Master Class Lecture on Poetry 1: What Makes a Poem

Master Class Lecture Series for Lit 14: Introduction to Poetry and Drama, Second Semester, SY 2016-17, Ateneo de Manila University

Laguna Lake, photo from ABS-CBN News.com
Laguna Lake, photo from ABS-CBN News.com

Poetry usually comes to a lot of people as rather perplexing. Many think its perceived “depth” requires special skills for unlocking. Many also mistake “mysterious,” even flowery and winding expression for poetry; feelings, or “spontaneous overflow of powerful feelings,” as we would often quote from the poet William Wordsworth, more often than not become the final arbiter of one’s understanding of the poetic. In both cases, poetry is seen as something that necessarily evades our understanding, something that must keep meaning to itself in order to be, and because it is, poetry. What is often neglected is its being a kind of imaginative language use, a moment where words, put together, are shaped to precisely transform and mean something else. This moment seems to validate the said notions about poetry: after all, doesn’t this meaning something else create “depth” and a certain kind of indirection? However, when we exclude poetry’s languageness we simply miss the point. Every reading of poetry is an experience of language, and since poetic meaning is the ultimate subject of everyone’s curiosity, let us begin this discussion by tracing back how meaning is made to emanate from poetry’s most basic unit: words. I have already said that poetry is saying something but meaning something else. When we were first taught about vocabulary, we were introduced to the two levels of word meaning: (1) denotation, the most basic level, which generally refers to the dictionary or literal meaning; and (2) connotation, the level of other meaningful possibilities. All of literature, as imaginative language use, is made to mean bearing these two levels of signification. This is precisely why, for instance, we never ended talking about short stories or novels as simply what they have narrated; they contain ideas, and these are embedded or suggested, especially in plot and action. This linguistic nature is made more apparent in poetry as it is a heightened use of imaginative language. A more compressed, condensed one where the choicest of words are placed in, as the say, the best order.  The National Artist for Literature Edith Tiempo, in her work Six Poetry Formats, properly distinguishes prose and poetry in this manner: “Whatever the substance and format, what is therefore the fundamental element that does make poetry the unique species of literary art that it is?  Fortunately, as we see it today, the question is quickly answerable regarding the bottom agent responsible and as they say, No sweat: Prose is direct statement and direct exposition, whether written in versified lines or in paragraphs.  On the other hand, poetry has traditionally been acknowledged as indirect, as structured in metaphor.” She even emphasizes: “Without structuring of metaphor there is no poetry.” The “structuring of metaphor” being mentioned by the great poet explains whatever depth or mystery may be found in poetry, for after all, metaphor, etymologically, is not only a suggestion of resemblance between two different things, but actually a representation that entails some form of “a transfer”, a leap of meaning, I say. However, we have long been impelled to immediately search for meaning in a poem—and possibly, its “lesson” or “moral” as many of us have been taught—without actually first considering the poem’s “structuring of metaphor.” Where does a reader find it then? Poems, for them to transform metaphorically, utilize images in their heightened language use. The assemblage of words in a poem create impressions in the mind that are perceptible because they recall our sensory experiences—the visual, auditory, tactile, gustatory, olfactory, and the kinesthetic. Images comprise the literal figures and phenomenon we see in the poem; they are precisely what’s in there, and what’s happening. In any search for meaning, we must not immediately strive for what may be called “higher” meanings. We must learn to linger a little. We have to start somewhere. The connotation, say of the word “mother” as nurturer works because of its denotation. The literal must cohere with the figurative, with the metaphorical, and our useful key in “unlocking” poetry, as they say, is to linger at imagery. Poems transform into meaning because of images. The image is, we must say, the most fundamental element in poetry. It is structured in metaphor, ang metaphor happens in the image. It must not only be perceived then on its face value.

 Edith Tiempo, National Artist for Literature: “Whatever the substance and format, what is therefore the fundamental element that does make poetry the unique species of literary art that it is?  Fortunately, as we see it today, the question is quickly answerable regarding the bottom agent responsible and as they say, No sweat: Prose is direct statement and direct exposition, whether written in versified lines or in paragraphs.  On the other hand, poetry has traditionally been acknowledged as indirect, as structured in metaphor.”

Let’s take for example two traditional poems from Tagalog, a dalít and a tanaga, which I have translated for you. The dalít (a quatrain with a feet of 8 per line, monorime) is a proverb that juxtaposes two situations. The first couplet conjures the image of a wound, and how a person of will would cope with its pain: “Enduring the wound/ makes bearable pain,” while the second clearly shows the opposite: “(T)he one who resists and persists/ wails at the merest scratch.” The dalít tells of two situations that oppose when it comes to the experience of the wound and being wounded [perhaps in literal battles or squabbles]; but instead of telling directly the ancient Filipino listener that one must learn how to bear one’s challenges or suffering with dignity [and not with a lot of whining and complaint], the poem, which must be commonly shared in times of strife or adversity, opted to utilize a more vicarious experience—an image! An image of wounding! It presented two possible responses to it. The literal wound transformed into something else, a condensed lesson on life’s disposition powerful enough to change perceptions, especially when times get rough. Meanwhile, the tanaga (a quatrain with a feet of 7 per line, monorime) utilizes what is called in figurative language as personification to characterize the inanimate speaker or persona of the poem. The personification process already shows the leap from the literal to the figurative [and this makes language new and unfamiliar], and it heightens the statement even more when the poem imbues the speaker with audacity, as it addresses another inanimate object in that watery world, perhaps of a fishing village: “Be warned, firm Stake/ when waves come rushing!/ I, a minute moss/ will coil on you.” In the literal level, a tension is being suggested between the characters of the poem, one that must have to do with their positions in that water world. A “minute moss” warning a “firm Stake”? If you have been to lake or seashore towns in the province, you will surely encounter stakes or bamboo poles planted deep into the waters to make fish pens. They precisely lord it over the fresh water world, and this image of firmness was recaptured by one anonymous mind, the nameless persona, who seemed to have had more empathy in the nondescript moss, which basically glut the waters. This dynamic between the “firm Stake” and the “minute moss” evoked a sense of awareness about polarity among members of a society, and what happens when towering, domineering figures seem to throw shade onto the minuscule, or as we are wont to call it nowadays, the marginalized. Mosses may be minute but “when waves come rushing,” they could conjoin with others to create a hefty weight that may coil the stake and dismantle its firmness. That sounds like a revolution to me. This very short monologue, ala-David versus Goliath, illustrates, in the connotative level, the potential of the small (and usually the many) in the face of an imperious, and perhaps, autocratic figure. In its minuteness, its being from below, the moss had the temerity to threaten the “firm Stake” because time will come that the small would awaken and be able to muster all courage to push for a final reckoning. This very old poem from lifted from an entry of the Vocabulario de La Lengua Tagala (where the earlier dalít also came from) captured the imagination of the oppressed during the Marcos dictatorship. Despite the distance in time, the tanaga spoke of the same sentiments the “minute moss” was striving to articulate. It may be speaking of the same views nowadays, but Filipinos, as was suggested by the dalít, are generally patient, as much as they are also persevering, to a fault. The belligerent “firm Stake(s)” of today, who, we could imagine, must be bearing so much accumulated moss, has to be warned, because “when waves come rushing” they might suddenly find themselves submerged deep in the waters, demolished from the very silt where they used to be firmly planted. That doesn’t need much of what we call recently as “creative imagination” to decode.

The belligerent “firm Stake(s)” of today, who, we could imagine, must be bearing so much accumulated moss, has to be warned, because “when waves come rushing” they might suddenly find themselves submerged deep in the waters, demolished from the very silt where they used to be firmly planted. That doesn’t need much of what we call recently as “creative imagination” to decode.

Another thing that could be said about imagery is that it thrives in particularity. The general or abstract is given form by way of images, is made more specific and palpable, as we may have seen in our earlier examples. Suffering was made more acute by way of the comparison of the reception of wounds, and revolutionary potential dramatized through a personified audacious moss. Imagery is description coming to life, and as images are assembled together in a poem, they bring forth, a scene, an event that comprises the lyrical experience of a poem we usually call a dramatic situation. Briefly, the poem’s dramatic situation, also sometimes called the objective situation, is what is generally happening in the poem [with emphasis on the situation, and not on the drama (in the way we understand the word today), though they are very much related, since poetry is indeed the primary form of drama; in dramatic parlance, the dramatic situation may also be described as the scene we witness in the moment of the poem; it is its staging, so to speak]. The poem calls forth a worlding of images, and they are put together to pursue a meaningful experience. The dramatic situation usually works this way: in poems, we always have a speaker, a persona, talking about something. That moment of speaking is occasioned by an experience that is supposedly suggestive of something else, as we say regarding metaphor. The persona’s moment of speaking assembles the imagery that is being put together to articulate insights or contemplations about whatever experiences. Once asked about the dramatic situation, one is basically being made to think about two questions: (1) what occasioned the speaking?; and (2) what has been worlded as the persona articulated thoughts or statements? Understanding the dramatic situation and its consequent imagery unlocks the denotative level of the poem. One cannot simply move onto any particular interpretation without unpacking the dramatic situation and image. One would see later on that the dramatic situation and its scenic assembly actually support the connotative prospects of a poem. The poem’s connotation is always founded on its denotation, as to be seen in the dramatic situation. In the dalít, a learned persona, perhaps a wise elder or a community philosopher, seems to speak about the wisdom of endurance, as an invisible public listens, being reminded of common and shared experiences of loss, pain, or suffering. The comparison of how wounds are received becomes an illustrative dramatic situation. Clearly, a lesson has been effectively conveyed. In the tanaga, a minute moss speaks tenaciously to the silent but intimidating “firm Stake.” Its “speaking truth to power,” so to speak, situates its subversive possibility in that world where systemic injustice persists. In time, injustice will be acted upon and the proud will be brought down. This is precisely what the moss warns the Stake about. The Stake, which may represent a collective’s leader, is responsible to its constituency. If a leader turns tyrannical, the way the stake is being characterized in the tanaga, people are entitled to make him answerable for it. Power emanates from the people, and this is what the “minute moss” intends to reiterate. The moss’ speaking and speaking truth to power comprise this poem’s dramatic situation (In terms of drama, we know that this is dramatic because characters in conflict were created, with one of them given the stage for a very short but powerful monologue). The event that unfolds in the poem shapes the idea it tries to articulate. The dramatic situation and its consequent images provide concreteness to the abstraction of ideas. The concretization of the abstract, as many poets and critics have already said, bestows poetry, and all art, the transformative capacity.

One cannot simply move onto any particular interpretation without unpacking the dramatic situation and image. One would see later on that the dramatic situation and its scenic assembly actually support the connotative prospects of a poem. The poem’s connotation is always founded on its denotation, as to be seen in the dramatic situation.

Another poem that may interest us in further understanding how imagery and dramatic situation work is the poet Marne Kilates’ “Python in the Mall.” It is a poem in free verse of four irregularly arranged stanzas, and comes with an epigraph (a lead-in of the poem) quoting a tabloid story. This is a very important key to what will happen in the poem, as it is clearly “inspired” by this piece of news. In an objective reading of the poem, we always distinguish the poet from the persona. This use of the epigraph may however make assumptions about the news item moving the writer to respond by way of a poem as equally valid as a persona making his/her own response to this thing he/she had read in the same tabloid. Both poet and persona are driving towards a “reading” of the story of this “serpent-like creature” that resides “in the dark recesses of a new shopping mall.” If you grew up in the 1990’s, you surely have been initiated into this urban legend tied with the rise of malling culture along the Epifanio de los Santos Avenue (EDSA). Quite recently, this lore of the “serpent-like creature” was remembered and recreated in a horror film. The story of how this creature would suddenly barge into occupied fitting rooms from secret doors and take captive unsuspecting women, only to leave them dazed in the mall’s parking lot, captured popular imagination back then. An awareness of the context makes a good unlocking of the poem in terms of denotation. In doing this, we not only establish, in the main, the occasion of the poem, which is that of responding to news, but also how the persona (or even the poet, as we said) intended to read the article, as well as the urban lore that came with it. In the poem itself, the “serpent-like creature” transforms into something else, something more abhorrent, if we come to think of it. In the first stanza, we witness how this python in the mall is born. The python, which is a “she”, “hatched in the dank/ Basements of our gullibility,/ Warmed in the gasp of our telling,/ Curling in the tongues/ Of housewives and clerks.” This creature has clearly transformed into lore as it was transcribed in the poem. The public talk—rumors, tsismis, as we call it—about her made her exist. She further finds form in the perpetration of her lore, as we see in the succeeding stanza, which also refers to details I have mentioned earlier: “We gave her a body half-serpent,/ Half-voluptuary, and a taste/ For maidens and movie stars/ Who began to vanish mysteriously/ Behind the curtains of boutique/ Fitting rooms and water closets,/ Never to be seen again,/ Or only to be found in the parking/ Cellars, wandering dazed/ Into the headlights of shoppers’ cars.” The persona, being self-aware, includes himself/herself in the collective, and expands further how everyone participates in this endeavor of scaring ourselves, of making our own ghosts in a supposedly urban and progressive world. As the creature comes alive in the imagination of the public, the python generously bequeaths onto her creators what will fill them: “How she fed on our thirst/ For wonders, fattened on our fear/ Of vacant places. Slowly/ We embellished the patterns/ On her scales and admired/ The sinuous grace of her spine.” In a way, the tables have been turned and the creature has somewhat turned into a deity of sorts, while the creators, willing prey to her inclinations. The creators of their own horror have indeed fallen victim to their own plots. This is sheer irony.

The public whose imagination was fed by mass media—in this case, tabloid news—was in a way, eaten up by its own created terror. They were hungry for more. This is what may be seen in the last stanza: “Avidly we filled our multifarious/ Hungers at her belly, and lapped/ The marvelous tales of her forked/ Tongue. And as the gleaming temples/ Of her worship rose in the midst/ Of our squalor, how we trembled/ At the seduction of her voice,/ O what adoring victims we became.” Horror is both repulsive and seductive, and as people continued the talk of the terror of the mall serpent, the more that they were engrossed in it. We could stop in our reading in this level, since there are already indications that we have already reached a decent connotative level, where the persona is basically making a very sharp commentary on how, as he/she describes it, we fill our “multifarious hungers” and lap “the marvelous tales of her forked/ Tongue.” We know that the persona reads the lore of the serpent-like creature as something to be examined, as it seems to create thoughtless believers (whom we call fanatics nowadays) out of its own invented terror. However, I cannot help but read another meaning from the lines “And as the gleaming temples/ Of her worship rose in the midst/ Of our squalor.” What “temples/ Of her worship” are we really talking about here but the temples of malling culture, of the shopping mall that created both creature and lore in the first place? While the persona is reflecting on the absurd fascination for the story in sensational mass media, he/she is also criticizing the platform by which the figure and the story have been created: consumerism. Like the lore, consumerist culture, brought about by the rise of malls, seduced the public to become mere “adoring victims,” worshipping false needs or branded frills peddled behind department store glass displays or spread across billboards. Is the marvel the same for both the lore and mall culture? Both are serpent-like, hatching in the “basements of our gullibility”, feeding “on our thirst/ For wonders,” and making us tremble “(a)t the seduction of (their) voice(s).” The historical rise and aftermath of malls along Edsa in the 1990’s—and one must note that the poem was dated January 23, 1993—is, I think, the very thing being commented upon by the poem. This is, if we really happen to linger more on the poem. There is even tsismis that such lore was only floated in the media by the competing mall-owning family.  Through his engagement with the phenomenon of the much-talked about serpent creature in mass media, “(s)upposedly the offspring of the mall tycoon himself,” the persona was able to pursue a more pointed account of how malling culture changed not only the landscape of Edsa (where traffic is something we love to hate), but also the way it reordered people’s lives and consciousness based on capitalist interests and gains. Read in this manner, the poem shows the persona as offering a discerned insight, a moment of awakening from the zombie-like collective marvel and seduction perpetrated by this culture, which one way or another has taught us the horrors of our frailties as human beings, which consumerism offers to heal through its myriad market options. Talk about retail therapy. The persona does not directly pass judgment, but roots him/herself in that collective experience. He is very much part of it, yet he awakens from it. He remembers that the collective is in a state of squalor, wretchedness. Malls in the supposed “Third World” or the “Global South”? Quite paradoxical for people who do not have much spending power, don’t you think? How damned we are to spend, spend, spend. We actually believed and internalized the horrors of the materialism we were taught to embrace.  As this is a poem, it is suggested that the spell—of both the lore and mall culture—has to be broken. And how? The persona acted out the best manifestation of rousing oneself: to finally speak and examine the ill effects of the spell. To cast another spell, by way of the poem, which is after all, language, a spell [we are initiated into words through spelling, remember]. And that made the difference. Both the persona and the serpent-like creature transformed towards the end of the poem, with the earlier offering a sharp critique, and the later changing into a figurative manifestation of that which plagues contemporary Filipino society.

