas ng kuwento ng pag-ibig o pagtatagumpay sa kabila ng mga pagsubok. Gumuguhit ang epekto nito, marahil, sa ating gulugod hanggang mabigyan ng tanda ang utak na nagkaroon na nga ang danas ng aliw. Kapag nangyari na ito, marahil ay sisinupin pa ng isip ang kung ano nga ba ang naganap. Bakit may kakaibang enerhiyang umakyat sa katawan, at nagdulot ng isang kakatwa’t katakatakang pakiramdam. Ngunit sasabihin marahil ng isip na hindi na dapat magtaka sapagkat ang nasaksihan ay makailang-ulit nang namalas. Ang moda ay lalaging pamilyar, at kahit ang pamilyaridad dito ay nakaaaliw sapagkat hinuhulaan pa rin natin ang magaganap sa salaysay na paulit-ulit nang napanood. Ipagugunita marahil ang kauna-unahang pagkakataon na naranasan, nasaksihan ang nakakikilig, at mayroon itong nakalulugod na pakiramdam. Nagmumunakala lamang ako sa proseso ng pagtakbo ng enerhiya mula sa nakakikilig na imahen o eksena, ngunit, tiyak kong ganitong pakiramdam din—ganitong dating din—ang nahinagap ng marami, halimbawa sa karaniwang masuyong pagpapasan ng mga lalaki sa kanilang kasintahan sa mga Koreanovela. Iba ang kahulugan sa atin ng pagpapapasan sapagkat tinatawag nito ang sakripisyong inihandog ng Kristo sa Pasyon, na larawan ng laksang kahirapan ng sambayanan. Ngunit pagdating sa espasyong Koreano, nagiging kakilig-kilig ito sapagkat kung babasahin, nagiging tanda ito ng ganap na pagtalima sa kahinaan at pagsuko ng minamahal. Pinapasan ng nagmamahal ang irog sapagkat naubusan na ng lakas sa pagpapatuloy ng paglakad—na masasabing sagisag din ng paglakad para sa relasyong hinaharangan ng iba’t ibang uri ng sibat: halimbawa, mga humahadlang na biyenang hilaw, isang kaagaw, o ang mismong palad na madalas naghaharap ng sari-saring kamalasan. May wika ring masasabi ang kilig na nasa larang ng pagtanggap. Sa pamamagitan ng kilig, na natatanging katutubong paliwanag natin hinggil sa mga danas ng pagkalugod sa mga katuparang romantiko, natatawid natin ang mga pagitang pangkultura at pangwikang balakid sana sa bawat panonood ng mga Koreanovela. At iyon sa palagay ko, ay isang emotionally satisfying ending.

The Notable Teleserye Performances of 2015

From ABS-CBN.com

The 2015 round up continues for Teleseryes, and this time, we focus on notable performances, which by and large means at least three things, all on the part of the actors: an in depth understanding of the character’s persona, which consequently determines the arc of development towards discovery or transformation; a tempered, nuanced portrayal of this understanding of character; and an expansion of performance towards an articulation of the narrative insight of the teleserye. Artistry is of course always arguable, and for quite a while, there appears a general malaise against the genre, which many quarters consider as anything but artistic.

A teleserye is fundamentally a narrative, sequentially plotted to create a particular effect; characters are created to inhabit the time and space of the plot, and in effect, enable the story’s movement. The performances of actors determine the rhythm of the plot, which intensifies audience interest and encourages following. Performance is being discussed here in a very formalist, classical sense, where external factors like marketability or even the ploy to perpetrate love team fandoms are excluded. This “formalist”, “classicist” discussion is necessary in order to argue that there is indeed artistry involved in the genre, and that it is worthy of critical appreciation. It may have been negligible for its dailiness and popularity, but much of our contemporary culture is embedded in it.

Performance has a lot to do with this cultural embedding and the actors whose performances were selected for this year excellently portrayed their personae considering the three items mentioned. These actors’ characters defined this year’s harvest of teleseryes by televisually embodying personages who went through compelling, transformative experiences that shaped each of the soap opera’s story-ness. Some of the characters were reinventions of original personages, while others were original interpretations that simply leapt out of the television screen to capture the imagination of the audiences. This audience effect—as well as affect—have to be extensively discoursed in order to see how characters basically conversed with the social sphere and became imaginative expressions of current affairs and concerns.

This is when acting becomes—wittingly or unwittingly—political, especially when it transforms into a medium by which social issues, moral dilemma, and domestic drama are taken up. This is the subject of the third item, the performances’ expansiveness, which unequivocally urges teleserye acting to transcend its inherent economic imperative, pacing the soap opera critic Robert Allen. The soap opera—in our case, the teleserye—may have been generically predisposed to this imperative, but it is also a vast space of possibilities where relevant statements may be expressed, performed. 2015’s notable performances offered various manners of expansiveness while also deepening and nuancing portrayals. These performances shaped the Teleserye this year, as it delved, directly or peripherally, on the major themes of the day, aside from tapping into traditional romance and the modal depiction of the family as an important Filipino social institution.

