Edith Tiempo 1: Mga Kagawian ni Fulandan

Karaniwan lámang
Naman si Ingkong.
Kung kayâ’t mula ba saan
Ang mga kuwentong nagsilang
Ng mga mapagbadyang anyo
Sa mauulap na lupain,
Sa mahahamog, di mawaring lawas,
Na marahil dahil sa paglikha o alkimiya,
Paglao’y naging enkantadong bulugan
At mga asong maamo,
Nakangising mga nuno,
Isang kalabaw na may pakpak,
Nagsasalitâng kabayo—
At ang higanteng Fulandan,
Dambuhala, mabalahibo’t hukluban?

Dalawang ulit na binibilot ni Ingkong
Ang kaniyang nganga sa dahong areca,
Binubudburan ng pinulbos na apog,
Nginunguya, nginangata
Upang magdura ng malapot at mapula;
Sariwa’t madagta ang halimuyak
Na humahalo sa umuusok pang kape.

Nakamatyag ang nag-aantok na mata
Ng batà sa kulubuting ápo
Na namnam ang salimbayang kape’t nganga;
Pupungas-pungas pa ang musmos
Subalit húli ng gisíng na tainga
Ang bawat mahiwagang salita,
At ang kaniyang diwa’y kumakapit
Kay Fulundan, kaylaki’t nakahilata
Sa mga alon, mistulang isang islang
Di madadaluyong. Gumagapang ang mga alimango’t
Bubuli sa kaniyang lumuting ilong
At siya’y humaging, minsan, at minsan pa,

At napabahing siya!—at naisinga
Si Ingkong, ang mahihiwagang kuwento,
Ang nganga’t kape
At siya’y umupo sa mesa,
Nagbubunyag ng pantasya, panaginip, at katha.

Fulandan, antigong pintungan
Ng aming mitikong kasaysayan,
Mahal na dambuhala, sumasalalay ang gunita
Sa iyong kolosal na katawang
May banlaw ng dumaraang panahon.
Umaawit ang aming nostalgia
At umaangkas ang tradisyon
Sa along payapa’t maunos,
Ginagambala ang sutil na kasaysayan
Ng mga anyong lipás at mahiwaga,
Ng naparam na misteryo’t
Malong naligtaang hiwaga.

*Talâ ng makata: Si Fulandan ay mitikong higante mula sa alamat na Gaddang na kinatatakutan at kinamamanghaan.

THE WAYS OF FULANDAN

Grandpa was not
A fanciful man.
So from where came
The stories that begot
Those phantom shapes
On cloudy landscapes,
The forms fuzzy and vapory,
By art or alchemy
Soon turned into spellbound boars
And bloodhounds tame,
Grinning goblins,
A carabao with wings,
A talking horse—
And the giant Fulandan,
Huge, hairy, and hoary?

Grandpa had his betel nut chew
Wrapped in areca cress twice folded,
Spiced with powdered limestone,
Chomped, masticated
Into spittle splashy and crimson;
Wild and woodsy the aromas blended
With his steaming coffee brew.

The boy’s drowsy eyes
Spied the shrivelled crone
Spiking the mix of brew and betel;
The droopy eyes stung
But the wakeful ears heard
Every magic word,
And his mind’s eye hung
On Fulandan, massive, sprawled
On the waves like a stable
Island. Crabs and lizards crawled
In his mossy nostril
And he sighed, once, twice,

And he sneezed!—and out flew
Grandpa, his magic stories, his chew
And his coffee brew,
And he sat at the table
Spilling fantasy, dream, and fable.

Fulandan, ancient store
Of our mythic lore,
Fond giant, the memory bounds
To your behemoth form
Laved by time and tides.
Our nostalgia resounds
And tradition rides
In calm, in storm,
Haunting tight history
With shapes archaic and cryptic,
With forfeited mystery
And long-lost magic.

Mula sa Marginal Annotations (2001)

Ilang Gunita ng Aking Pagkabata bílang Pagbakas sa Pagkahumaling sa mga Dramang De-Serye sa Telebisyon

Panayam na binigkas via Facetime para sa Ika-17 Ateneo de Manila University National Writers Workshop, Hunyo 7, 2019.

Larawang hiram mula sa Lifewire.com.

[Una muna, nais kong magpasalamat sa pasensiya at pag-unawa nina Christian Benitez at Dr. Christine Bellen, sa napakaraming akomodasyong ipinagkaloob nila sa akin habang ako ay narito sa Singapore para sa isang napakahalagang bagay. Ang totoo, kahapon pa dapat ako nakabalik sa Filipinas, upang makapiling sana kayó sa workshop. Ngunit may mga tawag pampamilya na kailangan kong harapín sa sumandaling ito. Samantala, dahil ayoko namang biguin kayó, pagdamutan na ninyo ang aking pakikipanayam, by remote. Nasisiyahan ako na kahit malayo, maaari pa rin táyong magtagpo-tagpo. Hindi ko mapalalagpas ang pagkakataong ito dahil, at sana’y maunawaan ninyo ang nostalgia ko rito, tulad ninyo’y naging fellow din ako ng Ateneo National Writers Workshop, noong inilungsad ito noong 2000, sa unang pagkakataon. Hinubog nang husto ng Ateneo Workshop ang aking kamalayan at pagsusumikap maging manunulat. At sa hulí, naengganyo rin ako nito na mula sa España, sa UST, ay tuluyang pumagaspas at humapon sa Katipunan, upang maging katrabaho sa akademya ang mga iginagalang na manunulat na nakilala ko sa workshop. Ano ba ang naibigan ko sa Ateneo Workshop, kung tutuusin? Pawang mahuhusay magbasa ang mga panelist, may sari-saring pagsipat at pamamaraan ng pagpapaliwanag. Isang natatanging lipunan ng kaluluwa, wika ng ani Emily Dickinson. Sa tingin ko, hindi pa rin naman ito nagbabago magpahanggang ngayon. ]

Bílang panimula, ibig kong ipagpauna na ang panayam na ito ay talagang pamamangka sa dalawang ilog—sa ilog ng paggunita at kritikal na pagdalumat. Nakatuon ang mga ito sa aking pagkabata, at sa mga kasalukuyan kong itinuturing na “pagkahumaling” sa mga Dramang De-Serye sa Telebisyon. Kamakailan, natapos ko ang isang kasaysayang pangkultura ng Teleserye sa Filipinas, na nagtangkang lagumin ang halos pito o walong dekada ng pag-angkop, pag-unlad, at pagbago sa nabanggit na anyo ng kulturang popular. Bagaman nakatuon sa mga natipon at nabuong artsibo na mula sa kung saan-saan ko nahalungkat, hindi ko napigilan ang sarili na ikuwento rin nang ikuwento sa kabuuan ng aking pagkakasaysayan, ang naratibo ng sarili kong mga pagkahumaling sa mga dramang tinatalakay. Kayâ sa isang bandá, ang kasaysayang pangkulturang nasulat ko’y isa ring kumpisal, isang personal na kasaysayan, na may isang lingid na tesis: hindi ko maisusulat ang proyektong ito kung wala ang aking mga pagkahumaling mulang kamusmusan hanggang sa ako’y gumulang. Ang intelektwal na gawain ay, tunay nga, isa ring personal na gawain sa mula’t mula. Hindi iyon dapat ikahiya, sa tingin ko, bagaman sa ating panulat, karaniwang ebanghelyo ang palagiang pagkukubli ng sarili, sa ngalan ng “sining” at mga kaakibat na pagsusumikap.