DALÍT

Ang sugat ay kung tinanggap
di daramdamin ang antak;
ang aayaw at di mayag
galos lamang magnanaknak.

Enduring the wound
makes bearable pain;
the one who resists and persists
wails at the merest scratch.

TANAGA

Katitibay, Ka Tulos
sakaling datnang agos!
ako’y mumunting lumot
sa iyo’y pupulupot.

Be warned, firm Stake
when waves come rushing!
I, a minute moss
will coil on you.

Translated by Louie Jon A. Sanchez

PYTHON IN THE MALL*

A serpent-like creature has taken residence
in the dark recesses of a new shopping mall.
Supposedly the offspring of the mall tycoon
himself, the creature feeds, by preference,
on nubile virgins.

—Tabloid story

She hatched in the dank
Basements of our gullibility,
Warmed in the gasp of our telling,
Curling in the tongues
Of housewives and clerks.

We gave her a body half-serpent,
Half-voluptuary, and a taste
For maidens and movie stars
Who began to vanish mysteriously
Behind the curtains of boutique
Fitting rooms and water closets,
Never to be seen again,
Or only to be found in the parking
Cellars, wandering dazed
Into the headlights of shoppers’ cars.

How she fed on our thirst
For wonders, fattened on our fear
Of vacant places. Slowly
We embellished the patterns
On her scales and admired
The sinuous grace of her spine.

Avidly we filled our multifarious
Hungers at her belly, and lapped
The marvelous tales of her forked
Tongue. And as the gleaming temples
Of her worship rose in the midst
Of our squalor, how we trembled
At the seduction of her voice,
O what adoring victims we became.

Marne L. Kilates
January 23, 1993

*Printed here with the indulgence of the poet.

Advertisements

Master Class Lecture on Fiction 1: On Plot and Character

Master Class Lecture Series for Lit 13: Introduction to Fiction, Second Semester, SY 2016-17, Ateneo de Manila University

Cover of Aida River Ford: Collected Works (DLSU Publishing House), where the story “Love in the Cornhusks” may be read.

We begin by first attempting to understand what Fiction is all about. Admittedly, we all enter this class already having some notions of what it is based on previous experiences or engagements with Fiction. Thus we may ask: what have we read that constitute/s what we know of Fiction? We may, each of us, have various amounts of readings done in the past, and surely, some of these might be a peg of sort in the way we understand Fiction: (1) Fiction is basically a sustained telling or unfolding of an event; (2) Fiction is a worlding, that is, a creation of another reality which may be similar to or different from our lived reality, and because of this, proposes some form of comparison, examination, or rumination; (3) Fiction is the work of imagination. Allow me to elaborate. All of these are true, as Fiction is indeed, a literary act, a moment of literature, where language is utilized to craft an experience, again and again, in order to fulfill a story’s promise: that it would end, that despite the ordinariness or precariousness of a hero’s journey (as stories are basically about heroes we call people, and vice versa) there is a commencement to it all, a revelation, an epiphany, a completion. The thought of the finality of the story is always worth the reading. It is a sustained telling or unfolding of an event because its narration has to properly move action towards what we all know as closure. From the beginning of time, we have also been sustained by narratives as it encapsulated our personal and collective stories. It is also a worlding, a participation in creation, since writers of fiction, basically, play god and create universes and people them with characters worth scrutinizing. Characters are like us, human beings, and are complex composites of (personal and collective) history, motivations, and behavior. Both world and people in fiction compel readers to slow down and look closely—the devil is in the details, after all, and everything in the story is composed to mean. Lastly, it is also a work of imagination, and I suppose not the type of creative imagination we are being asked to undertake in the public sphere by the powers that be. It is imagined, but it is not fake—this distinction must be clearly made. Fakery is meant to confuse, deceive, and distract, whereas fiction, as a noble art, intends to help imagine the discovery of truth. It means to bring us closer to it, despite its defamiliarizing operation. The story you’re reading might be unfamiliar to you and many ways, but it familiarizes you with things you share with the characters, like experiences of success or failure. Lastly, when we talk of “imagination” here, we talk about the imagination of the writer, who worlded the story, and the imagination of the reader, who participates in the same worlding. The text is only completed upon reading, and what it reveals—the story’s outcome/ending or its insight to experience, for instance—only unfolds when a reader finally engages it, and in a way, makes it happen. Because Fiction is Literature, and literature operates as a language of suggestion, as a language of implication, there is always another takeaway in reading stories, aside from enjoying the narrative; it is, after all, and in another level, suggesting something about life, then and now, and basically about all sorts of human experiences. Add to “human experiences” the word “significant,” and you will again be reminded that stories compose the most significant of our stories as human beings because we always want to wonder and remember. Do you want to traverse another reality, to a setting kinder to existence? Read a story. Do you want to remember what seems to be deliberately forgotten, erased from collective memory? Read a story. Stories enable us to do these, and they also provide a chance for us to pin down certainty, which is usually wishful thinking everyday, while we travel worlds, other or otherwise, or contemplate on our lives which always comes to us unrehearsed. Closure is only possible in fiction. Fiction, no matter how tedious or cumbersome some find it, is a gift that consoles through and through. And how? Let me illustrate by talking about the main concepts for the day.

Fakery is meant to confuse, deceive, and distract, whereas fiction, as a noble art, intends to help imagine the discovery of truth.

Life is generally boring, and I’m not the first person who said this. It comes to us as a series of disparate events that only cohere and run in a particular direction because, by and large, we see it as governed by what we call time. It might be good to recall in this discussion another word related to it, chronology, which is defined by the New Oxford Dictionary as “the arrangement of events and dates in the order of their occurrence.” In Greek, the word “khronos” denotes “time, a defined time, a lifetime, a season, a while,” as it is also the name of the Titan that personifies time. We understand life based on the way it could be encapsulated chronologically, that is through time. At its most basic, we can imagine chronology by looking at a day’s worth of living through a watch, or a year’s speeding by way of a calendar. An hour, a day, a week, and a month, come one right after the other, putting some semblance of order, no matter how quotidian our lives have become. Imagine life where everything is only to be understood in this kind of linearity. Humans however were basically not programmed for the tedium of this sequential order, and proof of this is our undying appetite for stories, which bring us all sorts of conflict. Stories almost always provide a means to play with time, which in a strictly sequential fashion may not be able to articulate one other important keyword in the discussion of fiction: action. Action may simply be described for what it is, which is a thing done, or an act, but in fiction however, it is the process of an undertaking that sits in an imagined timeframe and awaits for some form of achievement or revelation. Life and experience are just too much to contain in our heads, much so narrate, which brings us to chronology’s other facet of meaning, its being a chronicle, a setting down of the sequence of events. We must have invented fiction in light of our incapacity to coherently hold in our heads all our possible stories, to set against the monotony and automatized chronology of our lives. A kind of composition had to be learned in order to do this, a careful selection of action that would constitute the event of the story, which, it may be said, leads to the development of forms of written storytelling like the short story. The short story, particularly the conventional one, lends very easily to compactness and sublimation as it examines one dramatic unfolding or present, and makes it readable in “one sitting,” as Edgar Allan Poe once put it in his Philosophy of Composition. In the Poetics of Aristotle, a tragedy, a story of a hero’s downfall deemed “complete, and whole, and of a certain magnitude” is considered whole, coherent as we have been saying, when it has a beginning, a middle, and an end. This is what Aristotle calls the “proper structure of Plot,” which in this instance was applied to drama. If we think about it, all manner of narration requires this “proper structure,” and this explains why we also see Plot as a fictional element. As they are composed, stories begin by introducing people in particular places and situations, develop dilemma that erupt in the middle, and close by way of revelations.

The short story, particularly the conventional one, lends very easily to compactness and sublimation as it examines one dramatic unfolding or present, and makes it readable in “one sitting,” as Edgar Allan Poe once put it.

Plot was made more familiar to us by that very peculiar triangular graph we usually call the Freytag Structure or Pyramid, attributed to the German novelist and playwrit Gustav Freytag, who also analyzed Greek and Shakespearean drama. He evolved the Aristotelian three-part movement into five, which he took from the Roman critic Horace, and explained more specifically what works within these sections. The following are the parts of the plot: (1) Exposition, where the characters and their initial situations are located; (2) Rising Action, where the story heightens by way of specific stimuli and action on the part of the characters; (3) Climax, where the story makes a turn and transforms the characters; (4) Falling Action, where the revelation or outcome of the story is slowly being decided; and (5) Resolution or Denouement, where the knots of the story are untied and a conclusion is proposed to the story. Conventional stories usually follow this structure, which eventually became a point for reinvention as well [stories and storytelling really cannot be confined in conventions for long], but quite interestingly, this matter of convention has been giving us a glimpse of the mechanisms of narrative. We further understand the said mechanisms of the story by considering action’s fundamental basis: characters’ motivation and response. When it comes to action, Plot and Character are closely linked, as both are only realized when an imagined situation (plot) and human beings (character) are worlded, that is, put together. Even “character-less” stories, and there are some, actually have characters, only they have been rendered absent—as as they say, absence is also presence, but I’m getting way ahead of my story. For action to take place in a plot, human figures must be made to exist, and they must be given opportunities to determine their responses to crafted situations. In terms of writing, character is the inscription of both human action and humanity, as in every plot, we see not only the character’s capacity to do and behave, but also the entirety of that person, as he or she processes within him/herself what he/she will do, or how he/she will behave, according to presented contexts. In his book, The Art of Fiction, critic and novelist David Lodge wrote that “(c)haracter is arguably the most important single component of a novel,” and I also say the same for fiction in general. Characters are basically imbibed with one important fictional component that makes action possible: tension. It may be an internal tension (or what they call, the character versus him/herself), external (character versus society, the world, or the environment), or a combination of both; it may effect a transformation (and we normally call characters who change towards the end of the story as dynamic or round characters) or not (these meanwhile are called static or flat characters). They may be protagonists or antagonists, as we are wont to label them in teleseryes we secretly watch. Tension shapes a character and enables action, and tension creates conflict. Conflict is at the core of plot, as it propels action. The fiction writer and critic Robert Penn Warren bluntly said in his essay “Why We Read Fiction”: “(N)o conflict, no story.” In fiction, characters are challenged to face a problem. Plot provides a means for the human figure to dramatize action.

Tension shapes a character and enables action, and tension creates conflict. Conflict is at the core of plot, as it propels action.

Aida Rivera Ford in her younger years. Grabbed from the Compilation of Philippine Literature Blogspot Website

Allow me to illustrate what we have discussed through a reading of “Love in the Cornhusks” by Aida Rivera Ford of Davao. This is a story that conventionally follows the plot structure. The exposition shows the protagonist Constantina Tirol a.k.a. “Tinang” in her former master’s house. She drops by to invite her to be a madrina or godmother in the baptism of the baby she has brought along. There’s mention of another character, Amado, in the course of the conversation, which was suddenly cut off by the crying of her hungry baby. The action starts to rise when the letter left for her in the drugstore is mentioned. She begins to think about what it may contain, and thoughts about possible bad news pervaded her thoughts. It was apparently from Amado Galuran, the former tractor driver who is later revealed to be her former lover. It was described as “Tinang’s first love letter,” and from the time our muddied and exhausted protagonist decides to stopover a “corner of a field where cornhusks were scattered”, lay her baby there in the mean time, and read the letter, we were provided a portrait, not only of her past and abruptly-ended romance, but also the life choices she had elected for herself as a rural woman who had some education. “Tinang was intoxicated” with thoughts of the past, as she is, in the beginning already depicted as being weighed down by motherhood and life with her Bagobo husband Inggo, who had “two hectares of land”, and whom she looked down at first. An intimate encounter between Amado and Tinang has apparently ensued, carefully depicted by the omniscient narrator of the story: “He had not said much more to her, but one afternoon when she was bidden to take some bolts and tools to him in the field, a great excitement came over her. The shadows moved fitfully in the bamboo groves she passed and the cool November air edged into her nostrils sharply. He stood unmoving beside the tractor with tools and parts scattered on the ground around him. His eyes were a black glow as he watched her draw near. When she held out the bolts, he seized her wrist and said, “Come,” pulling her to the screen of trees beyond. She resisted but his arms were strong. He embraced her roughly and awkwardly, and she trembled and gasped and clung to him.” In the reading of this part of the story, we may have felt a little excitement as well as we waited with bated breath what will take place. This was very intense, but what was really making its intensity rise up? We will only find out in the next paragraph where Tinang discovers “(a) little green snake slither(ing) languidly into the tall grass a few yards from the kalamansi tree.” She remembered her child! The intimate time in the story may have been intense, but the escalation into the climax of the story, of Tinang’s being “bitten” by reality, was brought about, both by her crushed desire and basically, her guilt because we can easily infer that she is aware of the choices she made. She chose to be practical in life, taking the Bagobo for a husband despite initial ridicule, perhaps because she felt slighted with Amado’s sudden disappearance. The choice between two good men—a landed indigenous man and a clearly ambitions man—may have returned to make her re-examine that moment. This is the suggested falling action of the story. She happily gave herself to Amado, and in that moment or reading the letter had stoked old flames that never really died. She however is already married, and as to be revealed in the denouement, is also somewhat being weighed down by the morality of her nostalgia. In the story, Tinang was caught between the chance of a thought of an ideal, romantic life with Amado, and the reality of her choice to settle down with Inggo and be the mother of their children. The story resolved the conflict by suggesting the choice Tinang made after being bitten by reality and awakened from her momentary remembering: “With a shriek, she grabbed (the baby) wildly and hugged it close. The baby awoke from its sleep and cried lustily. Ave Maria Santissima. Do not punish me, she prayed, searching the baby’s skin for marks. Among the cornhusks, the letter fell unnoticed.” With the baby safe, who know who clearly got “bitten.” The dread said it all. The resolution was short and sweet: Tinang is aware (and was made aware again) of her choice and she stands by it—to have a family with this man, and stay where she is.

The choice between two good men—a landed indigenous man and a clearly ambitions man—may have returned to make her re-examine that moment.

As main character, Tinang emerged as a dynamic character transformed by an almost allusive moment—the snake and the tree easily reminds us of the garden myth, and how, in the Holy Bible, the event of the eating of the fruit of the tree of knowledge of good and evil had revealed to Adam and Eve a fundamental truth about them: that they were naked, and thus embarrassing to be seen. Did Tinang discover something about herself in that moment under the tree? Yes. She was given a moment of reckoning, an opportunity to review her life choices. The story was very sympathetic to her, and treated her as a dignified woman despite her struggles. She was however, still human, and that moment or romantic rekindling made her see the other possibility of her life: life with Amado, “who could look at her and make her lower her eyes.” The letter made her remember “the young girl she was less than two years ago.” Clearly, she was not that young girl anymore, and she is aware of it. What’s very notable with this female character is her sharp self-awareness and agency as she was torn between her real loves in the cornhusks: her past (as exemplified by the lover Amado and his belatedly read letter) and her present (Inggo, her Bagobo husband, and her children). Her decisions in life may be shaped by her traditional and rural environment, but we see her here own up to her choices. The powerful figure of the “little green snake” fed into her being the value of her decisions, which we may surmise was very easy to discern for her. She grabbed the baby “wildly and hugged it close” and the letter fell “unnoticed”—a very telling reversal between the loves in the cornhusks. Decisions are continuously made by characters until the final period is placed, and in this story, we witnessed Tinang’s resolve, as a woman, wife, and mother, to choose the entirety of her present life, no matter how hard it had become. Did she have a closure? With both Amado and her decisions, yes. The narrative made sure it sustained the telling of this woman’s essential recognition, where an almost distant, rural world and time also existed. The figure of the Bagobo signals for us not only what we call “local color” but also the otherness we from the Manila-center normally associate with it. Our key details regarding the world brought forth by the story are the Bagobo references, as well as of Cotabato, where Amado probably still lives at the time of the reading of his letter. This world is the world of Mindanao, rich in indigenous culture but archipelagically othered, as it had been for long plagued by discord. Back in the days of the story, we already see how Bagobos from the Davao region are perceived: Tinang laughs at her husband-to-be Inggo in the beginning, perhaps surprised with his temerity. The perception seems to be unchanged if we actually look at this portion of the story, while Tinang, by way of the narration’s intrusion in her mind, juxtaposes the “comfortable world” she used to live in as domestic help in her Señora’s house: “…she sighed thinking of the long walk home through the mud, the baby’s legs straddled to her waist, and Inggo, her husband, waiting for her, his body stinking of tuba and sweat, squatting on the floor, clad only in his foul undergarments.” What image do we see here of the Bagobo, despite him being landed? Your protagonist however, is very self-conscious, as I have said, and she takes responsibility for her choices. In the end, the story also made us rethink about the way we relate with Mindanao, and how the malaise against its peoples—particularly the indigenous, and even the Muslim—is brought about by the self-righteousness and entitlement of the (Spanish) Christianized (Americanized) educated lowlanders. This is very observable in a clearly challenged Tinang, trying to cope with her new and clearly backward Bagobo life [perhaps in the hinterlands, as hinted at in the story], continuing to participate in Catholic rituals [remember that her Bagobito is to be baptized], and entertaining the possibility of a different life with the educated Amado, who writes her a letter in English [she is said to have “reached the sixth grade,” a product of the public education system put in place by the Americans]. I am mentioning the subtly placed comparison to help in understanding the “othered” Mindanao world [because it is different, unfamiliar, and underdeveloped, where the community’s snail mail were claimed through a town drugstore] called into being in the story.