7. Jacklyn Jose, Marimar. Signature camp acting at its finest. Jose’s performance salvaged this remake of Marimar by reinventing Señora Angelica Santibañez, turning the unforgettable and feisty antagonist into a comic, almost metafictive character who owns a classy seaside resort but who is anything but classy. Jose has lent levity to the teleserye by bringing in all sorts of lines and gestures typical of the landed nouveau riche. In an alternative reading, her performance may be seen as a critique of remakes, a statement about its pitfalls and possibilities. It may have been unintended—and it surely was—but her version of Señora Santibañez turned the tables on the soap by exposing the clockwork of Filipino soap opera campiness. Jose’s camp performance in Marimar was but one of a few to be remembered in 2015, and it joins the ranks of Marissa Delgado’s, whose emphatic and queerly phrased English dialogues in Forevermore distinguished her character as a hotel magnate, and Angelica Panganiban’s, who basically made a composite of all her previous campy characters in film and teleseryes to concoct a new Madame Claudia Buenavista in Pangako Sa ‘Yo.

6. Daniel Padilla, Pangako Sa ‘Yo. Many have little faith on this young actor, but thanks to Pangako Sa ‘Yo’s book two, he was transformed into a different Angelo Buenavista after many of life’s challenges. From a bratty governor’s son born with a golden spoon in his mouth, he became the next door, bike-riding baker boy who had to start from the ground up and finally learn from the school of hard knocks. His family’s tragedy motivated him to strive and build his life with his younger sister, who was left to his care. His character’s authentic positive attitude while coursing through the city’s high rises—a sign of a transformed life away from his political and provincial turf—was believable and compelling. Pangako Sa ‘Yo has certainly provided Padilla a good material where he could transcend his matinee image and become a serious actor.

5. Janella Salvador, Oh My G! Distinguished acting for a debut teleserye. Salvador’s Sophie, a sheltered, upper-middle class lass who lost both of her parents to violent deaths, successfully captured the idiom of the times by parsing in social media language into her consciousness, and letting it become the means by which to narrate her adventure of searching for her long lost sister. The use of the current idiolect was part of the ploy to dramatize the timeless search for God in contemporary times, lorded over by Facebook and Instagram, and where there seems to be no time at all for spirituality and reflection. Salvador’s character was lent with moving moments of dialogue with the God-figure, and in these same moments, she constantly embodied the figure of the biblical Job asking the divine the great whys of life. Salvador’s performance was never didactic, but always aspired for the articulation of the self-aware character’s insight and soul.

4. Connie Reyes, Nathaniel. A Connie Reyes performance must definitely be noted since this actress’s body of works in television drama is a dramatic school of its own. This year, she played Angela V. Lacsamana or AVL, a successful business magnate with a dark past, and an even darker present, since quite literally, she was being used as an instrument of the dark forces from hell (mind the semblance of the sound of the word “evil” with the popular initials of Reyes’s character). Some may argue that AVL’s persona reeked of being stereotypical, but again, the soap has to be read as an allegory of the current reign of greed. In the battle between good and evil, Reyes’s AVL personified excessive materialism and hunger for power. Was the teleserye commenting on contemporary morals? In the time of widespread corruption, was this soap of angelic proportions, through Reyes’s AVL, a performance of a final reckoning? Reyes certainly played the part well, and nobody else would have been able to pull it off.

5. Glaiza de Castro, The Rich Man’s Daughter. De Castro’s Althea provided a nuanced rendition of the underrepresented figure of the lesbian in Philippine television. Her’s basically veered away from the stereotype, and attempted to reimagine the liminal figure by internalizing and embodying essential concerns and conflicts. She did not flatten her character into another that aspired to mythologize, so to speak, the similarity of her dilemma with that of the whole heterosexual norm. Althea was brave as a dramatization—and not merely a celebration— of difference. It may be easy to categorize De Castro’s Althea as a lipstick lesbian who happened to help her beloved awaken into coming out of the closet herself, but her natural spunk yielded for Althea a distinct character and bravura.

2. Ketchup Eusebio, Ningning. Eusebio is one underrated fine actor, and has only been given a few lead roles in the past. His performance in the late morning, feel good teleserye was nevertheless a refreshing one. He played the role of Dondon, father to the child protagonist Ningning, played by Jana Agoncillo. Eusebio gave a tempered performance of a father who transitioned from a life of fishing in a storm-ravaged seaside town to a life in the streets in the urban sprawl—indeed a very gripping initiation. He played the part of the father well, employing his signature comicality for levity and lightness, and his restrained pathos, especially when he shares the frame with Agoncillo, who at a very young age already has the makings of a fine actress. His recent exchanges with Agoncillo, as he was explaining to the the child’s character the need to have an eye operation in order to avert blindness, was a moving scene, sensitive to the mood of the situation and the positive disposition of the show.