Marahil, upang hindi malimot ng sarili at ng lahat, kailangan kong igiit na bago pa man ako pumalaot sa aralíng pangkultura at pag-aaral ng kulturang popular, isa akong makata. Sa konteksto ng palihan o workshop sa malikhaing pagsulat, kung saan marami ang nagsimula sa atin bago pumalaot sa iba pang gawain, pinahahalagahan din ang sarili ng manunulat upang maunawaan ang kinakatha. Hindi ko alam kung inyong napapansin, lalo kung suki na kayó ng mga national writers workshop o kahit anupamang huntahang pampanitikan; lalaging may ilang pagkakataong pumipihit ang usapin mula sa teksto na siyang pangunahing paksa ng pagpapalihan patungo sa sarili. Sa mga ganito natin itinatanong ang mga sumusunod: Ano ba ang ibig mong sabihin? Ano ba talaga ang balak mo sa iyong katha? Marahil sapagkat hindi naman talaga iyon maiiwasan. Ang manunulat, kapag humaharap sa mga co-fellow at panelist ay, sa una’t hulí’y isang táong ibig maintindihan. Kailangang maintindihan ang akda, at sa palihan, mahalagang pinakikinggan ang panig ng manunulat. Hindi lámang nagwawakas ang usapin sa pagtasa sa tagumpay ng teksto habang hinihimay ang binabása. Parang sa hulí, hindi lámang naman tula, kuwento, sanaysay, o dula ang iniharap, itinanghal sa palihan. Sa likod ng mga titik ay mga táong, wika nga, may kasaysayan at pinanggagalingan. Minsan, hinihingi ang sama-samang pagtawid patungo sa distritong iyon ng mga personal na salaysay kung saan nagmumula ang isang kasámang manunulat.

Ibang-ibang mundo ang nasumpungan ko nang tuluyang pumalaot sa aralíng pangkultura at kulturang popular. Bagaman malaro at pangahas sa pagdadalumat, isa itong disiplinadong larang kung saan linulusaw talaga ang sarili. Noong ipinapanukala ko ang aking diseryasyon, nakaranas ako ng matinding desoryentasyon sapagkat natuklasan ko ang isang napakatindi kong kahinaan bílang manunulat: hindi ko pa talaga gamay ang rehistro at kagawian ng pagsulat at wika ng pananaliksik at iskolarsyip. Hiyang-hiya ako’t talagang nanliit dahil nagtuturo pa ako sa Ateneo ng kursong kilala sa tawag na English 12, isang asignaturang pampananaliksik. Para akong nadagukan sa aking lubhang kayabangan. Akala ko, sapat na ang natutuhan sa pagsulat-sulat, paglatha-lathala ng mga “pananaliksik” at “pagteteorya” na nitong hulí, natutuhan kong tanggapin na mga panimulang pretensiyon, lalo na sa kritikal na kahirapan. May aspirasyon sa salimuot o difficulty ang Lola ninyo. Kung sa tayutay, bakâ talagang mga paglulubid ng buhangin ang mga iyon, na ewan, bakâ rin naman may sinasabi kasi pinaniwalaan ng mga editor at reader ng mga journal na pinagpasahan at sakâ inilathala. Pero nakakaiyak ang pagkakatuklas, ang aking anagnorisis. Ang simple-simple ng komentaryong nakuha ko, pero talagang nakawawasak: ang gulo-gulo kong magsulat, hindi malinaw ang tesis, pasikot-sikot, ang daming satsat.

Masuwerte pa rin ako kahit na papaano, dahil sa isang táong naging bahagi ng panel ko, si Dr. Soledad Reyes. May pakiramdam ako na naiintindihan niya ang aking mga panimulang kahirapan. Sa depensa ng aking panukalang disertasyon, binanggit niya sa talakayan na isa akong makata, at ewan ko kung tanda talaga iyon ng kaniyang nakakikilig na tiwala. Parang nagpahinagap siyang anumang nagawa ko sa tula ay magagawa ko rin sa bagong larang na sinuong. Ngunit para sa akin, nakita ko sa pagbabanggit na iyon ang isang malaking hámon, ang hámon ng pagtatawid sa dalawang wari’y talagang magkaibang dako ng mga kakayahan. At natiyak kong ito nga ang hámon nang lapitan ako ni Dr. Reyes matapos ng depensa at aluking basahin pa-muli ang aking rebisadong proposal, labas sa kaniyang tungkulin bílang tagasuri. Sabi niya sa akin, na kulang na lámang ay lahukan pa ng kurot sa singit, “pigilin mo kasi ang sarili mo.”

Ang totoo, matapos marinig iyon, lalo akong nahiya dahil bumangga na muli sa aking dibdib ang madalas pinupunang pagiging maligoy at iba pang kalabisan, na noon pa man, lagi nang iniuugnay ng mga katoto, at lalo’t marahil, ng aking mga kaaway, sa aking kalakihan at timbang, dili kayâ sa aking madalas paminsan-minsan ay sobrang katarayan. Magpasa ba naman kasi ako ng 130 pahinang proposal, na nang makita ng aking isa pang dáting guro ay hindi napigilang biruin ako. Ang sabi: “Proposal ba iyan? Bakit parang tapos na?” Hindi ko tuloy maiwasang magunita ngayon, at iugnay dito, ang isang minsang pagbása ng makata at kaibigang Romulo Baquiran sa aking ikalawang aklat ng tula, ang Kung Saan sa Katawan (2013): Wika niya, “isang manunulat na “sobra” sa maraming aspekto itong si LJ. Nag-uumapaw kung baga at hindi ko tinutukoy ang kaniyang katawan ha.”