There is, I think, no more debate as to the probability of the well-composed event of Tinang’s awakening. We have been prepared for the logic of her actions, as well as her momentary choice to reminisce; after all, life has been tough, and it is not far-fetched for our protagonist to take the chance to remember the uncomplicated world of her youth and love.

As a work of imagination, fiction provides enjoyment through believability. Believability compels us to suspend our disbelief, and fully engage in the plot of the story—in this case, the epiphany [the moment of enlightenment, understanding, internal revelation in a character] of a woman who was given a moment to review her decisions in life after claiming an unread love letter. Believability is an important virtue associated with another fictional concept, realism, which M.H. Abrams succinctly explains in this manner: “It is more useful to identify realism in terms of the intended effect on the reader: realistic fiction is written to give the effect that it represents life and the social world as it seems to the common reader, evoking the sense that its characters might in fact exist, and that such things might well happen.” We may say that believability is the “intended effect on the reader”, and fiction, as imagined in the mode of realism, aspires to evoke “the sense that its characters might in fact exist, and that such things might well happen.” There is, I think, no more debate as to the probability of the well-composed event of Tinang’s awakening. We have been prepared for the logic of her actions, as well as her momentary choice to reminisce; after all, life has been tough, and it is not far-fetched for our protagonist to take the chance to remember the uncomplicated world of her youth and love. In the scheme of things, however, it would have taken so many other possibilities to burst her bubble, but the writer elected the figure of the snake to bring her back to reality. In the rural environment, it is utterly probable, though of course, we could not deny the fact that it is deus ex machina, wrought by divine intervention. Does the figure of the snake compromise the believability, or the verisimilitude, the likeness to the truth of the story? The answer is of course, no. In the first place, we have already seen Tinang being aware of the weight of her decisions. She patiently carried her about-to-be-baptized child [and another one on the way] in a long, muddied walk from the hinterlands, bearing in mind her duties as a mother. We also saw that she was quite selfless as the first thing she thought about upon hearing about the letter was bad news from relatives: “A letter! Tinang’s heart beat violently. Somebody is dead. I know somebody is dead, she thought. She crossed herself and after thanking the Señora profusely, she hurried down.” There was mention of Amado, but it seemed to have not affected her that much at first. She was just busy with her child. She knew her priorities but was merely human. When she opened the letter, nostalgia simply surged and for a moment, she was swept away. Though not for long. The snake slithered as both symbol and impetus for her to pull herself out of her daydream because literally, the child laid down on the cornhusks was clearly in danger. “Ave Maria Santissima. Do not punish me, she prayed, searching the baby’s skin for marks. Among the cornhusks, the letter fell unnoticed.” Her awareness of what matters in her present life, as may be seen through her actions, made the story believable. It was an acute awakening, but a believable awakening nonetheless.

Tugon ng May-Akda para sa Lunsad-Aklat

Lunsad-Aklat ng Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon sa LIRAhan sa Conspiracy Bar, Enero 17, 2017

Ako, kasama si Dr. J. Neil Garcia, ang direktor ng University of the Philippines Press.
Ako, kasama si Dr. J. Neil Garcia, ang direktor ng University of the Philippines Press.

Magandang gabi po sa ating lahat. Nagpapasalamat ako sa Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA) sa patuloy na pagtangkilik at pagkalinga sa akin at sa aking panulaan. Ito ang ikalawang lungsad-aklat para sa Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon, at ikalawa ring lungsad-aklat na itinanghal ng LIRA para sa akin dito sa LIRAhan sa Conspiracy Bar. Ang Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon ang aking ikatlong aklat, at unang aklat ng malikhaing sanaysay, isang bagong ambag sa patuloy kong pagbuo ng lawas ng mga akda. Ang totoo, singtanda ng title essay ng aklat ang aking unang At Sa Tahanan ng Alabok, sapagkat magpakatid talaga sila: ang pangunahing sanaysay na pinagkunan ko ng pamagat ang sanaysay na kumakatawan sa aking poetika o paliwanag hinggil sa aking pagkakalikha para sa tesis na naging At Sa Tahanan ng Alabok. Ang totoo, hindi lámang iyon paliwanag kundi kabuuan ng paliwanag hinggil sa aking naging búhay-manunulat, isang pagbakas sa halos maglalabimpitong taóng karera, kung karera man itong maituturing. Nilahukan ko na lámang ito ng iba pang sanaysay na naisulat matapos ng 2007, ang taon ng pagtatapos ko ng aking MFA sa De La Salle University Manila. 2017 na ngayon, at tinatapos ko naman, sa De La Salle din, ang aking doktorado sa panitikan. Parang pagsasara ng arko ang paglulungsad na ito at ang kasalukuyang pinagkakaabalahan.

Nakikita ninyong nagbibilang ako, at napapatanong marahil kayo kung bakit. Isang pagsisinop ang pagbibilang, pagtatangkang unawain ang mga napagsumikapan o mga narating, kahit papaano, matapos ng ikatlong libro. Hindi ko alam kung gaano na nga kalayo, ngunit mas interesado ako kung gaano kalalim at kalawak ang naihatid nito sa aking búhay. Anong lalim at pagpapalalim ba ang nagawa sa akin ng mga paglilibrong ito? Noong maibalik sa akin ang aklat bílang isang pruweba, nakita kong isa nang ibang tao ang tumatasa at nagpapakinis sa mga sanaysay na ito. Kayrami na rin naman kasi ang nangyari sa aking búhay. Matapos ng maraming bagay na dumaan, parang may mga bago na ring paninindigan at pananampalatayang umusbong sa kaibuturan. May mga bagay sa aklat na ikinagulat ko, ikinatawa, at  ikinatuwa. Bakâ nga natututuhan ko na ang distansiya. Ngunit, sa ngalan ng kasaysayan, kinailangan kong panatilihin ang kabuuang lawas ng aklat—kasama na ang tila pagiging “kontrabida” ng aking mahal na guro at katrabaho sa Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) na si Michael M. Coroza. Tinawag itong “intelektwal na kasaysayan” ng nagsuri, isang talaan ng aking pag-unlad bílang makata at manunulat, at nagandahan naman ako sa bansag. Kayâ ang ginawa ko, naglapat na lámang ako ng ilang metaprosang talâ upang igiit ang aking mga paunawa, maging mga pagpapalawig, lalo sa mga bahaging ang nagsasalita pa ay ang batang-batang ako. Harinawa, tanda naman ng sariling paglawak ang ginawa kong ito na muling pagnenegosasyon sa aking sariling teksto. May mga bagay na naisulat ko na, maaaring burahin, ngunit hindi ko binura sapagkat papatungan ko ng panibagong mga talâ. Interesado ako sa naging “anyo” ng Pagkahaba-haba Man ng Prusisyon na mistulang palimpsesto. Bahala na kayong mambabasa na tumaya sa “tagumpay” o “kapalpakan” ng pakanang ito.

Sa aking pabalat, makikita natin ang itutok ng Katedral ng Maynila, na noong panahon ng Espanyol ay ang siyang kilometro zero ng panukatan ng bansang Filipinas. Pagkaraan, nang sumapit ang pananakop ng mga Americano, ibinaba ang kilometro zero mula sa relihiyoso patungo sa sekular na dambana ni Jose Rizal sa Luneta. Mahalaga ang kilometro zero sa panunukat ng mga narating, pagkahaba-haba man ng mga prusisyong dinadaluhan natin sa búhay. Ngunit naiisip ko rin na itong mga kilometro zero na ito ay mga pananda rin ng mga tagal ng pagbabalik, ng mga tagal ng paglilimayon na kailangang batahin. Hindi ba sinasabi rin sa isang kasabihang Tagalog na tanda ng dunong ang pagbabalik? Ang sabi ng matanda sa nagdudunung-dunungang bata: papunta ka pa lámang, pabalik na ako. Nagkukulang, sa ganang akin, ang lahat ng panunukat ng narating, kung ang layo lámang mula sa minulan, o sa kilometro zero ang sinusukat. Sinasabi sa atin ng kasabihang Tagalog na kailangan ding bumalik, na kailangan ding sukatin ang mga hakbang-pabalik, upang maging karapat-dapat sa kung ano mang napanagumpayan. Nakahahakabang ba tayo pabalik? Marunong ba tayong humakbang pabalik? Inisiip ko, habang nakatingin tayo sa sarili nating mga kilometro zero, hindi dapat natin malimutan ang mahiwagang paghila sa atin pabalik ng ating mga minulan. Ito marahil ang bisa ng kasabihan, na mistulang sinususugan ng kilalang binigkas na “ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa paroroonan.” Sa akin, sang-ayon sa aklat na ating inilulungsad ngayon, dalawang bagay ang pinagmumulan ng mga paglilimayon: ang Simbahang Katolika at ang ating pagiging Filipino. Saan man ako magtungo, lalaging mag-uugat ang aking mga paa sa dalawang ito. Nawa’y sa pagbisita ninyo sa simbahan ng aking panulat, mahanap din ninyo ang mga pinupuntahan at binabalikang lunan.

Maraming salamat.

Ang Mabubuting Teleserye at ang Mabubuting Pagganap ng 2016

Ito ang pangatlong taon ng seryeng ito, na sinimulan kong isulat sa Ingles para sa website ng isang nangungunang pahayagan. Ngayong taon, at marahil, simula ngayon, sa Filipino ko na pahahalagahan ang sa tingin ko ay mabubuting teleserye at mabubuting pagganap ng nagdaang taon. At bakit nga ba hindi? Tiyak na higit na yayaman, hindi lámang ang aralin ng kulturang popular, kundi pati na rin ang aralin ng teleserye, kung sa wika mismong kinakasangkapan nito ipaliliwanag at bubulatlatin ang mga teksto nito. Ipinag-adya lámang sigurong mawalan ito ng puwang sa website, ngunit hindi naman ito malaking bagay talaga. Para sa isang mag-aaral ng teleserye, ang taunang pagpapahalagang ito ay isang pagpasan sa tungkuling ipagtanggol ang kalinangan at kultura ng teleserye mula sa malawak na mapanlibak na tingin dito. Marahil ay kinailangang gawin muna sa Ingles ang proyektong ito—nakadalawang taon din ito, at naging katuwang ko rito ang patnugot na si Chuck Smith, na kabalitaktakan at kolaborador ko sa pagtatasa ng mga teleserye. Maraming salamat sa pagkakataon, Chuck. Pukaw ng Ingles ang mga edukado, at isang hakbang na ring pasulong ang maglatag ng mga pagpapahalaga sa teleserye sa isang platapormang Ingles, na may mga sukatan ng pagtanggap. Kung may dapat simulang muling papag-aralin hinggil sa kulturang popular ay ang mga talagang nakasagap ng Kanluraning edukasyon, na nagtatatag ng mga “matataas” na pamantayan at madalas nagsasantabi ng mga kulturang pambayan. Iyon ay ang nakaiintindi ang gumagamit ng Ingles. Naging isang pagpapalawig ang pagsulat ko ng seryeng ito ng aking taunang pagtuturo ng Teleserye Elective sa Department of English ng Ateneo de Manila University—na isa pang dahilan kung bakit “kinailangang” maisulat ang mga pagpapahalaga sa Ingles. Kailangan ko rin ng magagamit na materyal. Ngayon, panahon na marahil para ibalik sa wika ang talakay, sa layong makapag-ambag din sa lalong lumalalim at lumalawak na diskursong Filipino. Ang teleserye, sa una’t huli, ay isang diskursong Filipino, isang diskursong may lokalidad at harayang nakapook sa danas at kamalayang Filipinas. Ang dramang napanood ng madla ay sa Filipino itinatanghal—at dahil nga roon ay talagang nararapat lámang na basahin sa Filipino, bagaman sinikap namang gawin ito sa Ingles sa loob ng dalawang taon kong pagsusulat. Hindi na lámang karaniwang pandiwang imperatibo ang “basahin” dito, kundi isa na ring artikulasyon ng metodo, ng pamamaraan ng pagbása, na nakapook sa kasalukuyan at lunang Filipino. May paniwala ako bílang isang mag-aaral ng teleserye na ang teleserye ay higit na magkakaroon ng bisa at katuturan kung mabubulatlat, hindi lámang ng kamalayang nabanggit, kundi lalo’t higit, gamit ang daluyan ng talastas at mismong kaanyuan ng kamalayang sinasabi, ang wikang Filipino (o mga wikang Filipino, kung mamarapatin). Sa isang banda, mistulang ganitong uri ng pagbabago sa pamamaraan ang hinihingi rin sa akin ng mga napili kong teleserye at mga pagganap noong 2016. Marami sa kanila’y tunay na sumasalamin—at nagsasalaman—ng mga danas sa pook at harayang Filipino sa kasalukuyang panahon. Naging mabuti itong mga teleserye sapagkat sinikap nilang lagpasan ang mga kombensiyon sa pamamagitan ng pagtukoy sa Filipinong kasalukuyan bílang puno’t dulo ng mga dramatikong pagtataya. Ngayong taóng ito, nagdarasal akong matatapos ko na ang aking disertasyon hinggil sa kontemporaneong kasaysayan ng soap opera sa bansa, na nagrurok, sa ganang akin, sa pag-usbong ng teleserye. Matapos ng tatlong taon ng pananaliksik, mag-isa man, katuwang ang mga kasamahan, o kasama ang mga mag-aaral, iniisip ko kung ano na nga ba ang mga dapat matutuhan hinggil sa anyo ng teleserye bilang telebiswal na genreng Filipino. Minamalas ko ang mga teleseryeng napili kong pahalagahan para sa táong 2016, ay parang sinisinop din ng mga ito ang mga katangiang heneriko na sinikap kong unawain sa loob ng mga táong ginugol ko sa pag-aaral.