1. Paolo Avelino and Jericho Rosales, Bridges of Love. The performances of the two actors playing the estranged brothers Carlos Antonio/JR Nakpil and Gael Nakpil, respectively, could not be appraised separately, thus this decision to have them share 2015’s top spot. Both consistently maintained acting intensity, evolving a dynamic that foregrounded their climactic discovery of their relation to each other towards the end of the teleserye. Avelino’s Carlos Antonio was fired up by anger for being abandoned as a boy, while Rosales’s Gael was motivated by the strong desire to succeed and redeem his life after his initial but defining travails. Carlos Antonio’s anger was fomented by the man he considered his father, the construction mogul Lorenzo Antonio, played by Edu Manzano, who has long kept a grudge against the Nakpils. Avelino has finely performed the deeply troubled character of Carlos Antonio, a great foil to Rosales’s Gael, rendered with restraint and intelligence by the said teleserye veteran. The consistent intensity in both was observable in the warranted rage and violence in the final scenes of the soap. In looming death, both had dramatized how blood would always be thicker than water.

Ang Sinasabi ng Aldub

Panayam sa Heights Creative Talk, Nobyembre 6, 2015, Pamantasang Ateneo de Manila

12195847_10153461412773110_7982016470246745468_nKahapon ay ipinagdiwang ng programang Eat Bulaga ang “17th week-sary” ng samahang Aldub. Ang tagal na pala talaga, kung tutuusin, at talagang naitaguyod at napanindigan nito ang kasikatan, kung susumahin ang milyong tweets nang itanghal nito ang sinasabing “Tamang Panahon” sa Philippine Arena, ang kabi-kabilang talakay at pagpansin sa iba’t ibang daluyan ng lokat at internasyonal media, at ang sa ngayong walang sawang pagtangkilik ng mamamayan dito. Mahalaga ang pagbibigay-diin sa pariralang sa ngayon dahil nilalang ang Aldub ng kontemporaneong panahon. Dahil kasama naman talaga rito ang usapin ng “panahon”, nais kong magsimula ng aking pagbabahagi hinggil sa mga kahingian ng ating kontemporaneong panahon, na mahalagang pinag-uukulan ko ng sa kasalukuyan ngayon habang sinisikap kong buuin ang mga ideya ko hinggil sa isa pang kontemporaneong anyong pantelebisyon na nauna ko nang ipinaliwanag, ang Teleserye. Mahahalagang susing salita ko sa aking kasalukuyang pag-aaral ang kontemporaneong panahon, at ang Teleserye, sapagkat binibigyang kahulugan nila ang isa’t isa bilang kulturang popular ng ating panahon. Ang Teleserye, sa isang banda, ay ang anyong pasalaysay ng ating kontemporaneong panahon, na nagtatanghal ng mga kasalukuyang kuwento at drama (na maaaring ilarawang “aksiyon”, “pagkilos”, o “pagtatanghal”, sang-ayon sa etimolohiya ng salita). Ang kontemporaneong panahon naman, ang panahong kasalukuyan, ang siyang lumikha at humubog sa Teleserye, batay sa kaligirang pangkasaysayan ng brodkasting sa Filipinas at iba pang pag-aanyong pangkultura na nagbibigay-anyo sa ating mga napapanood ngayon sa telebisyon. Ang tinaguriang “Kalyeserye”, ang pangkalahatang etiketa ng samahang Aldub, ay malinaw na hango sa dalumat ng Teleserye, ang siyang itinatawag natin ngayon sa mga lokal na soap opera. May kasaysayan ang mga salita at pagbabansag, kung kaya mahalagang mapahalagahan ang mga sandali ng pagpapangalan. Nitong nakaraang linggo, nagbahagi ng kaniyang matalim na paliwanag si Dr. Soledad S. Reyes sa Rappler.com hinggil sa kaniyang pagbasa sa Aldub. Pinahalagahan niya ang pag-uugat ng phenomenon sa kasaysayang pampanitikan at diskurso ng kulturang popular. Hindi naman na natin mapapasubalian ang kaniyang nakitang matalik na kaugnayan ng pangyayaring ito sa telebisyon sa napakaraming tinangkilik na aliwan at panitikan mula pa man noong unang panahon. Ngunit sa ganang akin, hindi pa gaanong naisisiyasat o nadadalumat ang pagpapangalan, kahit naman sa Teleserye, na tinangka kong gawan ng paliwanag noong isang taon, nang buksan ng Kagawaran ng Ingles, Pamantasang Ateneo de Manila, ang kursong The Philippine Teleserye (na muling magbubukas sa susunod na semestre). Ang pagbigkas ng host ng Eat Bulaga na si Joey De Leon ng salitang “Kalyeserye” sa isa sa mga unang episode ng phenomena—dahil nga ang mala-mala Teleseryeng umuusbong sa pagitan nina Alden Richards at Maine Mendoza aka Yaya Dub, ay nagaganap sa kalye, sa labas ng malamig, komportable, at makinang na studio ng noontime show—ay isang muhong dapat nating balikan, sapagkat laman nito ang makapagpapaliwanag hinggil sa telebisyon bilang nagpapatuloy na kulturang popular sa Filipinas. Mabilis ang mga paghuhunos sa telebisyon, at ano mang makapagkamal ng tagal sa eyre ay dapat nang itangi, tulad ng salitang Teleserye, na inilungsad 15 taon na ang nakalilipas, nang ipalabas ang unang Pangako Sa ‘Yo. Ang tagal na natutunghayan natin sa Aldub sa kasalukuyan, at ang samut-saring diskursong nalilikha nitö—positibo man o negatibo—ay tanda ng isang mahalagang katangiang dala ng mga telebiswal na teksto ng kontemporaneong panahon: ang katangiang ito ay ang pagiging rebolusyonaryo, mapagbago.