Isang pagdidisiplina ang tinupad ko sa aking mahigit isang taóng pagtapos sa disertasyon, at totoo, isang pagdidisiplina rin sa sarili, isang maigting na pagpipigil o pagtitimpi. Pagtabas sa aking mga kasobrahang hindi nakatutulong sa aking bagong proyekto. Mahalagang tinupad ko rito ang pagbubungad (foreground) sa aking paksa at pagpapalikod (background) ng sarili. E kasi nga, hindi naman ako makata sa pagsusulat ng naturang pag-aaral. Isa akong mananaliksik, ngunit mayroong sensibilidad ng malikhaing pagsulat. Kinailangan kong itabi muna ang “makata-sarili” na minsan kong ibinansag sa aking pamamaraan ng pagkatha.

Pero siyempre, pinagbigyan ko pa rin ang sarili na huwag makaligtaan ang sarili sa pananaliksik, kayâ naipasok ko pa rin itong paglalahad na ito na tanging bahaging pakumpisal sa aking pag-aaral, at siyang pinagtutuunan ko ng pansin sa pagkakataong ito. Sa siping ito, binabalikan ko ang aking kabataan, at pinahahalagahan ang pormatibong panahong iyon ng pagdating sa akin ng diwaing seryalisado at manapa, telebiswal. Bílang isang batàng laki sa telebisyon, matutunghayan dito ang aking musmos na mangha sa mga kuwentong madalas ay pangmatanda. Mangha iyong mananatiling wari’y anghel na nakabuntot sa akin, hanggang ako’y tumanda at bigyan siya ng pangalan:

Ipinanganak ako noong 1980, at bahagi ng aking pang-araw-araw na búhay ang aparatong nabanggit. Nasaksihan ko sa malapitan ang paghuhunos ng telebisyon—mulang de-pihit na blackand whiteat de-remote controlna coloredhanggang sa mga flatscreenat smartphone. Nasaksihan ko rin ang mga pagbabago’t pag-unlad ng industriyang nagtataguyod dito sa pamamagitan ng pagsubaybay sa maraming soap operang umeyre sa mga nagdaang taon.

Sa probinsiya, tuwing tag-araw, lumaki akong kasáma ang aking mga pinsan na pinalilipas ang mga hápon sa pakikinig ng mga soap operang Ilokano sa radyo. Paborito namin ang kuwento ng isang mag-asawang gulát at desmayado nang matuklasang ang manugang nilang “imported,” nang iuwi ng anak sa Filipinas mula sa America at ipakilala sa kanila, ay hindi pala “imported.” Sa gabi, nagpapaantok naman kami sa mga soap operang didaktiko at katatakutan. May halina ang sundan ang mga kuwentong arawan, lalo pa’t kapana-panabik ang pagsisiwalat ng mga pangyayari.

Nagpakasawa ako sa mga iyon, tulad ng pagpapakasawa ko sa mga lingguhang kuwento sa Liwayway, Bannawag, at iba pang komiks na hinihiram namin sa dapon [maliit na palengke o talipapa sa aming wika]. Lalo akong malululong sa seryalidad nang minsang mapapad sa aming bayan ang isang pangkat ng mga sarsuwelistang Ilokano na inabangan namin ang pagtatanghal sa may gymnasium ng bayan nang dalawang gabi ng piyesta.

Lahat naman kasi, halimbawa, sa telebisyon, ay pinanonood, tinatanggap ko lámang, kayâ hindi ko talaga matukoy kung kailan ako nagsimulang mag-usisa sa sarili hinggil sa aking mga pagkalugod, lalo sa soap opera. Tanda ko pa ang pagsubaybay tuwing hapon sa Ula, ang Batang Gubatni Judy Ann Santos at sa isang soap operang Sebuwano na sumikat sa Maynila, ang Isabel, Sugo ng Birhen, na nang inihahanda ko ang pag-aaral na ito’y hindi ko mahanapan ng anumang artsibo o talâ. Tanda ko ring nakikisabay ako sa pagluha sa bida ng isang Tagalisadong soap opera mula sa Japan, ang Oshin, siyang masasabi kong isa sa pinakaunang pagkakataon ng pagsikat ng mga serye mulang Silangang Asya sa Filipinas.

Lilitaw na lámang ang ganitong pagpihit tungo sa pagninilay hinggil dito noong ako ay maghayskul, at talagang di ko malilimutan ang pukaw na nagawa niyon. Isang hápon, habang dumaraan sa kuwarto ng mga magulang ko, natanaw kong pinanonood ng Mommy ko ang kuwento ng isang bidang dalagang banyaga. Taga-tabíng dagat, bagay na inisip kong dahilan ng kaniyang kulay kapeng buhok.

May kausap na aso ang babae, na wari’y sumasagot sa paraang self-talk.Napapasok ako sa silid at napaupo, hindi lámang dahil sa bighani sa babae—dahil ang totoo, talagang kaakit-akit siya. Nabalani rin ako ng kakaibang ideya ng seryeng ito na kalaunan ay malalaman kong tinatawag palang telenovela,gáling sa Mexico, at sinisimulan na ring pag-usapan ng mga kaeskuwela ko. Takâng-takâ ako kung bakit, ngunit nanatili akong nanonood sa mga sumunod na araw. Di ko alam, tinablan na rin palá ako ng “fever” ng seryeng iyon na tumama sa buong Filipinas.

Iyon, ang Marimarni Thalia, ang magiging pormal na inisyasyon ko sa pag-iisip at matagalang pagtangkilik sa mga soap opera. Lalawig pa ang kagawian sapagkat lubhang lulong ang aking pamilya sa mga ito. Natural na sinundan namin bílang mag-anak ang isinunod na isa pang seyreng Thalia, ang Maria la del Barrio. Samantala, nang dumagsa ang mga serye mulang Silangang Asya, hindi rin kami nagpahulí. Ang Mommy ko, naging suki sa Divisoria at Quiapo ng mga namimirata ng DVD. Nahawa sa amin ang dalawa kong tita na nakabase na sa Australia, na hanggang sa mga panahong ito’y sumusubaybay sa mga serye mulang South Korea sa pamamagitan, madalas, ng mga di-opisyal [piratado] na plataporma sa internet.

Papaano nga ba ako nahikayat na sumunod sa mga gayong de-seryeng kuwento, patuloy kong untag sa sarili. Noong batá-batá pa ako, bagaman kasáma ako ng mga tita at ng Mommy ko sa panononood ng Dynastyo Knots Landing, parang tumatagal lámang sa unang limang minuto ang atensiyon ko sa mga ito. Papaano ako nagkaroon ng gayong sensibilidad kalaunan? Papaano ko iyon natatagalan? Bakit ganoon iyon katalab?