Anim ang napili kong pahalagahan para sa 2016 dahil sa kanilang mabuting pagtatanghal. Ano ba ang ibig sabihin ko ng “mabuti”? Madaling sagutin ito sa pormalistikong pamantayan: isang banghay na buo, nagtataglay ng nakapupukaw na pagbabago (at katanggap-tanggap na pagsasabúhay) sa panig ng mga pangunahing tauhan, at bagaman nakasalig sa mga nakamihasnang padron ay nagsisikap magtaguyod ng mga paglagpas sa pagtatayang nakalangkap para anyo nito. Malinaw naman sa atin na ang teleserye ay isang pagsasanib ng mga elemento ng romanse at melodrama, pati na rin ng iba’t ibang tradisyong pasalaysay at dramatiko ng ating kultura. Malinaw ding pinatatakbo ng mga institusyon ng kita at tangkilik ang teleserye, na isa pang saklaw ng aking nosyon ng anyo. Ang lahat ng ito ay kompleks ng pag-aanyong telebiswal ng teleserye, at dahil nga rito ay nagiging puwang ng interogasyon at negosasyon ang bawat pagtatanghal. Papaanong bubuo ng kuwentong may kuwenta habang kinukuwenta naman ang kikitain at pagtangkilik? Posible nga ba itong pagkakatanghal ng “mabuti”? Posible ba ang pag-aanyo o pagsasaalang-alang sa anyo gayong pinagsisilbihan, sa una’t huli, ang sagradong aliw ng manonood? Nais kong isipin na oo, posible itong lahat, kahit palagian pa rin táyong minumulto ni Adorno na minarkahan na ang lahat ng mga kulturang popular bílang opyo ng masa at malawakang panlilibang at pandaraya (mass deception). Gasgas nang paratang ang ganitong pagtataya sa kulturang popular tulad ng teleserye, ngunit bakit hindi ito mamatay-matay? Marahil sapagkat hindi rin talaga sapat ang purong “pormalistang” dulog (yaong ginagamit natin madalas para sa mga panitikan) para tasahin ang kabutihan ng mga tekstong telebiswal. Humihinging tunghan ang mga kontradiksiyong nilalaman ng mismong “pormalismong” aking inihaharap, sa kaso ng teleserye. Hindi maaaring tingnan lámang ang mismong anyo, ang teleserye mismo, bagaman iyon ang pinakamadaling paraan ng pagbuo ng artikulong ito. Kailangang tunghan din ang sinasabing mga aspekto ng produksiyon, ang maaaring tawagin na proseso pag-aanyo, mulang konseptuwalisasyon hanggang sa pagwawakas ng pagtatanghal. Naroroong nakatanghod ang pag-aabang sa kita, ang pagpapanatili ng tangkilik. Naging “mabuti” ang teleserye hindi lámang dahil naghahandog ito ng halinang estetiko, o nakapagdudulot ng ibayong aliw sa pagpapatuloy ng hirap sa búhay. Naging “mabuti” ang mga teleserye ito hindi lámang dahil talagang inabangan ito ng madla. Sa ganang akin, naging mabuti itong mga teleseryeng ito sapagkat nakatulong ang mga ito sa pagtataguyod ng isang masusi at matalim na pag-uusisa ng budhing pambayan, sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa kakayahang ngangayunin na nakatanim sa heneriko nitong katangian. May binabanggit na noon si Fredric Jameson hinggil sa utopikong saysay ng kulturang popular, kung saan mahahagip, hindi lámang ang ideolohiya o kalisyaang itinuturo ng teksto, na siyang palagian at nakagawiang binabalingan sa mga naunang pag-aaral. Naroroong matatagpuan din ang masasabing “suhol” na pantasya, na hindi lámang pantasya talaga kundi isang politika ng posibilidad. Kung ang tunay na búhay ay walang maihandog na karampatang wakas sa masigalot nitong daloy, makukuha natin, halimbawa sa panonood ng teleserye, hindi lámang ang sinasabing mga karampatang wakas, kundi lalo’t higit, ang isang maayos at orkestradong pagkakabalangkas ng salaysay na maaaring titigan at pagnilayan ng tumatanggap. Isang sintesis ng búhay? Maaari. Ang kapangyarihang ito ng salaysay ang nananatiling birtud ng teleserye, kayâ maaaring tasahin ang kabutihan. Habang nagkukuwento ang teleserye ng kasaysayan ng mga tauhang kinapapanabikan, nakabaling ito sa daigdig ng kasalukuyan at inihaharap sa madla, sa paraang halos alegoriko at matalinghaga, ang halos walang kawawaang mga pangyayari ng araw-araw. Sa yugto ng post-truth at post-fact nagiging mahalaga ang tungkulin ng teleserye: mukhang sa katha na talaga natin kailangan hanguin ang mga katotohanan, sa layong maunawaan at malirip ang komplikadong kasalukuyan.

Mabuti ang isang teleserye ngayong taon kung tumutulong itong maipaunawa sa madla ang mga “katotohanan” ng kasalukuyan. Mabuti ang pagganap kung nagtatanghal ito ng makatotohanang pagsasalaysay ng kilos, saloobin, at motibasyon ng kasalukuyan. Ang mga ito ang aking namalas na kislap-diwa sa panonood ng mga teleserye sa panahon ni Trump, Tokhang, at trolls. Hindi na lámang nakasalaylay sa berosimilitud ang “katotohanan” dito, na supling ng tradisyong realista na buháy din naman sa ating katutubong haraya. Masyadong magalaw ang kahulugan ng kategoryang “katotohanan” sa mga panahong ito, kung kayâ’t kailangang maisaayos sa isang organisadong paraan upang patuloy na matunghan. Isang plataporma ng orkestradong salaysay ang teleserye, at dahil hindi ito nalalayo sa balita, wari bang kailangan nitong papadaluyin sa pook nitong katha ang hindi masusing naipoproseso ng limitadong genre ng pag-uulat. Matagal ko nang napapansin ang ganitong katangian sa mga teleserye, ngunit higit itong tumingkad ngayong taon, marahil dahil na rin sa pagpasok ng ating daigdig sa yugtong madamdamin na pinaniniwalaang higit na kailangang pakibutin, kaysa sa matagal nang pinahahalagahang sisidlan ng mga katotohanan, tulad ng facts, datos, at pinag-aralang opinyon. Isang parikala kung gayon na ang itinuturing kong pinakaangat sa mabubuting teleserye ng 2016 ay ang harap-harapang tumalakay sa problema ng malaganap na krimen sa buong bansa. Hindi ito balita, ngunit mistulang nagbabalita, naghahandog ng damdamin at mukha sa kolektibong layon na masawata ang kaylawak na network ng kriminalidad, na sinisikap ngang masawata ng pamahalaang Duterte at ng kasalukuyan nitong digmaan laban sa droga. Katha pa ang kailangang tumupad ng gawain, dahil wari bang nása yugto na rin táyo ng pos-balita. Maparikala ang mga teleserye, samantalang naglalahad ng karaniwang romanse at melodrama: nariyang inihaharap ang dahas sa mga itinuturing na nása laylayan na patuloy sa kanilang pakikipagsapalaran; ang paghaharaya sa mga lababan ng mga pagpapahalaga gamit ang mga kathang daigdig; ang patuloy na pasyon ng Overseas Filipino Workers; ang pag-unawa sa literal at piguratibong mga sakít ng paggunita sa indibidwal at kolektibong nibel; at ang alegorikong pagtatawid sa mga pagitan ng uri. Binanggit ko nang nangunguna sa aking talaan ang FPJ’s Ang Probinsyano (ABS-CBN), na mahigit isang taon nang tumatakbo at sinasabing nakatakda nang matapos ngayong mga unang buwan ng 2017 (Set. 28, 2015 ito unang umeyre). Hindi ko ito isinama sa aking talaan noong isang taon sapagkat bagong-bago pa lámang. Mukhang tama ang hinala ko na higit itong titingkad, hindi lámang sa pinili nitong pabago-bagong istorya at tema kada linggo, kundi dahil sinikap nitong maging matalik na larawan ng kasalukuyang lipunang may pulisyang nagsusumikap kilanling muli bílang sandigan at tagapagtanggol ng mamamayan. Nahindik ako nang simulang tahakin ng Ang Probinsyano ang usapin ng droga, sa gitna ng pagtataguyod ng kasalukuyang pamahalaan ng isang mabangis na programang anti-droga, na sinasabing pumapatay ng laksâ at mahihirap. Nahindik ako dahil inilantad, hindi lámang ang lalâ ng katiwalian sa pulisya, kundi pati na rin ang kapangyarihan at kasamaan ng kriminal. Sa kasalukuyan, ang “tagapagligtas” na si Cardo Dalisay, na mahusay na inangkop at sinakop ni Coco Martin mula sa orihinal ni Ferndando Poe Jr., ay nakapiit matapos ng isang frame-up. Inaabangan ng lahat ang kung papaanong aahong muli ang tagapagligtas, habang sa labas ng kathang daigdig, sinisikap pa ring maunwaan ang isa-isang pagkabuwal ng mga taong pinaghihinalaang sangkot sa negosyo ng droga. Sinasabayan ng mga kaanak ni Cardo sa pagsigaw ng hustisya ang maraming mga balo at naulila ng tinatawag na extra-judicial killings. Kapwa una sa aking talaan ang Ang Probinsyano at si Martin sa kapuri-puring tagumpay ng kanilang teksto. Napaslang na ni Martin ang bisa ni Poe Jr., at nasakop na niya ang karakter na ito, na sa ganang akin ay isang di malilimutang pagganap.

Larawan mula sa Filipino Police Reviews

Habang patuloy ang madla sa pag-unawa sa mga kabaguhan, naging kapanapanabik ang muling produksiyon ng ikalawa sa aking talaan ng mabubuting teleserye ng 2016. 2005 nang unang tangkilikin ang “telefantasya” na Encantadia (GMA), na kasaysayan ng isang harayang kaharian na pinamumunuan ng apat na magkakapatid na prinsesa. Takâng-takâ pa rin ako hanggang ngayon kung bakit hindi binabanggit ang impluwensiya ng Lord of the Rings ni J.R.R. Tolkien sa teleseryeng ito, na nagtatanghal sa birtud ng apat na prinsesa gamit ang mga hiyas ng kaharian. Ngunit sa pagbabalik nito sa eyre, at sinasabing paglalapat ng makabagong teknolohiya at animasyon, nagkakaroon ng kakaibang bisa ang Encantadia (nagsimulang umeyre Hulyo 18, 2016) sapagkat sumasapit ito sa mamamayan bílang isang daigdig kung saan maaaring uriin, muli at muli, ang mga pagpapahalagang kailangang piliin, sa gitna ng maalab na mga digmaan (muli, nása gitna nga raw táyo ng digmaan laban sa droga, wika ni Pangulong Duterte). Dahil ito nga ay supling pa rin ng romanse at melodrama, malinaw ang mga panig ng labanan: ang mabuti, at ang masama. Nakasisiyang makita na habang lumalapot ang banghay ng kuwento, at nagdaragdag ng mga brilyante sa naunang apat, higit na tumitindi ang tanong: saan ba dapat pumanig? Madaling tanong iyan, ngunit dahil isang kompleks ang bawat labanan, ipinamamalas ng telefantasya ang nag-uumpugang motibasyon at pag-iisip ng mga karakter na mithing panatilihin ang integridad ng Encantadia, o ganap na wasakin ito upang magtatag ng mga bagong paghahari at rehimen. Hindi nga ba ganito ring tagisan ang nagaganap sa politika ngayon? Higit kong minamalas bílang kitsch ang telefantasya na ito dahil sa kapangyarihang iangkop ang lahat ng mga impluwensiya ng kulturang popular at panitikan. Ngunit sa panahon ng pagsisinop sa mga pagpapahalagang panlipunan, nakikita ko sa Encantadia ang isang operasyon ng pagdulog sa ating mga pagpapahalaga, isang kontrapunto sa lantaran at realistang pamamaraan ng Ang Probinsyano. Ang pag-usig sa mga katotohanan at pangyayari ng ating panahon ay nangangailangan ng iba’t ibang moda, kung kayâ marahil, kailangan ang dalawang ito upang siyasatin nang mahusay ang samutsaring digmaan na ating kinasasangkutan. Sa isang banda, ang digmaan sa droga ay digmaan din sa pagitan ng mabuti at masama. Ngunit kailangang lumagpas doon ang mga pagtataya sa halagahan, at diyan nagtatagumpay ang mga teleseryeng ito, sa pagpapakilala ng mga tauhang may mga bagaheng kuwento at minulan. May panahon ang salaysay ng teleserye sa mga ganitong pagsiyasat sa katauhan, di tulad ng mga pag-uulat na mainipin at lalaging nagmamadali. Sa Ang Probinsyano at Encantadia naisasalang na muli ang mga tagisang mahirap usigin kung plataporma lámang ng 24 Oras o TV Patrol ang sasaligan. Mula nang mapakaiksi ang balitaan noong kalagitnaan ng Dekada 90 ay unti-unting naging paraan ng pagtingin sa daigdig ang soap opera, na magiging teleserye noong 2000. Kung isasaalang-alang ito, matagal nang naganap sa telebisyong Filipino ang post-fact at post-truth, hindi dahil wala nang saysay ang katotohanan, kundi dahil ang fact o truth ay sumasailalim na sa mediyasyon ng dramang telebiswal. Produkto niyan ang paglalarawan sa “kuwento” ni Pangulong Duterte bílang “Duterteserye”. Sasabihing nagdudulot lámang ito ng lubhang pagkakalayo sa katotohanan, ngunit kung ako ang tatanungin, ang mga operasyong tinutupad ng Ang Probinsyano at Encantadia ay operasyong higit na nagpapalapit sa mamamayan sa mga usaping pambayan. Pinupukaw ng mga ito ang lahat upang makialam. Matapos na panoorin ang palabas ay lumalabas din nga ang diskurso sa bibig ng mga manonood, tinatalakay ang namalas na labanan sa loob ng masukal na bilangguan o mahiwagang kagubatan. Hindi iyon basta-basta mga labanan lámang, kundi pagtatanghal ng mga tagisang halos walang kawawaan, at nangangailangan ng mga dramatikong iterasyon upang magmarka, maglatay sa isipan. Dalisay ang kalooban ni Dalisay, at ngayon, lalo itong inuurian sa loob ng kulungan upang higit na maging handa sa pinakahuling pagtutuos—hindi ba nakaparebolusyonaryo nito, kung sasanguniin si Ileto? Ganito ring pagdadalisay ang pinagdaraanan ng mga Sang’gre na prinsesa sa Encantadia, habang sinisikap magpakatibay habang dinudurog ng kanilang mga kalaban ang kaharian. Isang mahalagang pasyon ang dalawang tampok na teleseryeng ito ng nagdaang taon, isang taon na wari’y masamang panaginip para sa nakararami.

Larawan mula sa Starmometer.com.
Larawan mula sa Starmometer.com.

Ikatlo sa aking talaan ng mabubuting teleserye ay ang The Greatest Love (ABS-CBN), na nagsimulang umeyre noong Setyembre 5, 2016. Kuwento ito ni Gloria, isang babaeng may masalimuot na nakaraan, at ng kaniyang mga anak na hiráp siyang mapagbuklod. Lihim ng búhay ni Gloria ang kaniyang relasyon sa dalawang lalaki, na mga ama ng kaniyang mga anak, at ito ang magpapatakbo sa istorya ng teleseryeng ito na minsang binansagan ng isang kritiko na lubhang dramatiko para sa isang ipinalalabas sa hápon. Sandamakmak na domestikong awayan ang napapanood ng madla sa The Greatest Love, na may simpleng proposisyon ang pamagat: ano pa nga ba ang hihigit sa pagmamahal ng isang ina? Ang pagmamahal ng ina ang siyang magiging tagapagbuklod ng pamilya, daanan at wasakin man ito ng pagsubok. Higit pang titingkad ang tunggalian ng teleserye sa babatahing hírap ng pamilya—matutuklasang may Alzheimer’s Disease si Gloria at nanganganib na mabura ang gunita. Makikipag-unahan si Gloria sa panahon upang buuin ang kaniyang pamilya. Sinasabing ang teleseryeng ito ang pinakamalaking “break” ni Sylvia Sanchez na gumaganap na Gloria, at katangi-tangi naman talaga ang kaniyang pagganap sa papel ng babaeng unti-unting nakalilimot. Kasiya-siya ang episodyo ng biglaang pagkaligta niya sa kaniyang patutunguhan matapos makipagkita sa ama ng isa niyang anak. Naitanghal niya, hindi lámang ang sakít, kundi pati na rin ang isang katauhang binabata ang sákit habang unti-unting ginugupo nito. Pumapangalawa siya kay Martin sa aking listahan ng mabubuting paggaganap sa taóng ito. Ngunit sa panahon ng orkestradong paglimot, lalo sa madidilim na yugto ng kontemporaneong kasaysayan, ano ba ang sinasabi ng The Greatest Love? Hindi kayâ si Gloria ay nagiging kahalili ng Inang Bayan na nakikipaghabulan din sa panahon upang mapanatili ang gunita at kabuuan ng bansa? Hindi kayâ ang mga anak niya ay kahalili ng buong sambayanan sa gitna ng mga sigalot? Biktima rin si Gloria ng pagkakalapastangan, at ito ang lihim na kaniyang pinakaiingat-ingatan at tunay na nais makaligtaan. Ano ba ang sinasabi ng pagkakalapastangan na ito sa isang kontrapuntal na pagbása? Bakit ito multong bangon nang bangon? Mahirap na hindi basahin ang The Greatest Love sa paraang tinupad ko, sa paraang kontrapuntal na sinasabi, dahil ang bawat teleserye, kung tutuusin, ay isang talinghaga ng kasalukuyan, pati na rin ng kasaysayan. Sa panahong walang pagkakaisa ang bansa, ang Inang Bayan, sa katauhan ni Gloria, ang walang pagod na nagsisikap para sa pagkakabuklod. Siya rin ang bumabatá sa pagkakabura sa gunita. Kapag siya ang namatay, kasama niyang malilibing ang gunita. Isang kasiya-siyang mikrokosmo ng Filipinas ang The Greatest Love, at makikitang sumusunod ito sa padron ng mga katangi-tanging dramang pampamilya sa pelikula at telebisyon, tulad ng Tanging Yaman (2000), na pumaksa rin sa Alzheimer’s Disease ng matriyarka, at Filipinas (2003), kung saan ang matriyarka ay maaaksidente habang pilit na inililigtas ang kabuuan ng kaniyang pamilya. Isa pang matriyarka ang itinanghal ng ikaapat na mabuting teleserye