Ano nga ba ang lumikha sa Kalyeserye bilang isang Teleserye? Marahil, isa munang maikling pagbabalik-tanaw sa ating kontemporaneong kasaysayan. Nasabi ko nang ang Teleserye ay rebolusyonaryong lohika ng rebolusyon sa Edsa noong 1986, na nagpabalik at nagtatag na muli ng demokratisadong brodkasting. Mahalaga ang kalayaan sa brodkasting sapagkat hindi lamang nito nabuksan ang mga posibilidad ng mga pagtatanghal na telebiswal; binuksan din nito ang industriya sa daigdig, habang sa isang banda, iniinda pa rin ang pagkakakalat ng mga Filipino sa iba’t bansa dahil sa naunang itinaguyod na diaspora at kulturang balikbayan ng napatalsik na rehimen. Sa yugtong iyon, nagkaroon na tayo, hindi lamang ng tanaw na pambansa, kundi tanaw na planetaryo, wika nga ni Gayatri Spivak. Magsisimulang magkaroon ng kaakuhan ang soap operang Filipino sa pagyugto ng bagong milenyo, at matapos magsimulang magkaroon ng edukasyon sa pamamagitan ng mga kapanabay na “Tagalisadong” telenovela mula sa Amerika Latina at mga Asianovela mulang Taiwan at South Korea, uusbong sa 2000 ang pangalang “Teleserye” (na pagtatambal ng mga salitang “tele” mula sa telebisyon, at serye, na tumutukoy naman sa pangunahing katangian ng soap opera, ang pagiging tuluyan) sa pamamagitan ng Pangako Sa ‘Yo, na masasabing hindi lamang unang yugto ng paggulang ng soap opera matapos ang Rebolusyon ng 1986, kundi pagsapit din ng soap opera sa pagiging kulturang popular na Filipino sa antas na global. Tandaan natin na nag-trending din Pangako Sa ‘Yo sa iba’t iban panig ng daigdig, matapos itong mailako sa merkadong pandaigdig. Ang pag-tetrending o pagsikat sa isperang pandaigdig ay isang mahalagang idinulot ng rebolusyong pantelebisyon sa Filipinas, na nagsilang nga sa Teleserye. Kung tatanungin ako hinggil sa kahanga-hangang pagsikat ng Aldub, madaling maipapagunita ang birtud ng Pangako Sa ‘Yo, na sumikat at pinag-usapan sa di ilang bansa sa Africa, sa America, at sa mga karatig-bayan sa Timog Silangang Asya. Ngunit ang planetaridad na aking sinasabi rito ay hindi lamang dapat ituring na nakatuon lamang ang lansin sa banyagang awdyens. Dahil nga nangagkalat tayong mga Filipino sa lahat ng lupalop ng daigdig, hindi kataka-takang makagawa tayo ng ingay bilang isang kultura, lalo na kung mayroon tayong sabay-sabay na tinatangkilik tulad ng Aldub. Ganitong trend, kung baga, ang nakita sa isang narinig kong pagsusuri sa bilang ng tweets ng Aldub, noong kasagsagan ng natatanging pagtatanghal ng “Tamang Panahon”, ang kauna-unahang pagtatagpo ng ating mga bida mula sa kanilang estading split-screen. Sa panahong ito, matapos ng pagbabalik ng demokratisadong telebisyon sa Filipinas, nakatuon na tayo sa pandaigdigang ispera, kahanay ang mga tinatangkilik din nating serye mula sa US, America Latina, at Silangang Asya. At may bentahe tayo dahil nangangkalat ang mga Filipino sa buong mundo. May agarang awdyens na tayo saan mang lupalop na maging mabenta ang ating mga Teleserye. Totoo, nakatulong nang malaki ang social media sa walang puknat na diskurso hinggil sa Aldub, at hindi na natin ipagtatanong pa ang dalang kasikatan ni Mendoza mula sa kaniyang kalát na mga Dubsmash. Ngunit sa isang masusing pagsusuri, makikitang ang tagumpay ng Aldub ay isang pinagsama-samang pormula ng estratehikong pagpapalawak ng sakop ng telebisyon/ mainstream media sa plataporma ng social media at ng isang makasaysayang proseso ng paghuhunos ng soap opera matapos ng 1986, na naghandog nga ng isang pangalang hindi natin akalain ay maitatawid ang sarili matapos ang 15 taon. Kaya talagang nasiyahan ako sa pagdating ng Aldub. Para sa akin, patunay ang patuloy na pagsikat nito, at ang pagiging pandaigdigang phenomenon into, sa nararapat na pagpapahalaga sa Teleserye bilang isang genreng telebiswal na sariling atin. Nang maisip ni De Leon na ipihit ang wika ng umuusbong na pag-iibigan nina Richards at Mendoza patungo sa Teleserye, sa pamamagitan ng katagang “Kalyeserye”, wari’y naigiit ang panimulang haka ko noong isang taon sa umiiral na pagkamalaganap ng konsepto, at ng pagiging ikoniko nito sa kulturang popular.