 

Sa kasalukuyan, madaling usigin ang aking ginagawa bílang isang napaglumaang pamomroblema. Bakâ nga sabihin, gumagawa lámang ako ng alingasngas na hindi naman talaga alingasngas sa mga panahon ngayon. Pero ibig kong igiit ito: hinding-hindi magmamaliw ang isyu ng sarili, lalo sa manunulat na Filipino, na may suson-susong identidad na nga’y kailangan pang araw-araw na ipaliwanag kung bakit mahalaga ang kaniyang larang. Ang ehersisyo ng paggigiit ng sarili, sa kabila ng mga kinapapailalimang disiplina, sa ganang akin, ay isang pagtitindig ng pinagmumulan, paggugumiit ng tinig sa kabila ng samot-saring ingay ng daigdig. Sa maikling sabi, pagpapakilala at pagkilala sa angking kaakuhan. Na napakahalaga sa nagsisimula at kahit sa nagpapatuloy magsulat. Sa ganito lámang uubra ang mga bagay-bagay sapagkat kung tutuusin, ang debosyon sa pagsulat ay talagang isang buong búhay ng mga pagkahumaling. Sarili lámang ang nakakikilala sa pagkahumaling, sa gayong paraan na sarili lámang ang makauunawa sa mga pagkahumaling.

Sa Diksiyonaryo.ph, na batay sa sangguniang UP Diksiyonaryong Filipino, may kahulugang “ang pangingibabaw o pagsakop sa isip o damdamin ng bagay o tao na pinagnanasàan” ang dalumat ng pagkahumaling. At batay sa aking gunita ng mga pagkahumaling sa soap opera, seryalidad, at telenobela, hindi ito isang agad-agarang proseso bagkus halos isang buong búhay na nailalahad na kuwento. Ngunit higit iyong nilalagom ng isang larawang patuloy na nakadispley sa aking mesa—ang pinakahulíng larawan ko, bílang apat na buwang sanggol habang karga ng aking Lolo Daddy, ang lolo ko sa ina. Kuha iyon, ilang buwan bago siya pumanaw sa isang aksidente. Karaniwang alaala iyon, subalit mayroon doong isang pahiwatig ng parang magiging búhay ko kalaunan. Isang telebisyong black and white, marahil ay Sanyo ang tatak at may tapal pang iskrin na kung tawagin natin ngayon ay anti-glare, sa bandáng kaliwa naming maglolo. Noong una kong mapansin ito, namangha ako. Aba’y parang bahagi pala talaga ng aking talambuhay ang telebisyon mula’t sapul. At nagpatuloy nga iyon, dahil bahagi naman talaga ako ng henerasyong pinalaki sa telebisyon—at sa pangmalawakang mass media. Nagkamalay ako sa isang panahong naging marubdob ang pag-unlad ng talastasang pangmadla, at ganap nang umahon ang tinagurian ni Marshall Macluhan na “global village.” Ang isang matinding pangyayari o event na tinatawag ay hindi na lámang lalaging isang lokalisadong ganap, kundi pandaigdigan. Lahat ay pinag-uugnay-ugnay ng mass media. Monumento natin dito ang wari’y paulit-ulit na pagbagsak ng mga tore ng World Trade Center sa New York noong 9-11.

Naiisip ko ngayon, sa aking pagbabalik-tanaw sa kabataang pinuspos at mediated, kung baga, ng mga naratibo ng telebisyon, radyo, at ng mga kahanay na anyo, ang kung papaanong nagkabisa ang humaling sa akin. Suson-suson din ang aking paliwanag dito. Una’y naging balangkas ito ng pag-unawa sa aking mismong búhay, gaya ng makikita sa aking nabanggit na larawan. Naging paraan din ito ng paliwanag hinggil sa mga binhi ng interes sa mga naratibong de-serye, na kung tutuusin ay dulot lámang ng aking musmos na pagbatá sa boryong ng mahahabang tag-araw sa probinsiya, o ng mithing mag-aliw gámit ang telebisyon tuwing hapon pagkagaling sa eskuwela. May kinalaman din ang humaling sa mismong pagsusulat ko hinggil sa kinahumalingan—sa telebisyon, sa teleserye, sa sariling kasaysayan ng panonood. Katangi-tanging áral para sa akin ang talab ng humaling sa búhay, at búhay-panulat, marahil sapagkat nilalaman nito, hindi lámang ang mga impetus ng paglikha, kundi lalo’t higit, ang mga dahilan ng patuloy na pagsusulat. Nagsusulat ako dahil nahuhumaling ako sa pagsusulat. Nagsusulat ako dahil may kinahuhumalingan akong paksain o tema. Sa Diksiyonaryo.ph, isang sinonimo ng humaling ang “obsesyon,” wari’y isang di matatanggihan o mapipigilang puwersa ng nása at pag-angkin. Sa panulat, naaangkin ko ang talagang kinahuhumalingan, nabubulatlat, nauunawaan. Sa pag-unawa naman sa aking humaling, nababalikan ko ang aking sarili, at ang angking kalikasan na lumunggati.

Kapag nanonood ba ako ng teleserye, halimbawa, ano ba ang aking lunggati at ako’y nahuhumaling? Ang sabi ni Robert Allen (1985), ang soap opera, sa kaibuturan nito, ay isang “narrative text in service of an economic imperative.” Isang napagkakakitahang naratibo, binebenta hanggang may demand. Ang pagbebenta’t transaksiyong ito ang nagsasabi sa ating walang hanggahan ang anyo sa pagkukuwento, hanggang may demand. Bukás ito hanggang sa wakasán na mismo ng produksiyon, o wakasán ng mga tagatangkilik ang pakikinig o panonood. Humaling táyo, tiyak sa kuwento, sa rubdob, misteryo’t salimuot, ngunit higit táyong humaling sa inaabangang katapusan, lalo sa daigdig at búhay na walang kakalasan o closure. Batid nating may katapusan ang lahat, walang habambúhay na salaysay, walang hindi nagwawakas, kahit na ang Ang Probinsyano na parang hindi na matatapos kailanman, tulad ng maraming daytime soap opera sa America na sa kasalukuyan ay kuwento na ng mga kaapo-apuhan ang pinapaksa’t sinusundan. May humaling sa pag-aabang sa kauuwian ng lahat ng pagsubok, at may humaling din sa kalulugaran ng masasamâ sa kuwento. May katarungan ang naratibo, at di tulad sa tunay na búhay, napananagot ang mga maysala’t nagkamali. Babangon ang dinurog, at maibabalik ang balanse ng búhay. Siyempre, ibinubukod (isolate) ko muna ang mga ito mula sa aspektong napagkakakitahan ng anyo, sa ekonomikong tungkulin nito, na hindi ko naman itinatatwa. Isa naman talaga itong produkto.