Larawan mula sa Bandera.
Larawan mula sa Bandera.

sa aking talaan, ang Little Nanay (GMA), na masasabing ikaapat ding teleserye ng nag-iisang Superstar na si Nora Aunor. Samantalang Alzheimer’s ang paksa ng The Greatest Love, ang sa Little Nanay naman ay intellectual disability. Dalawang nanay ang itinatanghal ng palabas—si Annie Batongbuhay, na ginampanan ni Aunor, at si Tinay, na ginampanan ni Kris Bernal. Maglola sina Annie at Tinay, at lumaki sa poder ng matanda ang dalagitang may karamdaman dahil naulila na sa magulang. Matapang ang teleserye, hindi lámang dahil muling inihaharap sa madla ang kondisyon ng desabilidad; itinanghal din nito ang kung papaanong higit na nalulugmok ang mga may kondisyong ganito habang sila ay tinataya ng mapaghushang mundo. Magiging “Little Nanay” si Tinay sapagkat magiging biktima ng pananamantala ng isang kaibigan. Magkakaanak siya at tutulungan ng kaniyang lola at pamilya. Naging interesante ang materyal ng teleserye nang sikaping tuklasin ang aspekto ng kakayahan sa pagiging magulang ng mga may intellectual disability, bagay na inspirado marahil ng pelikulang I am Sam (2001) na pinagbidahan ni Sean Penn. Inasahang magiging tanghalan ng pag-arte ni Aunor ang palabas, ngunit ang totoo, naging tanghalan ito ng talento ng lalong humuhusay na si Bernal. Sa aking talaan ng mabubuting pagganap, pumapangatlo si Bernal sapagkat nabigyang-hustisya niya ang kaniyang papel, hindi sa isang paraang mala-karikatura, kundi sa isang paraang masugid at tumatantiya sa kibot at motibasyon ng uri ng katauhang naibigay sa kaniya. May kislap sa mata ni Bernal na naghahatid ng kapaniwalaan sa kaniyang katauhan bílang si Tinay, ang dalagitang punô ng kawalang-muwang at pag-asa. Samantala, tinatanong ko pa rin sa sarili kung midyum nga ba talaga ni Aunor ang teleserye. Pang-apat na niya ito, at hindi pa rin siya nakatatagpo ng akmang materyal na huhuli sa kaniyang natatanging pag-arte sa pelikula. Hamon pa rin sa telebisyon ang hulihin ang pagkamatulain ni Aunor. Umaasa pa rin akong maiaangat sa teleserye ang kaniyang obra, na obrang lalaging nagtatanghal sa lagay ng mga nása laylayan.

Larawan mula sa Pep.ph.
Larawan mula sa Pep.ph.

Ikalima sa aking listahan ang The Story of Us (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 29, 2016). Isang mayamang paksang panteleserye ang danas diasporiko at OFW, marahil dahil nananatiling kausap at audience ng mga network ang mga Filipinong nása iba’t ibang panig ng daigdig. Kasaysayan ang teleserye ng dalawang magsing-irog, sina Tin at Macoy, na ginampanan ng nagbalik-tambalang Kim Chiu at Xian Lim. Kapwa sila mula sa isang baybaying nayon, at nangangarap ng pag-unlad. Naunang umunlad si Tin sa Estados Unidos, kung saan niya kinatagpo ang inang doon na namamalagi. Samantala, patuloy na nagbanat ng buto at naghirap si Macoy upang makarating doon. May pangako ng katapatan ang dalawa, ngunit nang matupad na ang pagtatagpo at pagsasama, komplikado nang lahat ang sitwasyon, at naharap si Tin sa pagpili sa pagitan ng lahat ng kaniyang naipundar, at sa kaniyang wagas na pag-ibig kay Macoy. Birtud ng palabas ang pagkasangkapan sa materyal ng romanse habang inilalangkap dito ang karanasang OFW, na higit na nagpapagitaw sa iba’t ibang antas ng pagmamahal na maididiskurso mula rito. Hindi ko alam kung nananadya ang teleseryeng ito, ngunit sang-ayon sa mga tala, ang buong pangalan ni Macoy ay Ferdinand Sandoval Jr. Hindi ko tiyak kung nagpapasaring, ngunit sa kasaysayan, sino nga ba ang dahilan ng balikbayan at diasporikong phenomenon sa bansa? Isa kayâng paraan ng pagpuksa sa bisa ng lihim na naipalibing ngayong taon ang pangalanan siya sa teleseryeng ito na tungkol sa sákit at sapalaran ng mga kinakailangang mangibang-bayan? Tungkol ang teleseryeng ito sa mga paglalayong dulot ng mga ekonomikong hamon sa pamilyang Filipino, at sa isang banda, maaaring isang tungkulin din ng teleserye ang matalinghagang pagbakas sa kasaysayan ng mga paglalayong ito na totoong istorya natin, istorya ng ating bansang Filipinas. Nakabatay sa romanse ang palabas, sa patuloy na pagtatawid sa mga pagitan. Ngunit habang pinanonood ko ang episodyo kung saan kusang nagpahuli sa US Immigration Police si Macoy, noon ay isa nang TNT (tago nang tago) sa America, namalas ko hindi lámang ang romanse sa minamahal, kundi ang romanse sa lahat ng iba pang minamahal na naiwan dito sa Filipinas, matapos ng paglayo at pagsali sa danas diasporiko. Lahat ay babatahin ng isang diasporiko para lámang sa mahal. Isang sakripisyo ang umalis sa bansa, ang malayo sa pamilya, isang sakripisyong minsang hiningi ng diktadurya sa mamamayan nito, habang nagpapasasa sa kalabisan ang mga namumuno at iilan sa kabang-yaman ng bansa. Kapuri-puri ang paggulang ni Lim sa papel na Macoy, at nadama sa kaniyang sapalaran ang tampok na pathos ng kumakapit pa rin kahit sa gahiblang pag-asa. Pumapang-apat si Lim sa aking listahan ng mabubuting pagganap sapagkat nabigyan niya ng bagong mukha, hindi lámang ang datihan nang mukha ng mangingibig, kundi lalo’t higit, ang Filipinong nakikipagsapalaran sa ibang bansa, na handang isugal ang lahat, para lamang mapatunayan ang kaniyang wagas na pagmamahal sa kaniyang pamilya. Tulad niyang nangangarap ang pangunahing tauhan sa ikaanim na mabuting

Larawan mula sa Kapamilya.com.
Larawan mula sa Kapamilya.com.

teleserye ng taon, ang Magpahanggang Wakas (ABS-CBN), na unang umeyre noong Setyembre 19, 2016. Isa ring istorya ng wagas na pag-ibig (kita naman sa pamagat), isinalaysay nito ang maalab na pagmamahalan nina Aryann at Waldo, na ginampanan nina Arci Muñoz at Jericho Rosales. Sa baybayin din ang pangunahing tagpuan, at dito mapatutunayan ni Waldo ang kaniyang pagmamahal kay Aryann. Ililigtas niya ang dalaga mula sa pagsasamantala (napakarami naman palang pinagsamantalahan sa teleserye ngayong taon!), bagay na magdudulot ng kaniyang pagkakapiit. Magsisikap si Aryann na iligtas si Waldo, at magiging abogada na tutulong sa pagtatanggol kay Waldo. Magkakaroon ng komplikasyon ang kuwento sa pagpasok ng isa pang tauhan na susubok sa pag-ibig ng dalawa, si Tristan, na ginampanan ni John Estrada. Hiwalay sa asawa si Tristan at siyang tutulong upang maging matagumpay sa búhay si Aryann. Mawawalay na muli ang dalawa, at sa pag-aakalang patay na si Waldo, ganap nang papayag sa alok na pag-ibig ni Tristan si Aryann. Ang muling pagtatagpo ng dalawa ang magiging punò’t dulo ng tagisang iinog sa magiging sigalot ng tatlo. Birtud ng teleserye, hindi lámang ang matapat nitong paglalahad, kundi pati na rin ang sinematograpiyang naghatid sa madla ng kakaibang bista ng mga tanawin ng tagpuan, bagay na hindi gaanong natatatap ng mga teleseryeng talagang pinatatakbo ng banghay at tauhan. Tumitingkad ang pakana nito lalo kung babalingan ang mga katangi-tanging pagkakataon ng pagganap, lalo na sa panig ni Rosales, na nagpinta para sa kaniyang Waldo ng isang katauhang punô ng gravitas, sugatan, ngunit nananatiling tapat sa sinumpaang pag-ibig. Panlima si Rosales sa aking talaan ng mabubuting pagganap ngayong taon, at bagaman siya ay nagmumula sa isang matagumpay na paggganap sa nakaraang teleserye, ang Bridges of Love (2015), nakapaghatid siya ng isang ibang karakter na nakatungtong sa mga payak na pangarap na maiahon, hindi lámang ang sariling dangal, kundi lalo’t higit, ang kaniyang pamilya. Dapat ko ring banggitin ang mahusay na pagganap bílang mga kontrabida nina Rita Avila (sa papel na Tiyang Rosing ni Aryann) at Gelli de Belen (sa papel na Jenna, ang dáting asawa ni Tristan). Ang kanilang bawat tagpuan ay mistulang kapanapanabik na pagtatagpo nina Doña Victorina at Doña Consolation sa Noli Me Tangere. Itinatanghal nila ang tunay na kahulugan ng bangayan.

Larawan mula sa Abante.Huli sa aking talaan ang romanse-komedyang Poor Señorita (GMA), umeyre noong Marso 28, 2016. Tampok dito ang mang-aawit na si Regine Velasquez, na lumabas na rin sa iba pang teleserye noong mga nakaraang taon. Agad na alegoriko ang proposisyon ng palabas: anong gagawin ng isang matapobreng mayaman kung malaman niyang biláng na ang kaniyang mga araw dahil sa sakít? Totoo, isa itong didaktikong proposisyon, ngunit isa itong sitwasyon na magdadala sa katauhan ng ulilang lubos ngunit herederang si Rita (ang papel ni Velasquez) ng kakintalan hinggil sa kung ano ang dapat na pinakamamahal at mahalaga. Para sa isang táong tinuruang mag-ingat at huwag magtitiwala sa iba, isang kakaibang danas ang iginawad para kay Rita ng tadhana: ang hayaang kumilos ang pagkakataon, habang sinisikap niyang takasan, hindi lámang ang kaniyang sakít at mortalidad (na maiwawasto matapos matuklasan ang naunang maling diagnosis), kundi pati na rin ang nagmimithing unahan si Kamatayan sa pagtubos sa kaniya. Ganap ang pagpapasamâ ng kasakiman, at sa pag-aakalang mamamatay din naman si Rita, nais nang kamkamin agad-agad ng nag-iisa niyang tiyahin ang kaniyang negosyo at kayamanan. Kumuha siya ng isang hitman upang paslangin ang pamangkin. Makatatagpo naman ng kaligtasan at tahanan si Rita sa píling ng limang mahihirap na kabataan. Sa píling ng mga kabataang ito, na walang ano-ano’y magpapaalaala sa atin ng mga Batang Yagit, matatagpuan ni Rita ang kaniyang mga malalalim na paghahanap. Papanaw ang Rita na ubod ng materyalistiko at kinatatakutan ng mga táong nakapaligid sa kaniya. Ang tunay palang pagpanaw ay magaganap sa metapisikong nibel, at hindi sa antas ng laman. Isinasama ko ang teleseryeng ito sa aking talaan, sa kabila ng pagiging payak, dahil sa politika ng posibilidad na inihahayin nito. Sa panahon ng post-fact at post-truth, posible pa ba ang kislap-diwa at pagbabagong loob? Hindi kayâ nása pos-metanoia na rin táyo, at lahat ng pag-ahon mula sa sikmura ng balyena ay simulacrum na lámang, mga nostalhikong pagbabalik-tanaw sa sumakabilang-búhay na kakayahang makilatis at mapagbago ang sarili? Gustong-gusto ko ang katawa-tawang eksena ni Rita habang literal na hinahabol ng kabaong sa isang episodyo: ganyan kasi talaga magbiro ang búhay, minsan mapahiwatig, minsan nananampal. Kinailangan ng operasyon ng pagmamalabis sa Poor Señorita sapagkat kailangang maghatid ng isang maparikalang baling habang binabata natin ang mga pagkaguwang ng mga katotohanan at kahulugan. Marahil, sa ganitong paraan táyo matututo ng “imagination” at “creative interpretation” sa pagtasa natin sa mga naririnig natin, hindi ko alam. Ngunit nang masundan ko ang Poor Señorita, kasiya-siyang maisip na sa dakong huli, sa mga yugto ng pamimili, sinisinop at inihahayin pa rin ng salaysay ang mga pagpapahalaga at mahalaga. Doon nagsisimula ang tunay na pagbabago. Kayrami-raming nakaliligta at naliligtaan, ngunit ipinagugunita, sa halos anyong pauyam, ang mga dapat usigin: ang kasakiman sa iba’t iba nitong anyo, ang pagpapatag ng mga kalagayan sa harap ng mortalidad, at ang patuloy na pagdalisay sa loob bílang paraan ng pagtuklas sa búhay na ganap. Tampok na tagisang politikal sa teleserye ang tagisan ng mga uri, ngunit nagsasapin-sapin ito’t nagdudulot ng larawan sa iba pang suliraning panlipunan, na sa isang banda ay aksidenteng naawit ng bidang songbird. Sa teleseryeng ito ko unang muling nakita ang halos burado nang gunita ng mga barong-barong. Samantala, ikaanim kong tampok sa mabubuting pagganap ang kay Velasquez sa kaniyang matalik na pagkabatid sa mga ligaya, lumbay, luwalhati, at liwanag ng búhay ng karakter niyang si Rita, na sa ganang akin ay higit na hindi malilimutan kaysa sa mga nauna niyang ginampanan sa mga teleserye. Kahanay niya hindi lámang ang mga naunang nabanggit, kundi pati na rin ang iba pang nais kong purihin sa kanilang kahusayan sa pagganap: JC Santos bílang Ali sa Till I Met You (ABS-CBN, umeyre noong Agosto 29, 2016); Julia Montes bílang Kara at Sara at Maxene Magalona bílang Alex sa Doble Kara (ABS-CBN, umeyre noong Agosto 24, 2015); Glaiza de Castro bílang Pirena sa Encantadia; at Melai Cantiveros bílang Maricel at Pokwang bílang Wilma sa We Will Survive (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 29, 2016). Kailangan ko ring pahalagahan ang napakamadamdaming pagganap ni Kean Cipriano bílang Binggoy sa Dolce Amore (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 15, 2016); napatunayan niya ang kaniyang husay sa pag-arte, isang kontrapunto sa maganda ring karakterisasyon ng kaniyang naging kapatid sa palabas, si Tenten, na ginampanan ng bidang si Enrique Gil. Sa ganang akin, patuloy namang humuhusay si Isabelle Daza, batay sa kaniyang pagganap bílang ang kontrabidang si Clara sa Tubig at Langis (ABS-CBN, umeyre noong Pebrero 1, 2016). Samantala, nananabik ako sa gagawing pagbabangon ni Sunshine Dizon sa kaniyang telebiswal na karera, at sa kaniyang aping karakter na si Emma, sa kapapalabas pa lámang na Ika-6 na Utos (GMA, umeyre noong Disyembre 23, 2016).  Karangalang-banggit din ang aking nais igawad kay Vice Ganda sa kaniyang papel na Ella, ang “sextortionist” na nakaharap ng Paloma ni Cardo sa Ang Probinsyano.

Sa ngayon, mabunga, malusog ang teleserye noong 2016, sa panahon ng maraming kabaguhan.

Bagong Tula: Milya

May makatang agad isasara mo ang aklat sa anino
Pa lámang ng taludtod; may makatang bubulatlatin
Ang bawat pagsasanga ng salita sa pahiwatig.

Kaninong makata ako umibig? Isang gabi, tinunghan
Ko ang isang tinig na kaylayo sa irog, at sa paghibik,
Dagat na bumulwak ang pangako ng katapatan,

Bumabangga sa dibdib ng mga dako, humahangga’t
Nag-aantanda sa paanan ng mga antigong templo
Ng lupaing kinatatayuan ng sinta. Sa sandaling iyon

Ako nahulog sa makata, buklat ang aklat, dama
Ang gaspang ng mahal na pahináng tinitibukan
Ng pananalig ang milyang tinatawid ng pag-ibig.