Ngunit ano pa nga ba ang rebolusyonaryo sa Aldub, bukod sa pagiging supling nito ng Teleserye, na supling na telebiswal naman ng rebolusyong 1986? Una, wari bang ipinaramdam nito sa noontime show, sa pamamagitan ng Eat Bulaga, isang muhong telebiswal mula sa sumakabilang panahon (tandaang sumilang ang palabas noong 1979), ang tatag nito bilang isang kontemporaneong genreng telebiswal. Agad-agad na masisilayan dito ang agon o tagisan ng dalawang genre na ito, na bumubuo sa institusyong telebiswal sa Filipinas. Nang una akong hingan ng pagsusuri hinggil sa Aldub, ang bagay na ito ang aking pinuna. Ang wika ko, mukhang isinusuko ng genre ng noontime show ang sarili nito sa hegemoni ng Teleserye, na siyang bumubuo sa halos pangkalahatan ng ating araw-araw na danas ng panonood ng madla (tandaang may mga teleserye na nga sa umaga bukod sa traditional na mga teleserye sa hapon; natural na natatangi ang mga teleserye sa gabi). Mag-iisang buwan pa lamang noon ang Aldub nang isulat ko ang pagsusuri, at ang totoo, pinagdudahan ko ang bisa ng walang-plano-plano at biglaang kiligan sa kilalang segment na Juan for All, All for Juan, na sinusundan ko noon pa man sapagkat nakatatawa ang tatlong nagdadala nito na sina Jose Manalo, Wally Bayola, at Paolo Ballesteros. Ang sabi ko pa nga, baka kailangang planuhin na ang takda, ang tamang panahon ng pagwawakas nito. At dahil Teleserye naman ang hulmahan nito, dapat itong magtapos sa isang maatikabo at kapanapanabik na paraan. Mahirap ipanukala ang inaasahang kasal dahil may hibong kusang nangyayari ang lahat sa palabas, nakabatay sa siste at galing ng palitan ng diyalogo, at may epekto ring mala-mala totoo. Kaya kahanga-hanga ang bawat metapiksiyonal na pagpihit ni Bayola, aka Lola Nidora sa tuwing nadadala ang magkapareha sa kantiyawan: aktingan lamang ito, hoy! At saka niya ibabalik ang gunita ng namayapang si Babalu sa kaniyang paggaya sa pagsasalita nito, na magiging hudyat naman sa pagtatanong ng “asawa ni”, na batid naman natin ang sagot. Tuluyang binago ng kiligan ang segment upang maghunos bilang isang Teleserye sa tanghali, isang Teleserye sa kalye, sa ilalim ng sikat ng araw. Ang pag-iral ng segment sa labas ng studio ay isa na ngang inobasyong masasabi: inilabas na ang ispektakulo, inilapit sa mamamayan, at sumusugod pa sa kabahayan ng masusuwerteng tinatawagan upang makapagpamigay ng papremyo. Marami nang dramang inilantad ang Juan for All, All for Juan, at sa ganang akin, malaon nang nagtatanghal ng mga Teleserye ng tunay na buhay, na unang pinauso ni Willie Revillame sa Wowowee, at kahit sa kasalukuyan niyang Wowowin. Marami nang umiyak sa palabas bago at matapos mapapremyuhan. Isa lamang ang Aldub sa inobasyon ng mismong segment, na naghunos na rin nang makailang ulit, sa pamamagitan ng pagpapakilala ng iba pang host, tulad ng aktres na si Marian Rivera, at nito ngang huli, ng paglikha ng samutsari at kakaibang karakter tulad ni Lola Nidora, na lola ng naunang ipinakilalang manggagamot at manlalakbay na si Dora the Explorer. Pinangatawanang tuluyan ng Juan for All, All for Juan ang paglitaw ng isang Teleserye sa palabas, at bumuo na nga ng iba pang karakter na makapagpapatingkad sa paglalahad ng nakakikilig na pag-iibigang Aldub, na karaniwang pag-iibigan sa pagitan ng isang guwapong binata at isang katulong. Nabasa at napanood na natin ang mga pigurang ganito, kaya madaling sundan, at madaling paunlarin. Naging lunsaran pa ito ng didaktikong mithiin nang magsimulang bumigkas si Lola Nidora ng mga aral sa buhay, at hindi lamang sa buhay-pag-ibig. Ikinatuwa ito ng mga taong-simbahan at ginawaran ang Eat Bulaga sa mga handog na pagpapahalaga. Katanggap-tanggap pala ang pagbibihis-babae sa Simbahang Katolika, basta may dala kang aral, ala Urbana at Felisa. Sa maikling salita, ang dami nang nangyari sa loob ng 17 linggo ng pagtakbo ng Aldub. Marami na ring nasabi, at sinasabi pa, tulad ng sa pagkakataong ito na ibinigay ninyo sa akin. May nagbago ba sa unang munakala ko? Marami. At marami rin akong kinamanghaan sa araw-araw na pagsubaybay ko rito, bukod sa likas nitong pagkaintertekstwal at pagkamalikhain. May araw din namang parang walang latoy ang dramahan. Ngunit napatunayan ng 17 linggong pananatiling tinatangkilik ng Aldub hindi lamang ang kontemporaneong bisa ng Teleserye; napatunayan din nito ang tibay ng genre ng noontime show, sa pamamagitan ng Eat Bulaga, na makasabay sa takbo ng panahon.