Romantiko mang maituturing, marahil, nakaugat ang ganitong humaling sa aking masasabing sariling politika—isang politika ng pag-asa, politika ng posibilidad. Bílang manunulat, kailangan kong maniwala, kailangan kong manalig dahil ito lámang ang paraan upang magpatuloy na lumikha. Bata pa lámang ako, nahutok na ako ng mga de-seryeng naratibo sa isang imahinasyong komiko, sa balangkas ng harayang naniniwala, at maniniwala na maganda pa nga ang daigdig. Ito ang kaloob sa akin, sa tingin ko, ng mga seryalisadong salaysay sa nagdaan, mulang arawang soap opera sa radyo at telebisyon hanggang sarsuwelang tinunghayan nang dalawang gabi sa pistahan. Higit pa sa aliw ang udyok ng humaling, kung gayon, kundi lalo’t higit, pananampalataya sa pangingibabaw ng kabutihan, sa pananagumpay sa mga pagsusumikap, sa pagkakasumpong sa katotohanang lilitaw, “kapalaran man ay ibinaligtad,” wika nga ng theme song ng Mara Clara. Pananaw ang ipinagkaloob sa akin ng mga de-seryeng drama, isang pananaw na may pagtanggap sa palagiang nagbabagong takbo ng gulong ng palad. Dahil marahil, sa aking paniwala, ang maging manunulat ay maging tagapagbunyag ng pag-asa, sa gitna ng dilim, ng gulo at galaw, ng kasalatan at karukhaan, ng paninindak at pagpapatahimik, ng pang-aapi at pangmamangmang. Kahit lubhang mahirap. Kahit ang pag-asa mismo ng sarili, ng manunulat, ay umaandap.

Bílang pangwakas, isa pang kaloob marahil ng pagkahumaling ko sa de-seryeng drama ay ang maunawaan ang tunay na ibig sabihin ng kagawian ng paghahambing sa búhay at sa soap opera o teleserye. Ang pamagat ng disertasyon ko ay Ang Drama ng Ating Búhay, na ibig maglaro sa kahulugan ng pangngalan (noun) na “drama,” na tumutukoy nga sa soap opera, at ang pang-uring (adjective) “drama,” na isa namang mapamunang salita na lumalait sa pagiging nguyngoy, pagbaha ng luha, o wika nga, karaniwang kadramahan. Totoo namang talagang madrama ang ating búhay, at madaling ibalangkas sa pananaw ng soap opera o teleserye. Maaaring ikainis ang ganitong pakiwari ng mga pormalista at nananalig sa pangangailangang makasining na sopistikasyon ng naratibo. Ngunit wala silang magagawa lalo pa’t ang búhay, sa totoo lámang, ay talagang mapagbiro kung minsan at bigla ka na lámang dadagukan ng kung anu-anong krisis o pagsubok na parang sa mga soap opera, teleserye, o pelikula mo lámang natutunghayang hinaharap at pinangingibabawan. Biyayang maituturing ang mailalarawang isang “pananaw panteleserye,” sapagkat kung ganitong pananaw ang mayroon ka, madali mong maipatatanggap sa sarili ang pangyayari at mag-aabang ka sa pagbuti ng lahat. Pero alam mo rin na bakâ hindi iyon agad-agad na mangyari at bakâ sumapit din sa iyo ang pag-uusisa ni Job sa Maykapal ng mga dahilan ng lahat ng iyong mga kasawian. Gagawin kang tao ng pananaw na panteleserye. Hindi ka man ganap na ihanda sa lahat ng paglilikot ng kuwento, makaaasa kang ang ligoy ay may kahihinatnan. Tuturaan ka ng teleserye na mag-abang. At, sabi ko nga, maniwala, basta, maniwala.

Clementi
Republika ng Singapore
Hunyo 7, 2019

Ilang Salita at Pasasalamat para sa Paglulunsad ng Aralín at Siyasat

 

Tanghalang Teresita Quirino, The Graduate School, University of Santo Tomas, Abril 4, 2019

Ako, kasáma sina Fermin Yabut at Ailil Alvarez, Deputy Director at Director ng University of Santo Tomas Publishing House. Mga larawang kuha ni Paul Castillo.

Humaba man nang humaba ang prusisyon ng aking búhay at sining, totoo yatang palaging magtutuloy ito, kahit papaano, sa dambana ng aking minulan at pagsisimula. Ang dambanang iyan ay ang University of Santo Tomas, kung saan ko unang pinangarap maging manunulat, mga dalawang dekada na ang nakalilipas. Dito ko unang minithing tumula; at sa isa naming klase sa Literary Criticism, hinangad ding maging kritikong pampanitikan. Ang lakas lámang ng aking datíng at ng aking loob. Ang kapal din ng mukha at tapang ng sikmura. Isang okasyon ng pagtatagpo ng mga dulo ng arko ang aklat na Aralín at Siyasat.

Nawa’y sa pamamagitan nito’y naipamamalas ko nga, sa pamamagitan ng pagninilay sa iba’t ibang aspekto ng panulaang Filipino, ang kakayahan at nakayanan sa isa pang pinaglilingkurang tungkuling pangmanunulat. Laging marubdob ang aking pasasalamat, na kahit lumaboy ako sa kung saan-saan, hindi ako naligtaan kailanman at patuloy na pinatutuloy sa mabunying tahanan. Anuman ang mangyari, kahit ganap nang napadpad at humapon sa Katipunan, at masugid na pinag-aral pa ng Taft Avenue-Malate, isa lámang ang aking alma mater forever. Di yata’t sumibol ang aking angking golden lilies sa dilig ng ulan at baha sa España.

Nagpapasalamat ako sa UST Publishing House sa patuloy na pagtangkilik sa akin, lalo na kina Jack Wigley at Ailil Alvarez na kumupkop sa aking ikatlong aklat sa USTPH. Pasasalamat din sa aking mga naging guro, ang ilan ay naging kasamahan kalaunan; naging mahalaga kayó sa paghulma sa aking pagkatuto. Salamat sa pagbása at di miminsang pagpapabása. Pasasalamat sa aking pamilya, lalo sa aking mga magulang, na kung hindi nagtiwalang mapangagatawanan ko ang ganitong búhay ay wala itong aklat at ang langkay na mga pagdiriwang. Alay ko ang aklat na ito sa kanila.

Alay ko rin ang aklat sa alaala ng dalawang mapagkanlong na manunulat na nagsilbing inspirasyon at liwanag sa aking pagpapatuloy—sina Cirilo F. Bautista at Ophelia Alcantara-Dimalanta—kapwa nagpapaalala sa akin sa mga birtud ng kahusayan at pag-uugat. Alay ko rin ang aklat na ito sa mambabásang Filipino na hinahangad kong higit na makasumpong sa panitikan ng ikagagaling at ikagiginhawa.

Maraming salamat po, at pakiusap, may dalawa pa po akong aklat! Bili na ho kayó, mga suki!