Sa rubdob ako naantig, isang palagiang himig, binubuno
Man ang hirap sa pagsulat ng kaligayahan, humahalik
Sa kamay ng magulang, o nakatanod sa tarangkahan

Ng panibagong pagmamahal. Papaano akong mamumuhi
Sa kaniya na hinandugan ng pag-ibig? Ngayong gabi,
Binubuklat ko naman ang sariling mga aklat, at habang

Hapis sa mistulang kamatayan ng mga paninindigan
Ng makatang mahal, pilit kong tinatarok kung papaanong
Naghunos ang salitang iniaalay para sa nása laylayan,

Kung papaanong nasikmurang bumati ng magandang araw
Gayong isa-isang nabubuwal sa gabi ang mamamayan.
Ayaw nang magpahabol ng kaniyang pulso, naglalayo

Ang mga pintig, pahinà nang pahinà, habang sa aking
Mga pahiná, hindi ko naman masawata ang inibig na sidhi,
Ang niyakap na lumbay, ang pananahan sa mumunti’t

Dambuhalang pagdiriwang. Siya na ba ito, untag ko
Sa sarili, habang sinisikap makilala ang kaniyang bagong
Pahiwatig. Pumaparikala kayâ? Bakâ nagsasangang-dila?

Habang tanaw-tanaw siya sa kaniyang piniling panig,
Di maiwasang maisip na ganito marahil ang damdamin
Ng persona niyang malas ang isang lumilisang kaibigan:

Biglang binabalot ng lamig, binabalabalan ng lungkot;
Kinikitlan ng abot-tanaw, ng ugnay, ng talik, inuubusan
Ng mga imaheng maisisilid sa mariringal na katalogo—

Masisinsing sipi ng gunitang pangungulilaan mula ngayon,
Banayad na isinakataga, patuloy na mauulinig, ibilang
Man itong kaloob sa mga kalabisang maaari nang iwaglit.

Disyembre 22, 2016

Ang Halalan sa Teleserye/ Ang Halalan bílang Teleserye

Mula sa Star Studio Media Library

Laging isang makapangyarihang drama ang halalan sapagkat nagiging tagpuan ito ng pagtatanghal ng katauhan, hindi lámang ng mga tumatakbo, kundi pati na rin ng mga naghahalal. Makabuluhang balikan ang etimolohiya ng drama upang higit na namnamin ang pakahulugan ko rito. Kung sinasabing ang “drama” ay mula sa Griyegong “dran”, na may pakahulugang “to do” o “gumawa”, at may mga ka-pakahulugan itong “act, perform”, “gumanap, magtanghal”, higit na yumayaman ito kapag nadadawit sa laging magulo at magalaw na usapin ng halalan. Gumaganap ang mga tumatakbo ng iba’t ibang papel, nagsasatao hindi lámang ng kanilang mga sariling bisyon para sa bayan kundi pati na rin ng mga pagpapahalagang nais nilang maibigan sa kanila ng madlang botante. Gumaganap din ang naghahalal: sa una’y lumilitaw na siya ang pinaglilingkuran at pinapangakuan ng napakaraming kabaguhan, pati na ang langit, ang buwan, at mga bituin. Habang nakikilahok siya sa proseso ng pakikinig sa plataporma, pakikipagpalitan ng pananaw, o pakikipagbangayan kung kailangan, gumaganap din siyang nagsasakatawan ng mga pagpapahalaga ng kaniyang napupusuang kandidato. Ang sabi minsan ni Roland Barthes hinggil sa mga larawang elektoral, mistulang ibinebenta ng kandidato ang lahat-lahat ng mga pagpapahalaga ng madla sa botanteng “bumabaling” sa kaniyang larawan. Sinasalamin ng kandidato ang mismong botante, at ipinakikita sa kaniya ang lahat ng kaniyang mithiin habang “isinasatao” ang mga ito, gamit ang mga larawan sa poster na naglalaman ng mga tinawag ni Barthes na “mito”, o mga argumento hinggil sa katauhan ng mga kandidato bílang pigurang politikal. Ang mga pagganap na ito ay ginagawa ng kandidato at botante sa ugnayang mistulang romantiko, kung kaya talagang umaangkop ang salitang “lígaw”, “panlilígaw” sa diskurso ng kampanya.

Kung sasamain, maaaring iligáw ng kandidato ang kaniyang mga botante sa lisyang pasya. Ngunit talagang romanseng palagian ang halalan: may hinahangaan dahil sa angking kisig ng mga pangako, may kinauumayan dahil napaglumaan ang plataporma, may talagang kinababaliwan dahil may asta ng kabaguhan. Isang drama ang halalan sapagkat hindi lámang ito isang pagganap sa proseso ng inaaruga’t pinoprotektahang demokrasya; isa rin itong drama ng pag-iibigan, na madalas, sa kasaysayan ng Filipinas, ay nauuwi sa masalimuot na hiwalayan. Masdan na lámang ang romanse natin kay Benigno Simeon Aquino III, na pababa na sa puwesto sa mga susunod na araw, na noong 2010 ay halos idambana ng marami sapagkat táyo raw ang kaniyang mga boss at dadalhin daw niya táyo sa tuwid na landas. Ang problema lámang sa ganitong politikal na drama ay parang may mga pag-uulit nang baka maipagkibit-balikat na naman. Pagbabago ang palagiang tema, ngunit bakit mistulang bigong-bigo lagi ang lahat? At, heto, heto na naman ang isang nagsasabi na “change is coming”, paparating na ang pagbabago, na binili naman ng marami, sang-ayon sa mga sarbey, at nagsasabing mas gusto ng tao ngayon ang “matapang na solusyon, mabilis na aksiyon”, kaysa sa tumuwad nang “tuwid na daan”. Saan kaya hahantong ang tagpong ito, wika nga sa ating mga teleserye, dahil tapos na ang palabas at kailangang mag-abang búkas.

Makailang-ulit nang ipinanood sa atin ng mga teleserye ang halalan, at marami ring palagiang imahen at temang lumilitaw. Romanse rin ang halalan sa mga teleserye, bagaman madalas natatabunan ng romanse ng mga tauhan. Ngunit buháy sa mga pagtatanghal ang lagi’t laging namamalas: ang makulay na pangangampanya at pagsuyo sa mga botante, mabulaklak na pananalita’t mga pangako, tagisan ng mga pamilyang naglalaban upang makamtan ang hinahangad na puwesto sa pamahalaan. Ganitong kuwento ng halalan ang itinampok ng muling paglalahad ng Pangako Sa ‘Yo kamakailan, kung saan muling tumakbo at natalo ang karakter na Gob. Eduardo Buenavista (Ian Veneracion) sa kaniyang probinsiya ng Punta Verde. Binakbak ng kalaban ang kaniyang reputasyon gamit ang kung ano-anong paninira: pangangaliwa sa kaniyang asawa dahil sa muling pagsibol ng kanilang pag-iibigan ng bidang si Amor Powers (Jody Santamaria), at sa huli, ang paglabas ng mga bidyong lihim na kuha ng isang pribadong imbestigador na minamanmanan siya nang mga panahong mahilig pa siyang mambabae. Natalo si Gob dahil sa eskandalo. At lalong nadikdik sapagkat nabunyag ang mga ilegal na gawain ng kaniyang asawang si Madame Claudia Buenavista (Angelica Panganiban). May miting de abanse ang postura at nakabarong na gobernador, may sumasayaw ding babae sa entablado para sa ikaaaliw ng manonood, at may eksenang nagkagulatan sina Amor Powers at Claudia Buenavista dahil umakyat sa entablado’t nagkalituhan nang sabay na maipakilalang “asawa” ng gobernador. Ngunit ang mga botante ay hindi gaanong kinukunan, at pa-sinekdokeng napapanood lámang na nagpapalakpakan, sumisigaw, o nagbubulungan. Subalit kahit ganito, sila pa rin ang nagpasya sa kinabukasan ng kathang bayan ng Punta Verde: natalo nga si Gob, na larawan pa naman ng kalinisan, pagiging matuwid at malasakit, at nakulong dahil sa kapipirma ng mga kontratang ipinipilit sa kaniya ng asawa. Tuluyang nawala sa politika ang lalaking bida dahil sa tumabang, pumait na romanseng politikal.

Malinaw sa teleserye ang kapangyarihan ng madla na magtakda ng katapusan para sa kanilang mga politiko. May mga pagpapahalagang kailangang mapanatili, kung hindi’y tiyak na sasapitin ang trahedya. Ayaw ng mga tao sa inmoralidad, wika ng Pangako Sa ‘Yo, dahil bumaba ang ratings ni Gob. nang kumalat ang tsismis at maipalabas ang bidyo. Sa personal na nibel, interesante ito, sapagkat mistulang isa itong sapin ng katauhang batid na kailangang kilatisin. Sa nibel na politikal, na isa kaugnay na sapin, napag-alaman sa huli na nagpagamit si Gob sa tiwali niyang asawa, na ang mithi lámang ay magkamal ng salapi para sa kaniyang angkan at imperyo sa negosyo. Hindi lámang dinastiyang politikal ang pamilya Buenavista; oligarko pang maituturing dahil nagmamay-ari ng malalaking mall sa lokalidad. Sa panahong ipinakukulong ang tulad ni Janet Lim Napoles, tamang-tamang katarsis ang pagpapakulong kay Eduardo Buenavista. Napapangarap, nakakatha sa teleserye na mapagbabayad ang mga tiwali, bagay na para bang kaylayo sa pamahalaang nagnanasang maging matuwid, ngunit parang hinaharangan ng sibat upang matupad ito sa lahat ng dako. Mabuti ito para sa karakter na si Eduardo Buenavista, na napilitan lámang naman na tumakbo upang maipagpatuloy ang paghahari ng politikal na pamilya ni Madame Claudia. Sa edisyong ito ng Pangako Sa ‘Yo, pangarap ni Madame Claudia na maipanalo si Gob sa Senado, bagay na lagi nilang pinagtatalunan sa kabuuan ng teleserye. May pihit-Imelda Marcos si Madame Claudia at pinapangarap na marating ang Malacañang pagdating ng panahon. Malinaw naman marahil sa kaniyang pangalan.

Malinaw na naipasalamin ng teleserye ang lagay pampolitika ng bansa habang naghahanda ito para sa halalang nakatakdang maganap. At kahit napakatahimik ng pagkakalarawan sa madlang sinusuyo sa botohan, at parang wala naman silang reklamo sa kanilang kalagayan, minumulto ang halalan sa teleserye, hindi lámang ng inmoralidad at katiwalian, kundi pati ng mga trahedyang tulad ng pagguho ng minahan, na siyang magiging dahilan ng pagkakawalay ni Amor sa kaniyang anak na si Yna, ng malawakang tagisan ng mga uri na pilit na pinalalabnaw ng romanse nina Amor at Eduardo, at ng ekonomikong pagkaganid, na puno’t dulo ng mga giriang magaganap at ng masasabing malawakang kawalan ng pagkakapantay-pantay sa lipunan ng teleserye. Oo, nasa pusod ng teleserye ang ekonomikong katungkulan nito na kumita, at kailangang ibenta ng drama ang romanseng nagpapaigting sa ilusyon ng mobilidad (lalo sa katauhan ng probinsiyanang si Amor, na nagkamit ng salapi at kapangyarihan matapos ng laksang paghihirap at pagkakaapi; ito ang nagdudulot ng pagkamakahulugan sa kaniyang bagong banyagang apelyidong “Powers”). Ngunit mistulang hinahayaan din nitong umiral ang diyalektikang dulot ng mga kairalang panlipunan upang patuloy na magmulto sa málay ng manonood, na siyang bubuo sa mga botante ng paparating na halalan.

Nakapaghahandog ito, kung gayon, ng pagkamalay sa manonood, bagaman mahirap mapatunayan sa ngayon kung may kinalaman ito sa umalab na gálit ng mamamayan sa mga nasaksihang lubhang katiwalian, kawalang-tugon sa maliliit at malalaking suliraning pambayan, at lalong paglubha ng kahirapang parang hindi sumasabay sa ano mang pagtaas ng mga bílang sa mga pagtatasang pang-ekonomiya. Bílang mag-aaral ng teleserye, parang gusto kong isiping may kontribusyon ito. Isa lámang talaga ang tumatak sa akin sa paggunita kong ito: trapik ang dahilan kung bakit halos hindi magtagpo sina Amor at Eduardo. Trapik sa lupalop na iyon ng Punta Verde, na maaaring paglalarawan nga ng abang lupalop ng Metro Manila, na umaapaw sa mga dayong taga-probinsiya at halos hindi na makahinga sa polusyon at kasikipan. Ay, urbanidad! Ngunit parang probinsiya ang Punta Verde, kaya hindi ko rin maintindihan ang kombinasyong iyon na tinupad ng teleserye para sa kaniyang tagpuan. Labas ito sa kategorya ng sentro at laylayang batid na natin at sinisikap na baguhin. Subalit iyon nga ang hindi naman talaga tinatalakay ng mga halalan sa teleserye: ang pagbabago. Marahil sapagkat tama nga ang mga kritiko ng genre: paulit-ulit lámang naman ang lahat sa teleserye.

Kahit sa bagong edisyong ito ng Pangako Sa ‘Yo, pareho pa rin naman ang mga naging pangako ng mga politiko. Walang ipinagiba sa mga nauna at nakamihasang padron ng pagsasalaysay. Wala talagang nagbago, 15 taon matapos ang unang produksiyon ng Pangako Sa ‘Yo, na siyang unang nagpakilala ng konsepto ng teleserye sa bansa. Naririto pa ring bumabagabag sa mamamayan ang kawalan ng lupang masasaka sa kabila ng Comprehensive Agrarian Reform Program (nagbukas ang unang Pangako Sa ‘Yo sa pagkilos ng mga magbubukid ng Hacienda Buenavista laban sa hindi makataong palakad ng pamilya); naririto pa rin ang hindi matugonang problema sa basura (tampok din sa unang Pangako Sa ‘Yo ang pagguho ng isang dumpsite, isang pagpaparunggit sa trahedya ng Payatas sa Lungsod Quezon, kung saan di iilan ang namatay); naririto pa rin ang pagmamangmang sa mga botante na ang akala ay madadala sa pasayaw-sayaw at pakanta-kanta ng mga kandidato. Pinanonood ko ang ilang sipi ng naunang Pangako Sa ‘Yo at buháy na buháy ang kulturang piyesta sa tampok na halalan. Pinalilimot ang mga botante sa kanilang laksang kahirapan. Parang teleserye na kinauumayan ng maraming palaisip sapagkat talaga ngang sa una’t huli ay opyo lámang para makatakas sa mga pagkakadusta. Lalo sa panahon ng ABS-CBN TV Plus na madaling maikabit sa mga bus o FX habang usad-pagong ang biyahe sa Edsa.

Nasabi na nang makailang beses na baka nga ito ring kawalan ng pagbabago—o pag-iwas sa bagong landasin ng mga salaysay—ang siyang sarili nitong kritika. May dulot nang epekto ng pamumuna sa sarili ang mga pag-uulit, na siyang dapat makita rin sana natin sa kasaysayan. Ang pagbabago ay nangyayari kapag natutuklasan ng sarili, ng may málay, na nadaanan na niya ang muhon sa landas at siya ay mistulang namamatiyanak. Naliligáw. Takót ang produksiyon na lumayo sa mga hulmahan sapagkat kakarampot ang iniisip na kabatiran ng madlang manonood. Iyan ang pahiwatig ni Theodor Adorno noon pa man, habang nililibak niya ang kulturang popular. Ngunit ang mga pag-uulit na ito ay nagtatanong ding: hindi ka ba nagsasawa? Nakita mo na itong romanseng ito noon pa. Nalígawan ka na’t nailigáw. Dapat sumilay sa kaisipan ng nanonood ang pagnanasang malaman kung papaanong makahuhulagpos, kung papaanong maipipihit ang padron. Ganitong pakikipaglaro ang dapat na gawin ng manonood, ng naliliwanagang manonood, sa isang sistemang pinatatakbo ng sinasabi ng nangungunang iskolar ng soap opera na si Robert Allen na “economic imperative”. Ganitong pakikipaglaro—at maaari pa, pagtataya—ang kaniyang dapat gawin sa kaniyang sariling kasaysayan. Minsan na akong tinanong kung may kakayahan ba ang teleserye na mapagbago ang kamalayan ng manonood nito. Ang tugon ko siyempre ay oo. Ngunit kailangang munang makita ang salaminang ito ng mga pakikipaglaro sa dalumat ng pagbabago, lalo’t ulit-ulit ding inilalarawan ang halalan bílang drama ng paulit-ulit na mga romanse. Kailangang lagpasan ng panonood ang aliw at maging kasangkapan ang aliw ng pagkamálay sa indibidwal at kolektibong palad. Kailangang matutuhan ang panonood na may kakayahang maituro ang sinasalaming suliraning panlipunan at mahanapan ito ng lunas. Patuloy mang igiit na walang katuturan ang mga isteryotipo, padron ng banghay, at pagbaling sa romanse ng teleserye, naniniwala ako na sa mga sangandaan ng kasaysayang katulad ng Halalan 2016, ang mga pag-uulit ay pagunita sa makatwirang paghahangad sa, at posibilidad ng pagbabago. Naipakulong na nga natin si Janet Lim Napoles, hindi nga ba? Sino pa kaya ang maisusunod natin?