Subalit, ang totoo, hindi madaling makita ng maraming nasusuya at nagtataas ng kilat ang mga sinabi ko na, maging ang mga inilatag na patunay ni Dr. Reyes sa kaniyang artikulo noong isang linggo. Hindi madaling makita sapagkat mas pinipiling huwag makita. Hindi pa rin tayo makahulagpos sa mababang tingin natin sa mga tekstong tulad ng Kalyeseryeng Aldub at ng mga Teleserye sa pangkalahatan. Nang ipakilala ng Kagawaran ng Ingles ang kursong Philippine Teleserye Elective, pinagtaasan kami ng kilay ng marami sa social media at binansagan pa nga tayo sa Ateneo de Manila bilang kapritsoso sa paglalaan ng panahon sa halos walang kawawaang bagay tulad ng dramang pantelebisyon. Malaki talaga ang kinalaman ng panahon sa usaping ito, sapagkat maraming bahagi ng kultura ng pang-araw-araw ang madalas na ituring na karaniwan at hindi na kailangang pag-isipan pa. Noong isang araw, napakamot ako sa ulo nang mabasa ang isang letter to the editor mula sa Inquirer, kung saan nagrereklamo ang lumiham hinggil sa “lubhang kababawan” ng Aldub. Siyempre, narinig na natin ang mga ganito nang makailang ulit. Nabasa ko rin ito sa kung saan-saan nang ilungsad ang Philippine Teleserye Elective. Malalim na paratang ang kababawan sapagkat bukod sa matagal nang nagkaroon ng paglilinaw ang mga tagapagtaguyod ng Araling Pangkultura o Cultural Studies hinggil dito, nakapagtatakang babaw pa rin ang ating isyu sa kabila ng dami ng talakay na nahalukay ng pag-iibigang Alden at Yayadub. Binaybay na ng phenomenon ang usapin, mula sa tagumpay nito bilang isang brand sa merkado, hanggang sa pagiging panitikan nito, na tinupad nga ni Dr. Reyes noong isang linggo, at sinisikap tuparin ng inyong lingkod sa pagkakataong ito. May binabanggit si Michel Foucault hinggil sa transdiskursibilidad (transdiscursivity) ng mga teksto. Ang mahusay na teksto, sang-ayon sa basa ko kay Foucault, ay hindi lamang nakapapaslang ng awtor (na siya ngang nangyayari sa mga kasalukuyang Teleserye, na may mga “awtor” mang naka-byline ay talagang pinatatakbo ng makinarya ng produksiyon); nakapagtutulak din ito ng iba pang diskurso. Hindi na marahil pagmamalabis ang sabihing angkin ng Aldub ang transdiskursibilidad, hindi lamang dahil laman ito ng usapan, mulang palengke hanggang pulpito. Sa isperang madalas nating binabalingan, ang ispera ng talakayan, marami na itong nasabi, at marami pa ngang sinasabi, bukod sa natural na pagkiling natin sa mga pigura ng api at marhinal tulad ni Yaya Dub, ang kakatwang katulong, na noong una’y hinahadlangan ang kaligayahan at halos wala ngang tinig maliban sa kung ano ang ipatugtog para sa kaniya, na siya namang kaniyang ida-dub. Sa kawalang-tinig ni