Dasálin 38: Dorothy Sayers

Larawan ni Dorothy Sayers mula sa Mula sa Murder&Mayhem.com.

Kayhirap, talagang kayhirap
Taluntonin, akyatin ang mabatong landas
Patungong Kalbaryo, upang iligtas ang santinakpan; higit
Na maigi pang magpamalas ng isang kahanga-hangang himala,
Sumilip mula sa mga ulap, itaas ang kanang kamay
Na nakapangyayári, at sa kagyat na pagkidlat, ganap
Na pangaligkigin ang daigdig. Subalit di ito gawi
Ng Diyos, siyang makapangyarihan,
At sa halip, nagpaningas Siya sa pagpasan sa krus,
Pagtanggap sa koronang tinik, pagbatá sa mga sugat.

Dasálin 37: Awit ng mga Distiyerong Salvadoran sa mga Distiyerong Guatemalan

Larawan ni Luizclas sa Pexels.com.

Nagdarasal pa rin kami, umaawit,
Nangangarap pa rin sa pagdating
Ng araw na muling hahapon ang mga ibon
At bubukad ang mga bulaklak
At magbabalik ang mga mahal na nawala.

Nabubuhay pa rin kaming naniniwala
Na sisibol isang araw ang pag-ibig,
Ang bait, ang sampalataya,
Mistulang mga rosas sa taglamig.

Naniniwala pa rin kaming ang Diyos
Ay isisilang na muli sa aming lupain
Sa paghahanda sa mga puso naming
Sabsaban sa pagbangon ng isang bagumbayan.

Dasálin 14: Kumpisal ni San Agustin

Larawan mula sa Franciscan Media.org.

Dakila Ka, O Panginoon, at nararapat lámang
Papurihan. Ang Iyong kapangyariha’y kahanga-hanga,

Ang Iyong dunong, walang-hanggan. At ang tao, pagkat
Bahagi ng Iyong linalang, naghahangad na sambahin Ka;

Itong tao na pasan ang angking mortalidad, binabagabag
Ng kaniyang salà, inuusig ng kabatirang itinataboy

Mo ang mapagmataas—itong tao na bahagi ng Iyong obra’y
Nilulunggating papurihan Ka. Dinudulutan mo kami

Ng galak sa pagdakila sa Iyo; linikha mo kami sa Iyong
Wangis at ang aming mga puso’y di mapapatanag hangga’t

Di nasusumpungan ang kapahingahan sa Iyo. Panginoon,
Turuan mo akong umalam at umunawa kung alin sa mga ito

Ang pahalagahang dapat—ang dasalan Ka o purihin Ka;
At gayundin, ang kilalanin Ka o luhuran Ka.

Ngunit sino nga ba ang tumatawag sa iyo na di Ka
Kilalá? Sapagkat maaari Ka ring namang tawagin

Ng sa iyo’y di nakakikilala, subalit di ka kahit
Man lámang maaaninagan. Marahil, tinatawag Ka namin

Upang ika’y makilala’t mamukhaan. Sapagkat papaano
Nga ba nila mapipintuho Siyang hindi naman nila

Sinasampalatayanan? Papaano silang maniniwala
Kung wala silang gabay? Ang lahat ng naghahanap

Sa Panginoon ay papupurihan Siya. Sapagkat sinumang
Naghahanap ay makatatagpo, at sinumang makasusumpong

Sa Kaniya’y bigigkas ng pagdakila. Hayaan Mo akong
Hanapin Ka, Panginoon, at tawagin kang itinataas

Itong aking tiwala; ito’y dahil naipangaral ka sa amin.
O, Panginoon, inaabót Ka ng aking pananalig—

Itong pananalig na handog mo sa akin, na iyong
binhi sa akin, sa pamamagitan ng pagkakatawang-

Tao ng Iyong Anak, sa ministeryo ng iyong tagapangaral.

Sa Pamumulitika ng Telebisyon

Una, bílang mag-aaral ng telebisyong Filipino, gusto kong linawin na wala akong ilusyon na palaging matayog ang layunin ng midyum na ito. May hangarin itong kumita. Kayâ kailangan nitong paglingkuran ang mamamayan na tumatangkilik dito, at naturalmente, ang mga interes pangnegosyo nito. Hindi na dapat pagtakhan kung ito ang humahakot ng laksang pamumuhunan ng industriya ng advertising—sa naghuhunos na makabagong daigdig, nananatili itong may malawak na abót sa lahat ng mga pangmadlang midyum na pawang umaasa dito upang manatiling buháy.

Kayâ ito rin ang tapunán ng pondo ng mga nangangampanya tuwing panahon ng halalan. Milyones kada segundo ang singil nito sa bawat kandidatong ibig maipaabot ang kani-kanilang mensahe at plataporma sa pamamagitan ng telebisyon. May maparikalang nagtaka tuloy minsan, sa social media, kung bakit nagkukumahog ang mga kandidato sa pambansang larang na gumasta nang milyong halaga samantalang ang sasahurin naman sa pag-upo ay di hamak na kaliitan. Muli, wala akong ilusyon, at nauunawaan kong bawat oras ng pag-eeyre ay mahalaga at may halaga. Sa paninimbang sa mga pagpapahalaga, maraming kailangang isaalang-alang ang brodkast bílang kalakal. Isa na riyan marahil ang pananatiling nakalutang, salpukin man nang matinding kompetisyon, o ituring na kalaban ng makapangyarihang nakaupo. Ang buong grid ng brodkasting ay maaaring ipagbili sa tamang panahon at tamang halaga. 

Kahit na ang anyong nakamihasnan nang tawaging drama anthology, na sa kasaysayan ng telebisyong Filipino ay nakagawiang maging tanghalan ng mga wakásang drama at husay sa pagganap ng mga tampok na artista.[1] Mahabang talakayan ang kakailanganin upang bakasin ang naging ambag nito sa paghubog ng telebiswal na danas sa Filipinas. Ngunit para sa kasalukuyang diskusyon, may ilan lámang akong magandang halimbawang babanggitin. Ang Balintataw, noong panahon ni Marcos, naging lunsaran ng masinop, matalinong dramang pantelebisyon at mahusay na pag-arte, dahil na rin sa taguyod dito ng mga bumubuo ng Philippine Educational Theater Association. Matapos nito, ang marami pang antolohiya ng kuwentong may tanghal na isang aktres madalas [katulad ng Coney Reyes on Camera ng dekada 80 hanggang 90 halimbawa], maging kuwentong búhay [at buháy], na gawa rin ng pagsasalin sa telebisyon ng pormat panradyong nagtatanghal ng dramang batay sa mga padalang sulat ng manonood. 