Gusto kong balikan ngayon ang tema ng pagtataksil na una kong binukasan kanina. Paulit-ulit din itong lumilitaw sa iba’t ibang kontekstong dramatiko, at siya ngang isa sa mabigat na dahilan ng pagbagsak ng mga Buenavista sa halalan sa teleserye. Malinaw sa halagahan na masamâ ang magtaksil, lalo sa iyong asawa, na pinakasalan sa simbahan at pinangakuan ng habampanahong pag-ibig. Sa mga Griyego, trahedya lámang ang naidudulot ng mga napapakong pangako. Ngunit ang habambapanahong pag-ibig naman talaga ni Eduardo ay si Amor, at kung hindi nga lámang sa kahirapan ng babae ay wala naman dapat na magiging kaso ang pagmamahalan. Naging totoo si Eduardo sa kaniyang damdamin, at nang magkaroon ng pagkakataon ay binalikan at pinakasalan si Amor. Nangyari iyan sa parehong bersiyon ng Pangako Sa ‘Yo. Ngunit hindi kaagad liligaya ang mapagmahal na Amor. Nariyang lalamunin siya ng kaniyang poot sa pagtataksil sa kaniya ni Eduardo at pang-aapi sa kaniya ng pamilya ng minamahal. Naririyang magtatagumpay siya sa paghihiganti at hahalakhakan ang pagbagsak ng tanging lalaking pinag-alayan niya ng kaniyang sarili. Naririyang handa na siyang magsimulang muli kasama si Eduardo, ngunit biglang babangon mula sa hukay si Madame Claudia upang gambalain ang kanilang romanse. Ano nga ba ang nagpapanatili sa kaniya na umibig, na patuloy na umibig, sa kabila ng kayraming pagtataksil na nakamit mula kay Eduardo, at mula sa búhay sa pangkalahatan? Tinatanong ko ito sapagkat ito rin ang mabuting itanong sa atin habang nagtatayang muli ang lahat para sa kinabukasan ng bansa. Hindi ba pasông-pasô na tayo sa maraming nangako ng pagbabago? Hindi ba pasông-pasô na tayo sa mga pangako ng katapatan? Napako na ang kayraming pangako sa kasaysayan ay naririto pa rin tayo, handang ilaban ng patayan ang pinaniniwalaang paninindigan para sa kandidato. Binabása kong muli ang halalan sa dalawang Pangako Sa ‘Yo ay lumilitaw nang paulit-ulit ang pangako ng mga pagtataya.

Nasa pagtataya, nasa pagsusugal ng lahat ang kahihinatnan ng palad, at para sa teleserye, palad ng tao ang siyang una at huling paksa. Kailangang magpasya, kailangang pumili ang tao ng kaniyang palad, at ang bawat sandali, sa teleserye man o sa tunay na búhay, ay sandali ng pagpapasya. Kung nais niyang baguhin ang kaniyang palad, magagawa niya ito. Isa itong bagay na natupad ni Eduardo nang piliin niyang maging isang mabuting preso habang binubuno ang mga taóng pataw ng kaniyang pagkakasangkot sa katiwalian ng asawa. Natupad din ito ni Angelo Buenavista (sa pagganap nina Jericho Rosales at Daniel Padilla), ang itinuring na panganay niyang anak. Natutong magbanat ng buto at bumangon na muli ang bersiyon ni Padilla, samantalang natuto namang lumaban para sa kaniyang pag-ibig ang bersiyon ni Rosales. Palad din ni Amor na maging maligaya, kaya hinayaan niyang malusaw ang kaniyang gálit. Maalab ang gálit sa mga araw na ito ng kaguluhan, at mga gabi ng ligalig, ngunit tandaan nating may teleseryeng humahantong sa pag-igting ang kailangan nating antabayanan at pagmatyagan sapagkat naglalaman ng kolektibo nating palad bílang bansa. Ang teleserye bílang genre ay likas na paulit-ulit sapagkat deserye at nagsasalaysay nang padugtong-dugtong. Sa pagsipat na ito sa isang halimbawang dramang halalan, nilulunggating matagpuang ganap, at maunawaan ang drama ng ating panahon, na hindi lámang dapat manatiling ispektakulo (na ang ibig sabihin ay pinanonood lámang at kinaaaliwan), bagkus ay matalik at buong-puso, buong-katauhang kinasasangkutan.

Sa bawat paglitaw ng halalan sa mga teleserye, hindi lámang ipinagugunita ang kabanalan nitong biyaya ng ating kalayaang ipinaglaban ng maraming nabuwal sa dilim. Ipinagugunita rin ang kakayahan nating baguhin ang mga siklo ng kasaysayan, ang ating kadalasa’y malumbay na búhay sa Ikatlong Daigdig na perpektong materyal para sa mga teleserye. May mabuting pangako ang ganitong kaisipan, lalo’t nabibigyan ng pagkakataon ang kolektibong málay na harayain ang mga posibilidad. May pangako rin itong magiging mabuti ang lahat, sa kabila ng maraming mga danas ng pagtataksil, sapagkat kailangang magpatuloy tayo sa búhay nang may pag-asa, at magpatuloy na handang magtaya. Ganito talaga marahil ang mabuhay, kaya ito at ito rin ang itinatanghal na búhay sa ating mga teleserye. Sa huli, marami ang kailangang gawin upang ganap na matupad ang romanseng politikal na ito. Lalaging kailangan ang ating pagganap, bukod sa pananalig at pagtataya.

Ang Kilig at ang Koreanovela

Dalawang magkaibang konsepto ang nais kong iharap sa inyo ngayon—magkaiba sapagkat nagmumula sa magkakaibang pampang ng daigdig, bagaman sa isang banda ay kapwa binuo, dinalumat, at nagkaroon ng saysay dahil sa panonood ng mga Filipino ng mga soap opera, na tinatawag na nga natin ngayon na Teleserye. Malinaw na angkat at banyaga ang “Koreanovela” (pagsasanib ng “Korea”, ang pinamumuhatang bansa ng mga dramang paksa ng ating talakay, at “novela”, na tumutukoy naman sa pagiging de-serye ng salaysay), ngunit isa itong katawagan na ipinanukala at pinasikat ng GMA 7 nang ipakilala nila ang network bilang “Heart of Asia” sa pagpapalabas ng mga de-seryeng drama mulang Asya noong unang mga taon ng bagong milenyo. Bagong salita ito na buhat din sa “telenovela” (pagsasanib naman ng “tele” para sa telebisyon at “novela”), na tawag naman sa mga soap operang angkat mula sa America Latina, na ang pinakatampok ay ang Marimar, na noong 1996 ay yinanig ang brodkasting sa Filipinas, at nagtakda ng paglaganap at pag-unlad ng lokal na soap opera. Ngunit sadyang inangkop at inangkin na natin ito, hindi lamang dahil pinangalanan na natin ito, kundi dahil na rin patuloy natin itong tinatangkilik samantalang sa maraming panig ng daigdig, pinag-uusapan na ang kung mapaparam na ba ang bisa ng hallyu o ng Korean pop culture “wave”. Palibhasa siguro, isa tayong bansang tropiko’t hindi nilulubayan ng tag-araw, kaya tanggap natin ang mga wave wave na iyan. Sa kabilang banda, isa sigurong dahilan ng pananatili ng kasikatan sa bansa ng mga Koreanovela, at ng hallyu sa pangkabuuan, ay ang pagiging bahagi na ng mga Koreano ng ating lipunan. Sa loob ng halos 10 taon, hindi lamang sila dumayo sa iba’t ibang lupalop ng bansa, namuhuhan, o nag-asawa. Sa pamamagitan ng kanilang pangkulturang kapital—ng mga produktong hallyu, mulang mga Koreanovela hanggang boy o girl bands—matagumpay silang nakipagtalastasan sa atin, kahit anneonghaseyo lamang ang madalas na masambit natin na pambati sa kanila. Ano ngayon sa iyo, ang tunog nito, na isang tanong ng pagpapahalaga. Bakit nga ba mahalagang pag-usapan ang mga ito? Ang paksa ko ay ang Teleserye, ngunit napakiusapang magbigay ng pokus sa Koreanovela, at sa kung papaano nito inaanyuan ang ating pagtanggap sa romanse. Sa panahon ng mabababaw at malalalim na hugot ng kulturang popular ngayon, masasabi nating malaki ang naging ambag ng mga Koreanovela sa mga kasalukuyang pagkakaunawa natin sa samutsaring usaping maikakawing sa romanse. Araw-araw tayong sinasabik ng mga Teleserye habang parang hindi magkakatuluyan ang mga sinusundan nating loveteam. Humaharap sila sa maraming pagsubok, at maaaring pagdadalisay ang mga iyon ng kanilang pag-ibig sa isa’t isa. Ngunit hindi naman natin kailangang manghula pa nang manghula dahil alam naman natin ang kahihinatnan ng pagmamahal at debosyon sa isa’t isa ng mga magsing-irog. Kung babalikan natin ang tradisyonal na pampanitikang dalumat ng romanse, malalaman natin na ito iyong mga kuwento ng pag-ibig na may pagtatangi sa kadalisayan nito, higit sa sinasabing mga karnal na lunggati (carnal desires). Sa mga nobelang romanse, kailangang maitanghal ng kuwento ang mga ugnayang romantiko at magwakas ang salaysay sa ligaya. Kung sasangguniin, halimbawa, ang Romance Writers of America, na nagmamalaking sila ang “Voice of Romance Writers” sa Estados Unidos, dalawang bagay lamang ang dapat isaalang-alang hinggil sa romanse: “a central love story and an emotionally satisfying ending.” Romanse, noon at ngayon, ang humuhubog sa mga soap opera, kung kaya’t hindi na dapat pagtakhan ang mga padron o estereotipikong moda na nakatanim sa mga ito. Ito ang mabuting paliwanag sa ilan sa ating daíng nang daíng hinggil sa pagiging gasgas ng mga istorya ng Teleserye. Dahil sa ekonomikong kahingiang nakatanim noon pa man sa romanse (kailangan nitong lumaganap at kumita para sa naglaan ng kapital), kailangang maging pamilyar ng salaysay nito. At higit sa lahat, nakapagdudulot ng aliw dahil dinadala ang mambabasa—ang manonood ngayon—sa langit-langitan ng pag-ibig.

Batay sa kolektibong danas ng panonood ng mga Koreanovela, tulad natin ang mga Koreano na masikhay na naisalin ang mga ideya, at ideyal ng romanse sa mga soap opera. Ito marahil ang isang pangkulturang tagpuan na dapat nating titigan sa pag-unawa, hindi lamang sa phenomenon ng Koreanovela sa Filipinas, kundi pati na rin sa mga Teleserye. Sa proseso ng pagsasalin—sa pamamagitan ng pagpili sa mga Koreanovela, hanggang sa pag-aangkat, hanggang sa dubbing o Tagalisasyon—nag-uugnay, nagsasanib ang mga kultura ng Korea at Filipinas dahil sa malaong pagkahumaling sa romanse. Isa itong henerikong katangian (generic quality) na madalas nadadaan-daanan lamang sa usapin ng pagtanggap (reception) ng mga Filipino sa Koreanovela, batay na rin sa tangka kong pagsinop sa mga nagawang pag-aaral hinggil sa phenomonon na nabanggit. Laging sinasabi na kapwa naaantig ang mga Filipino at Koreano ng mga kuwento ng pag-ibig, paglalakbay, at pag-asa, kung kaya’t hindi na dapat ipagtakang mahalin din natin ang mga Koreanovela, gaya ng minsang marubdob at makasaysayang pagmamahal natin sa mga telenovela mulang America Latina. Nabanggit nang parehong may kasaysayan ng pananakop ang Filipinas at Korea, bagay na nagdala ng maraming banyaga o hiram na kultura sa kanilang kagawian (gayundin ang buong America Latina, na tulad natin ay sinakop at binusabos ng imperyong Espanyol). Sa pinagsasaluhang kasaysayang ito maaaring iugat ang pagpasok ng romanse bilang moda o estilo ng pagsasalaysay, na tiyak namang nagsimula sa mga panitikang pasulat, na naisalin sa mga popular na palathalaan, at di naglaon, sa mga drama sa radyo, at sa huli, sa pelikula at telebisyon. Magandang pag-aralan ang kasaysayan ng paglatag ng romanse sa Korea, at marahil, sa mga susunod na panahon ay tutupdin ko iyon, sa ngalan ng metodo ng paghahambing (comparative method) na isang mahalagang pananaw lalo’t ang mga soap opera ngayon ay hindi na lamang soap operang lokal kundi mga soap operang global (hindi nga ba naglalako na rin tayo ng mga teleserye sa ibang bansa, at nakapukaw na ng manonood?; higit na makauugnay tayo sa ibang kultura kung magagamit natin ang metodo ng paghahambing, na noon pa ma’y ginagawa na sa larang ng panitikan, sa ngalan ng pagbulatlat sa mga tinatawag na “world literature”). Ngunit sa ngayon, masisipat natin sa maraming paliwanag, halimbawa, sa pagkakasaysayan ni Clodualdo del Mundo Jr. sa telebisyon, at ni Elizabeth Enriquez sa radyo, na tiyak na nanalaytay ang romanse sa mga ugat ng mga binanggit kong mga midyum, dahil na rin sa buháy na mga tradisyon ng salaysay sa Filipinas, at sa mga manunulat na tinalunton ang mga midyum na ito sa kanilang paghahanap-buhay. Isang tampok na halimbawa rito ang manunulat na si Lina Flor, na inilarawang minsan ni Soledad Reyes na hindi nahirapan sa paglipat mulang pagsulat ng katha patungo sa pagsulat ng mga soap opera sa radyo noong Dekada 50. Madaling ismiran ang mga tulad ni Flor—isa sa mga utak ng dakilang soap operang Gulong ng Palad—dahil na rin, wika nga ni Reyes, bahagi siya ng komersiyal na tradisyon ng panitikang Filipino na malaong sakmal ng New American Criticism, at dahil nga roon ay higit na nagpapahalaga sa mga akdang may artistikong katangian at mga manunulat na may artistikong mithiin. Salamat na lamang kay Reyes at nailigtas si Flor mula sa matagal at di makatwirang pagkakasantabi sa panitikang Tagalog, na sa ganang akin ay nagligtas din sa genre ng soap opera sa pangkalahatan, mula sa pagiging isang “lightweight” entertainment without enduring (artistic) qualities.” Dahil sa edukasyong Americanisado at may pagkiling sa ano mang panitikang nasusulat sa wikang Ingles, minaliit ang mga tulad ni Flor, sampu ng lahat ng mga panitikang popular na tubog sa tradisyon at moda ng romanse, na itinuring na makaluma at ang masama pa, ideolohiko’t naglalako lamang ng mga lisyang kamalayang nagpapalimot sa mamamayan sa kanilang kalagayang panlipunan. Na totoo naman, kung tutuusin. (Salamat din kay Reyes dahil nagkaroon ako ng dahilan na ipaliwanag, sa kritikal na ispera, ang sarili kong pagkahumaling at pagtangkalik sa mga soap opera.) Sa pagninilay na ito, muli kong binabasa ang K-Drama: A New TV Genre with Global Appeal ng Korean Culture and Information Service, at nagkakaroon ako ng hinalang marami pang pagkakatulad ang naging kasaysayan ng paglatag ng romanse sa Filipinas at Korea, kung uungakatin ang naging lugar nito sa pag-unlad ng mga popular na panitikan ng huli, na nagluwal nga sa mga tinatawag nating Koreanovela ngayon. Ngunit sa ngayon, isa ang hindi na natin pagtatalunan pa: kapwa sumasalok sa batis ng romanse ang mga soap opera ng Korea at Filipinas, at isa iyon sa mga dahilan ng ating naging madaling pagtangkilik sa mga Koreanovela. May iisang wika ang mga soap opera natin na nakapagpapatibok ng ating puso at nangungusap sa ating malay, kahit may harang ng wika at kultura, na madaling natatawid ng pagsasalin at dubbing. Sa sistema at gramatika ng romanse, nagkakaintindihan ang bawat kultura.