Yaya Dub, maraming mga naisatinig, tulad halimbawa ng kapangyarihan ng mga tagasunod ng Aldub, na hindi naman makatarungang bansagan na lamang na “bulag” na mga tagatangkilik ng nasabing sikat na textong telebiswal. Sa panahong nalalapit ang pambansangb halalan, wari bang pinasisilay sa ating lahat, lalo na marahil sa mga nagtataas ng kilay, ang potensiyal ng mistulang kilusang ito, na nakapagpapuno ng dambuhalang Philippine Arena matapos ng ilang oras ng paglalako ng tiket at nakapagpatrend sa phenomenon sa social media sa buong mundo. Laos na, para sa akin, ang pag-alipusta sa mga textong telebiswal tulad ng Teleserye, dahil binubuhay lamang nito ang tinalikdan na’t nilumang pagpapahalaga sa pag-uuri ng mga sining at kultura. At hindi tayo nangangatwiran sa paraang ad populum dito; ang sinasabi ko lamang, kung nakapagpapakilos nang ganito ang isang textong telebiswal, malaki ang potensiyal ng mga tulad ng Teleserye na makapagtulak ng maraming mithi o kabaguhan sa bayan nating sawi. Kapuri-puri, sa ganang akin ang “kilusang” inilungsad ng pagtatanghal ng “Tamang Panahon”: ninais nitong magtayo ng mga aklatan. Sabihin na nating pinakikilos pa rin ito ng kamay ng komersiyo, na nakauumay ding laging marinig, lalo sa bayang ito kung saan hindi magawang masugpo ang isa pang nagtetrending ngayon sa social media, bukod sa Aldub: ang tanim-bala sa mga airport. Isa sa mga epektong transdiskusibo ng Aldub ay ang paghuhunos nito bilang isang pagkilos para itaguyod ang edukasyon, bagay na bahagi ng malaon nang proyekto ng All for Juan, Juan for All na mangolekta ng mga plastik na bote para gawing silya sa mga paaralan. Sapat nang negosasyon sa para sa akin ang gayong mithiin, kahit kailangang kabakahin ang lintsak na kapital. Sa akin, higit na isang matalinong pagharap sa pagtatakda ng kapital ang gayong mga interbensiyon, kaysa isang lubos na pagpapalamon dito. May sariling etika ang ating telebiswal na konteksto na kailangang lubos na unawain, lalo’t madali itong problemahin sa paninging Kanluranin. Ang hirap kasi sa mga arkanghel ng media ethics, nakaliligtaan nila, o marahil ay hindi talaga nila nakikita, na likas sa midyang Filipino ang interbensiyon, ang matalik na ugnyana ng midya sa awdyens, lalo’t kinakabaka araw-araw ang pagkainutil ng mga institusyon ng estado. Oo naman, may masama itong epekto sa tao, lalo kung umaasa ka na lamang sa mabuting gulong ng palad. Kaya katanggap-tanggap din sa isang banda ang pagsasabing problematiko rin ang palagiang pag-asa sa suwerteng dala ng mga pakontes ng palabas na tulad ng Eat Bulaga, o mga reality show kung saan maaaring maging daan sa pag-ahon mula sa kahirapan ang pag-aartista.