Natatangi pa rin sa nabanggit na pormat ang Lovingly Yours, Helen ng yumaong Helen Vela noong dekada 80 hanggang 90. Didaktiko man at tuwirang pinalalamnan ng Kristiyanong halagahan, nakalapag ito palagi sa mga danas na buháy at totoo sa konteksto at kulturang Filipino. Nawala na ang mga antolohiyang may tampok na isang artista, ang mga minsang tinawag na “telesine” o wakásang dramang malapelikula, pati na ang mga “mini-series” na di kasinligoy ng mga soap opera at nagtatapos nang ilang linggong minsanang pagpapalabas [madalas ay sa weekend]. Pero nanatiling buháy ang mga antolohiyang nakabatay sa sulat o totoong búhay. Masasabing dahil ito sa pagiging higit na interesado ng manonood sa tunay na kuwento ng kapwa tao, gaano man kakatwa, karimarimarim, o makabagbag-damdamin. Nananatili ang halina ng nasabing pormat, kahit patay na halos ang institusyon ng koreyo at nahalinhan na ng teknolohiya ng e-mail.

1991 pa umeeyre ang Maalaala Mo Kaya ng ABS-CBN, samantalang 2002 naman tumapat dito ang Magpakailanman ng GMA. Sa simula, higit na nakilala ang Maalaala sa mga kuwento nitong batay sa mga liham na binabása at pinagninilayan ng malumanay-sa-pagpapayong host na si Charo Santos-Concio, kasalukuyang chief content officer ng network. Nagtampok din ito ng nga dramang katha, lalo pa’t lumalabas din dito’t umaarte ang host, na kilala ring aktres, sa kabila ng kaabalahan sa mga korporatibong gawain. Natuklasan din ng palabas kalaunan ang potensiyal ng drama anthology upang makapagpamalay sa pamamagitan ng pagsasadrama ng mga kalagayan o sitwasyong paksa o pinagtutuunan ng napapanahong advocacy at kampanyang panlipunan. Nagtampok din ito ng kuwentong-búhay ng matatagumpay na indibidwal at celebrity. Madalas nitong sundan ang takbo ng panahon, gaya ng makikita sa mga tagpuan at tema ng kuwento [masdan na lámang ang mga episode nito tuwing Pasko, Araw ng mga Puso, o Todos Los Santos]. Ang hindi lámang nagbabago, ang pagpapamagat sa mga episode na palagiang nakabatay sa susing salitâng tumutukoy sa isang mahalagang bagay sa kuwento, na sa isang panahon ay naging lingguhan pang pahulaan para sa mga manonood na binibigyan ng papremyo.

Katulad din naman nito halos ang Magpakailanman ni Mel Tiangco, na nagsasalaysay din ng mga kuwentong búhay. Subalit sapagkat sadyang mas matagal na sa eyre, napaghunos na ng Maalaala ang anyong telebiswal upang umagapay sa nagbabagong panlasa ng manonood—at maaari, pati na rin sa nagbabagong korporatibong interes ng network. Isa na riyan ang pagtatampok dito sa mga kuwentong búhay ng mga politiko na madalas lumilitaw sa panahon ng halalan. Sa ngayon, wala pa akong datos kung kailan ito nagsimula, papaano nagaganap, kung may bayarán o singilan bang nangyayari, at kung may mga etikal na hanggahan bang nahahakbangan. Hindi naman din talaga masamâ siguro, dahil sa mga orisonte ng telebiswal na posibilidad, maaari ngang maging interesante rin para sa madla ang drama ng búhay ng mga politiko. Huwag lámang sigurong maging gaanong garapal sa pagpapabango sa pamamagitan ng naratibo, dahil bakâ sa hulí’y makapagtanghal, hindi ng dapat ihalal, kundi ng isang dapat iluklok sa pantiyon ng mga santo, kahit hindi naman.

Sa panig ng politiko, nakatutulong talaga ito bílang dramatikong pagpapakilala, kapara ng madalas na kagawian ng pagsasakomiks ng kanilang talambuhay para sa kampanyang elektoral. Kung may báyad nga ito’y sapat na ang airtime bílang kolateral. Isa pa, lalahukan pa rin naman ito ng kikitang komersiyal. Puwede ring ang báyad ay hindi pinansiyal, o hindi lámang pinansiyal. Binabalikan ko sa pagkakataong ito ang aklat ni Alfred McCoy na An Anarchy of Families: State and Family in the Philippines (University of Wisconsin Press, 1993; Ateneo de Manila University Press, 1994), at wala na rin akong gaanong pagtataka, lalo sa kakayahan ng pamilya Lopez, ang may-ari ng ABS-CBN, na gamítin ang lahat nilang mapagkukunan, manatili lámang sa poder ng impluwensiya at kapangyarihan. Sa pagkakataong ito, malinaw namang muling ginagamit ng network ang drama anthology bílang akomodasyong pampolitika, lalo pa’t dinuduro ng kasalukuyang rehimen.

Ilang ulit nang nakasangkapan ang Maalaala sa wari’y pagpapaigting ng mga pambansang kandidatura. Bandáng 2004, masasabing nakatulong ito sa pagbabalik sa senado ni Miriam Defensor-Santiago, lalo pa’t sa anyo ng drama, itinanghal ng palabas ang táong-táong kuwento niya bílang babaeng nagpunyagi at inang nagdadalamhati sa malagim na pagpapatiwakal ng anak. Sa tingin ko, nahango nito ang karera ni Santiago mula sa lusak ng pagiging bahagi ng mga humarang sa impeachment ni Pang. Joseph Estrada noong 2001. 

Noong 2010, isang taon matapos ng pagpanaw ni Pang. Corazon Aquino sa sakít na kanser, nagamit din ito hindi lámang upang gunitain ang “kabayanihan” ng unang babaeng pangulo at ng kaniyang esposong martir na binaril sa tarmac, kundi pati na rin upang paalingawngawin ang naging kampanya ng kanilang nag-iisang anak na lalaki sa pagkapangulo, na kumatawan sa kanilang diwa at uri ng politika. At nagwagi nga si Pang. Benigno Simeon Aquino III. 

Noong 2016 naman, nagamit din ito upang maipakilala si Pangalawang Pang. Leni Robredo. Itinanghal ang búhay at trahedya ng kaniyang yumaong esposong si Sec. Jesse Robredo, at wari’y ipinanukala rin ang malaking pagkakahalintulad ng kuwento sa kuwento ng mag-asawang Aquino. Mahalagang banggitin ito sapagkat sa pagkakataong iyon, mahigpit na katunggali ni Gng. Robredo ang nag-iisang anak na lalaki ni Marcos. Sa pangkalahatan, interesante ang tesis ng mga palabas hinggil sa mga paksang tao, o kanilang mga “tunay” bagaman lingid na itinatampok. Lahat ay tulad ng karaniwan, bagaman may hinaharap na napakalaki o napakabigat na kapalaran. Ano pa nga ba ito kundi ang pagiging lingkod-bayan, ang kanilang bugtong na kabayanihan?