Ngunit hindi ko maaaring iwan na lamang ang isa pang termino na sinasabi ko ngang nasa kabilang pampang ng talakay na ito: ang kilig, na madalas nating nararamdaman sa panonood ng mga Koreanovela, at kahit ng ating mga Teleserye. Ito ang damdaming nararanasan natin kapag naglalambingan ang mga bidang magsing-irog, Filipino man sila o Koreano. Sa UP DIksiyonaryong Filipino, isa itong pangngalan at tumutukoy sa “panginginig ng katawan na tila nalalamigan o para itaktak ang tubog pagkatapos maligo.” Maganda ang halimbawang pangungusap na naibigay ng isa pang diksiyonaryo, ang Diksiyonaryong Adarna para sa salita: “Kinikilig ang dalaga tuwing dumaraan ang sinta.” Sa tanyag namang Tagalog-English Dictionary ni Fr. Leo English, heto ang masaklaw na pagpapakahulugan: “shudder; tremble; shiver.” Samantalang may kinalaman nga ang salita sa pagkatakot, pagkasindak, batay sa halimbawang pangungusap ni English na “Kinilig si Maria nang makita niya ang ahas”; o pangingilabot naman, sa halimbawang “Hindi pa naalis ang kanyang pangingilig sapagka’t mataas pa ang lagnat”; malinaw namang tinutukoy din nito ang “a thrill of emotion or excitement; a shivering, exciting feeling.” Ang mga pakahulugang ito, lalo na ang kay English, ang nagpapatibay sa isang nauna kong panukala hinggil sa kilig, nang minsan ko itong ipaliwanag kaugnay ng kamakailang sumikat na teleseryeng Be Careful With My Heart. Ang sabi ko roon:

A way to deepen this notion of being entertained is to look at the affect of aliw, particularly in watching the likes of Be Careful With My Heart: kilig, that electrifying, loving feeling, but in itself a term that is pretty much untranslatable because it speaks of a sustained almost electrical bliss in moments of oneness.  When we watch (the teleserye’s protagonists) Maya and Sir Chief catching each others’ gazes, there is that automatic energy that transfers the image’s ideas of the unsaid and the kept to our cultural sense making.  The energy shows so much of our romantic ideals as a culture: a love bridged despite differences of age, class, and geographic location, a love that is possible.  Maya and Sir Chief are worlds apart, but serendipity had its way in bringing them together, in one house, in one family, in one story.  Kilig is a popular cultural energy that empowers hopes and dreams.  To feel kilig is to once more feel alive despite the different forms of sadness in this republic.

Ipinaliwanag kong enerhiya, lakas ang kilig, isang epekto sa may katawan, sa manonood, habang nakasasaksi ng nakakakilig. Ano mang kaniyang napapanood ay nagiging impetus, bumubuo ng bugso ng damdamin na magpapaigting sa karanasan ng panonood. Enerhiya itong nagmumula sa imaheng nasasaksihan; enerhiya rin itong binubuo ng lengguwahe ng romanse, na kahit sa mga Koreanovela ay pumupukaw sa atin. Sa katawan nagsisimula ang lahat, sa ano mang nakakatok sa loob ng tao ng eksena o kuwentong nagpapamalas ng kuwento ng pag-ibig o pagtatagumpay sa kabila ng mga pagsubok. Gumuguhit ang epekto nito, marahil, sa ating gulugod hanggang mabigyan ng tanda ang utak na nagkaroon na nga ang danas ng aliw. Kapag nangyari na ito, marahil ay sisinupin pa ng isip ang kung ano nga ba ang naganap. Bakit may kakaibang enerhiyang umakyat sa katawan, at nagdulot ng isang kakatwa’t katakatakang pakiramdam. Ngunit sasabihin marahil ng isip na hindi na dapat magtaka sapagkat ang nasaksihan ay makailang-ulit nang namalas. Ang moda ay lalaging pamilyar, at kahit ang pamilyaridad dito ay nakaaaliw sapagkat hinuhulaan pa rin natin ang magaganap sa salaysay na paulit-ulit nang napanood. Ipagugunita marahil ang kauna-unahang pagkakataon na naranasan, nasaksihan ang nakakikilig, at mayroon itong nakalulugod na pakiramdam. Nagmumunakala lamang ako sa proseso ng pagtakbo ng enerhiya mula sa nakakikilig na imahen o eksena, ngunit, tiyak kong ganitong pakiramdam din—ganitong dating din—ang nahinagap ng marami, halimbawa sa karaniwang masuyong pagpapasan ng mga lalaki sa kanilang kasintahan sa mga Koreanovela. Iba ang kahulugan sa atin ng pagpapapasan sapagkat tinatawag nito ang sakripisyong inihandog ng Kristo sa Pasyon, na larawan ng laksang kahirapan ng sambayanan. Ngunit pagdating sa espasyong Koreano, nagiging kakilig-kilig ito sapagkat kung babasahin, nagiging tanda ito ng ganap na pagtalima sa kahinaan at pagsuko ng minamahal. Pinapasan ng nagmamahal ang irog sapagkat naubusan na ng lakas sa pagpapatuloy ng paglakad—na masasabing sagisag din ng paglakad para sa relasyong hinaharangan ng iba’t ibang uri ng sibat: halimbawa, mga humahadlang na biyenang hilaw, isang kaagaw, o ang mismong palad na madalas naghaharap ng sari-saring kamalasan. May wika ring masasabi ang kilig na nasa larang ng pagtanggap. Sa pamamagitan ng kilig, na natatanging katutubong paliwanag natin hinggil sa mga danas ng pagkalugod sa mga katuparang romantiko, natatawid natin ang mga pagitang pangkultura at pangwikang balakid sana sa bawat panonood ng mga Koreanovela. At iyon sa palagay ko, ay isang emotionally satisfying ending.

Bagong Tula: Sa Pag-aabang sa Traysikel Isang Tanghali

Binubuklat ko ang Western Wind ni Nims habang kalmot
Ng alinsangan ang aking mukha. Nasa bandang simula
Ako ng aklat kung saan iginigiit ang ipakita; huwag sabihin

Ay biglang lumitaw sa harap ko ang binatilyong lango
Yata sa kung ano at inusisa ako, anong kuwento iyan ha,
Anong kuwento niyan? Salat ng gitla ko ang gaspang,

Di lámang ng kaniyang mukha, pati na ng nakasisindak
Niyang tapang. Mapilit siya, ano, ano, Wild Wild Western
ba iyan, at akmang hahablutin na ang libro kundi lámang

Nakalayo ako nang bahagya at nagsabing ano ka ba?
Mistulang nais magbakod pati balintataw ko habang dinig
Ang pabulong-bulong niya na nagpasyang lumayo na rin,

Pakunwang may ikinakasang baril sa pagsulyap ko, tutok
Sa akin ang daliri, at ang sabi’y bang, bang, babarilin kita,
Ano? Ha? Sabay kindat at karipas patungo sa hindi ko na

Alam. Patuloy ng libro, nang balikan ko, mabuti pang
Magsalaysay ng mga halimbawa ng matulain kaysa
Magkasya sa bahaw ng pakahulugan. Hindi ko tiyak

Kung ibig lámang bang ipamalas sa akin ng uniberso
Ang bagabag na maaaring magsakatawan, magpahamak,
Nakatayo ka man sa kanto, nag-aabang ng masasakyan.

Ang tula, kunsabagay, ay isa ring bagabag, nakamasid
Sa kislot ng imahen, at sa akmang sandali, sasaklutin
Ito upang sa mithing paghuhunos ay ganap na dahasin.

Dapat na bang mabuhay na saklot ng takot sa nakaabang?
Maaari’y baka nga parang búhay lámang ang pagbuklat
Ng teksbuk ng mga tula; nakaapak ka sa mga pagkamalay

Na dala ng turo hinggil sa tula, ng pahiwatig sa mga tula,
Maging sa bawat pagkagisíng sa daigdig na laging handa
Sa mga pangyanig na di mawaring huwad o tunay na banta.

Pebrero 24, 2016

The Notable Teleserye Performances of 2015

From ABS-CBN.com

The 2015 round up continues for Teleseryes, and this time, we focus on notable performances, which by and large means at least three things, all on the part of the actors: an in depth understanding of the character’s persona, which consequently determines the arc of development towards discovery or transformation; a tempered, nuanced portrayal of this understanding of character; and an expansion of performance towards an articulation of the narrative insight of the teleserye. Artistry is of course always arguable, and for quite a while, there appears a general malaise against the genre, which many quarters consider as anything but artistic.

A teleserye is fundamentally a narrative, sequentially plotted to create a particular effect; characters are created to inhabit the time and space of the plot, and in effect, enable the story’s movement. The performances of actors determine the rhythm of the plot, which intensifies audience interest and encourages following. Performance is being discussed here in a very formalist, classical sense, where external factors like marketability or even the ploy to perpetrate love team fandoms are excluded. This “formalist”, “classicist” discussion is necessary in order to argue that there is indeed artistry involved in the genre, and that it is worthy of critical appreciation. It may have been negligible for its dailiness and popularity, but much of our contemporary culture is embedded in it.

Performance has a lot to do with this cultural embedding and the actors whose performances were selected for this year excellently portrayed their personae considering the three items mentioned. These actors’ characters defined this year’s harvest of teleseryes by televisually embodying personages who went through compelling, transformative experiences that shaped each of the soap opera’s story-ness. Some of the characters were reinventions of original personages, while others were original interpretations that simply leapt out of the television screen to capture the imagination of the audiences. This audience effect—as well as affect—have to be extensively discoursed in order to see how characters basically conversed with the social sphere and became imaginative expressions of current affairs and concerns.

This is when acting becomes—wittingly or unwittingly—political, especially when it transforms into a medium by which social issues, moral dilemma, and domestic drama are taken up. This is the subject of the third item, the performances’ expansiveness, which unequivocally urges teleserye acting to transcend its inherent economic imperative, pacing the soap opera critic Robert Allen. The soap opera—in our case, the teleserye—may have been generically predisposed to this imperative, but it is also a vast space of possibilities where relevant statements may be expressed, performed. 2015’s notable performances offered various manners of expansiveness while also deepening and nuancing portrayals. These performances shaped the Teleserye this year, as it delved, directly or peripherally, on the major themes of the day, aside from tapping into traditional romance and the modal depiction of the family as an important Filipino social institution.

7. Jacklyn Jose, Marimar. Signature camp acting at its finest. Jose’s performance salvaged this remake of Marimar by reinventing Señora Angelica Santibañez, turning the unforgettable and feisty antagonist into a comic, almost metafictive character who owns a classy seaside resort but who is anything but classy. Jose has lent levity to the teleserye by bringing in all sorts of lines and gestures typical of the landed nouveau riche. In an alternative reading, her performance may be seen as a critique of remakes, a statement about its pitfalls and possibilities. It may have been unintended—and it surely was—but her version of Señora Santibañez turned the tables on the soap by exposing the clockwork of Filipino soap opera campiness. Jose’s camp performance in Marimar was but one of a few to be remembered in 2015, and it joins the ranks of Marissa Delgado’s, whose emphatic and queerly phrased English dialogues in Forevermore distinguished her character as a hotel magnate, and Angelica Panganiban’s, who basically made a composite of all her previous campy characters in film and teleseryes to concoct a new Madame Claudia Buenavista in Pangako Sa ‘Yo.

6. Daniel Padilla, Pangako Sa ‘Yo. Many have little faith on this young actor, but thanks to Pangako Sa ‘Yo’s book two, he was transformed into a different Angelo Buenavista after many of life’s challenges. From a bratty governor’s son born with a golden spoon in his mouth, he became the next door, bike-riding baker boy who had to start from the ground up and finally learn from the school of hard knocks. His family’s tragedy motivated him to strive and build his life with his younger sister, who was left to his care. His character’s authentic positive attitude while coursing through the city’s high rises—a sign of a transformed life away from his political and provincial turf—was believable and compelling. Pangako Sa ‘Yo has certainly provided Padilla a good material where he could transcend his matinee image and become a serious actor.

5. Janella Salvador, Oh My G! Distinguished acting for a debut teleserye. Salvador’s Sophie, a sheltered, upper-middle class lass who lost both of her parents to violent deaths, successfully captured the idiom of the times by parsing in social media language into her consciousness, and letting it become the means by which to narrate her adventure of searching for her long lost sister. The use of the current idiolect was part of the ploy to dramatize the timeless search for God in contemporary times, lorded over by Facebook and Instagram, and where there seems to be no time at all for spirituality and reflection. Salvador’s character was lent with moving moments of dialogue with the God-figure, and in these same moments, she constantly embodied the figure of the biblical Job asking the divine the great whys of life. Salvador’s performance was never didactic, but always aspired for the articulation of the self-aware character’s insight and soul.

4. Connie Reyes, Nathaniel. A Connie Reyes performance must definitely be noted since this actress’s body of works in television drama is a dramatic school of its own. This year, she played Angela V. Lacsamana or AVL, a successful business magnate with a dark past, and an even darker present, since quite literally, she was being used as an instrument of the dark forces from hell (mind the semblance of the sound of the word “evil” with the popular initials of Reyes’s character). Some may argue that AVL’s persona reeked of being stereotypical, but again, the soap has to be read as an allegory of the current reign of greed. In the battle between good and evil, Reyes’s AVL personified excessive materialism and hunger for power. Was the teleserye commenting on contemporary morals? In the time of widespread corruption, was this soap of angelic proportions, through Reyes’s AVL, a performance of a final reckoning? Reyes certainly played the part well, and nobody else would have been able to pull it off.

5. Glaiza de Castro, The Rich Man’s Daughter. De Castro’s Althea provided a nuanced rendition of the underrepresented figure of the lesbian in Philippine television. Her’s basically veered away from the stereotype, and attempted to reimagine the liminal figure by internalizing and embodying essential concerns and conflicts. She did not flatten her character into another that aspired to mythologize, so to speak, the similarity of her dilemma with that of the whole heterosexual norm. Althea was brave as a dramatization—and not merely a celebration— of difference. It may be easy to categorize De Castro’s Althea as a lipstick lesbian who happened to help her beloved awaken into coming out of the closet herself, but her natural spunk yielded for Althea a distinct character and bravura.

2. Ketchup Eusebio, Ningning. Eusebio is one underrated fine actor, and has only been given a few lead roles in the past. His performance in the late morning, feel good teleserye was nevertheless a refreshing one. He played the role of Dondon, father to the child protagonist Ningning, played by Jana Agoncillo. Eusebio gave a tempered performance of a father who transitioned from a life of fishing in a storm-ravaged seaside town to a life in the streets in the urban sprawl—indeed a very gripping initiation. He played the part of the father well, employing his signature comicality for levity and lightness, and his restrained pathos, especially when he shares the frame with Agoncillo, who at a very young age already has the makings of a fine actress. His recent exchanges with Agoncillo, as he was explaining to the the child’s character the need to have an eye operation in order to avert blindness, was a moving scene, sensitive to the mood of the situation and the positive disposition of the show.

1. Paolo Avelino and Jericho Rosales, Bridges of Love. The performances of the two actors playing the estranged brothers Carlos Antonio/JR Nakpil and Gael Nakpil, respectively, could not be appraised separately, thus this decision to have them share 2015’s top spot. Both consistently maintained acting intensity, evolving a dynamic that foregrounded their climactic discovery of their relation to each other towards the end of the teleserye. Avelino’s Carlos Antonio was fired up by anger for being abandoned as a boy, while Rosales’s Gael was motivated by the strong desire to succeed and redeem his life after his initial but defining travails. Carlos Antonio’s anger was fomented by the man he considered his father, the construction mogul Lorenzo Antonio, played by Edu Manzano, who has long kept a grudge against the Nakpils. Avelino has finely performed the deeply troubled character of Carlos Antonio, a great foil to Rosales’s Gael, rendered with restraint and intelligence by the said teleserye veteran. The consistent intensity in both was observable in the warranted rage and violence in the final scenes of the soap. In looming death, both had dramatized how blood would always be thicker than water.