Sa huli, kailangang maigiit ang ilang bagay. Likas na mapaglaro ang Aldub, parang pusóng, naghuhunos araw-araw, dala na rin ng inobatibong katangian ng mga magulang na genre nito na noontime show at Teleserye. Mahirap tuldukan ang hindi pa natatapos na pangungusap nito, at araw-araw na pangungusap sa taumbayan. Ang hula ng ilan sa amin sa Kagawaran ng Ingles, baka umabot pa ito ng Valentine’s Day. Marami pa sa hanay namin ang ngayon-ngayon pa lamang nakasusumpong sa birtud at kilig ng Teleseryeng aksidenteng sumulpot sa pusod ng noontime show, at hindi iilan ang hindi nakaiwas magulumihanan sa pangyayaring sinakop ng drama ang isang institusyonal na palabas na nakamihasnan nang may sarilng anyo at katangian. Sa yugtong pos-estruktural at posmoderno, madaling bigyang pakahulugan ang Aldub bilang isang imbensiyon ng kontemporaneong pag-aanyo ng kultura, kung saan kaibang-kaiba na ang mga danas ng panahon at espasyo. Iyan ang itinuturo sa atin ng romansang split-screen na masasabing pangunahing balakid sa pag-iibigan nina Richards at Yaya Dub. Ngunit sa mga yugto ring nabanggit, totoo, walang forever, at kayhirap makita nito. Papaano kasi, lahat ay nangyayari ngayon, sa kasalukuyan, at hindi agad-agad mapipiho ang bukas. Kaya rin, sa aking palagay, noong papasimula ang Kalyeserye, naging mahalagang bahagi ng karakterisasyon ni Lola Nidora, na tiyak namang sagisag ng luma, makalumang pahahon, ang nostalgia niya sa nakaraan. Hindi nga ba iniugnay pa niya ang kaniyang sarili kay Adolf Hitler? Nakakagitla, nakatatakot, lalo ngayong parang hinahangad ng taumbayan ang pagkakamit ng pamahalaang may kamay na bakal dahil na rin sa lubhang pagkabigo ng mga institusyon sa bansa. Iyon kaya ang subliminal na mensahe sa atin ng mga pagbabalik-tanaw ni Lola Nidora, ng paglitaw ng kaniyang mga retokadong larawan sa social media, na pangunahing plataporma ng pagsikat ng Kalyeserye? Mahirap talagang ilugar ang mga sinasabi ng phenomenon ng Aldub. Kaya talagang ipinagtataka ko ang palagiang paimbabaw na paghusga rito. Mahirap manatili sa nibel ng rabaw nito sapagkat puspos ito sa siste at parikala sa kaibuturan, may puso pang naghahangad ng paglilingkod sa panahong natatalikdan ng estado ang mga responsabilidad nito sa mamamayan. Siyempre, may politikal na ambiguwidad din naman ito, lalo’t kung isasaalang-alang ang mga kakatwang posisyon sa ispera publika ni Sen. Vicente “Tito” Sotto III, na nananatiling ispektro ng palabas sa pagiging tanging monumento ng tagumpay ng Eat Bulaga sa larang ng politika. Matagal nang may politikal na kapital ang Eat Bulaga sa katauhan ni Sotto, na makailang ulit na pinulaan dahil sa kaniyang pangongopya ng teksto, maipagtanggol lamang ang kaniyang inaagiw na paninindigan hinggil sa Reproductive Health Law. Ganitong mga polaridad, ng paglingap sa mamamayan at pamomosisyon sa politika ang napanagumpayan ng Eat Bulaga sa higit tatlong dekada nitong pamamayagpag, bukod sa pagiging muog na hindi matibag-tibag sa oras nito ng pagpapaligaya. Papaano mang tanawin, isa lamang ang Aldub sa isang libo’t isang tuwang naihandog ng palabas, matapos nitong itawid ang genre ng noontime show mula sa lumang panahon ng Bagong Lipunan patungo sa bagong panahon ng mga milenyal. Tulad ng sa pamamayagpag at pagkamalaganap ng Teleserye, ang sa Aldub ng Eat Bulaga ngayon ay lohika rin ng rebolusyong dala ng Rebolusyong 1986 sa daigdig ng telebisyon sa Filipinas, kung saan makikita ang lakas ng taumbayan bilang isang pamayanan ng mga manonood. Lohika din ito ng paggigiit ng Teleserye sa kaniyang sarili bilang isang umiiral na kulturang Filipino na nakasumpong ng sarili nitong bait at kakanyahan. Napakaraming sinasabi ng Aldub hinggil sa kalakarang pangkultura at panlipunan na humihinging tunghan. Hindi na makasasapat ang pagtataas ng kilay o paghuhusga rito bilang “unmitigated kababawan” at “idiotization” na lamang ng masa. Hindi ba sila bahagi ng masang tinatawag nila, silang mga naunang pumukol sa hitik sa kahulugang phenomenon ng Aldub? Ang salitang “masa” naman, sa etimolohiko nitong pakahulugan ay ang kabuuan, bagaman sa matagal na panahon ay tumutukoy sa pangkatin ng mabababang uri. Kung mayroong ganitong uri ng texto na mapaglaro, nakalilinlang, at malikhain, kailangang sumabay tayong lahat at magtakda ng mga praktika ng pagbasang higit na magdudulot ng kritikal na pananaw sa tinaguriang “masa” na ito na sa ganang akin ay hindi mangmang, bagkus may angking ahensiya at tigib ng katalinuhan. Ang Aldub ay isang mataginting na handog na pagkakataon na makapagbahagi ang lahat, mulang kanto hanggang bulwagang akademiko, ng mga diskurso hinggil sa ating pang-araw-araw na pamumuhay. Mahalaga ang diskurso sa ano mang panahon dahil patunay ito na talaga ngang nag-iisip, napapaisip pa tayo. Ang kasalukuyan ang laging tamang panahon para rito.