Kung tutuusin, hindi na ito isang bagong kagawian sa larang at mga midyum pantalastasan, lalo pa’t nagamit ding makailang ulit ang malaganap na midyum ng pelikula para sa ganitong adhikain. Masasabing pinakatampok na halimbawa sa kasaysayan ang mismong produksiyon hinggil sa búhay ni Marcos, sa una niyang pagtakbo bílang pangulo noong 1965, ang Iginuhit ng Tadhana. Nagdulot ito ng kagyat na alingasngas na lalo pang nagpasikat sa magiging diktador kalaunan. Pinaniniwalaang isa ito sa dahilan ng tuluyang pagkatalo ng kalaban, ang nakaupong si Pang. Diosdado Macapagal.[2]   

Isang linggo pa lámang matapos pumutok ang pagpapaboykot sa pelikula hinggil sa sinasabing maatikabong búhay ng dáting hepe ng Philippine National Police (PNP), tumatakbong senador ngayon; at pagpuna sa mga kawani ng produksiyon sa kanilang kolaborasyon sa opisyal na nabanggit, siyang unang naging matigas na mukha ng pambansang Operasyong “Tokhang” laban sa ipinagbabawal na droga noong 2016, heto namang gumulat ang trailer ng Maalaala sa telebisyon hinggil sa búhay at sapalaran ng kanang kamay ng pangulo ng Filipinas, na tumatakbo ring senador. 

Malinaw na hindi nasiyahan ang mamà sa pagpapakalat ng kaniyang mukha at pangalan sa buong bansa sa pamamagitan ng mga tarpulin. Matagumpay na pormulang maituturing ang pagbaling sa Maalaala tuwing eleksiyon. Matitiyak nito ang name recall ng sinumang tumatakbo, at higit sa lahat, maitatanghal ang kuwentong-búhay at sapalarang pílit na inilalapit sa naratibo ng karaniwang tao. Masaklap lámang isipin na tiyak na mangungusap ito sa damdaming mayhilig sa pagpapakatao ng mga Filipino, at sa nakamihasnang pagkakaunawa sa ideya ng sapalaran ng bayani at gulóng ng palad. Sa bisà ng naratibo, naitatanghal ang kahit sinong pinabili lámang ng sukà sa kanto bílang karapat-dapat iboto, at kumakatawan sa mga personal na pagpapahalaga ng botante. Tulad nitong bagong itatanghal, na agad ibinalangkas sa trailer bílang naharap sa wari’y hindi maipagpapalibang napakalaking kapalaran, na mas malaki pa palá sa kaniyang hininagap na dati’y nahahanggahan lámang ng Lungsod Davao.

May konteksto itong hindi maitatatwa ng ABS-CBN. Gaya ng sa nakaraan [sa mga Aquino, halimbawa, na nagbalik sa kanila sa poder ng negosyo noong 1986], talagang nagbabayad ang network, kundi man ng utang, utang na loob. Sa kaso ng kanang kamay ng pangulo, masasabing may kinalaman ang akomodasyon sa banta ng pangulong hindi lalagda sa renewal ng prangkisa ng network sa Kongreso, lalo pa’t mapapasó na ito sa susunod na taon.[3] Naging leverage ito ng punòng ehekutibo upang lalong mapatiklop ang network, na noon ding nagdaang halalan, nag-eyre naman ng mga advertisement kontra sa kaniyang kandidatura at pinondohan ng arkinemisis na si Sen. Antonio Trillanes.[4] 

Napakamurang pamumuhunan ang drama anthology para makabawi sa pangulo, kung iisipin. Matapos ng kunwa’y parangal sa namayapang si Sen. Edgardo Angara nitong nagdaang Sabado, na sa tingin ko’y ibig lámang talagang magpagunita sa botante na muli ring tumatakbo ang kaniyang anak para senador, isusunod nila itong talambuhay tungkol sa matapat na tagapaglingkod ng presidente, na madalas bansagang pambansa o presidential photobomber. Sino nga ba itong táong ito na anila’y ang tanging bisyo ay serbisyo? Maganda nga sigurong makilala. Siyempre, may kabatiran naman ang network na puputaktihin ito ng puna, kayâ, maaari, ayos lámang ito at handa na sila. Mabuti naman sa negosyo ang kapalit. Isa pa, maigi ngang mapag-usapan upang lalong maging maugong. Nagtutulak ang intriga ng panonood. 

Sa biopic ng PNP chief sa pinilakang-tábing, pinuna nang katakot-takot ang aktor na gumanap, isang masugid na tagapagtanggol ng rehimen, at ang direktor, na nagtangka pang mangatwiran. Umabot na nga ito sa boykot, at batay sa mga lumulutang na ulat sa social media, mukhang nilalangaw ito sa mga sinehan. Maaari rin naman itong abútin ng mga prodyuser, direktor, aktor, at manunulat ng episode ng Maalaala. Nauna na nga akong tumili kay Ate Charo. Ngunit bago ko imungkahi na patayin na lámang ang ating mga telebisyon sa susunod na Sabado ng gabi, unawain natin ang ilang bagay na may kinalaman sa pamumulitika ng telebisyon, at lalo na sa pakikilahok sa mga gawaing ganito ng mga institusyong pantalastasan sa panahon ng malawakang paninindak sa mamamayan, panggigipit sa mga kritiko, at pagpapakalat ng kalisyaan at kasinungalingan sa mga espasyo ng diskurso. 

Pangunahin dito ang esensiyal na layon ng drama sa pangkalahatan—kahit sa anyong pantelebisyon nito. Mahalagang tunguhin nito ang pagsasadula ng aksiyon ng mga táong kundi man higit sa atin ang kadakilaan ay talagang malubha o salat ang katauhan upang ating mapagnilayan at makapagdulot ng mataas na kabatiran—katha man o batay sa tunay na búhay. Klasikong pananaw ito, totoo, ngunit ito naman talaga ang dahilan kung bakit táyo nanonood ng drama, kahit ng drama anthology. Ang problema, maaari rin itong mabaluktot, kayâ nga nagiging platapormang pampolitika rin ito, tulad sa ating kaso ngayon. Nakapangangatwiran ito sa pamamagitan ng imaheng kinatha, at nakapagbabalangkas ng kaisipang maaaring makapagligaw, makapagpalabo kaysa makapagpalinaw, at siyempre, makapagsinungaling. Kailangang balikán ang esensiya nito, lalo sa panahon ng itinatatwang malawakang panlipunang pagsikil. Kailangang igiit ang estetiko, pati na rin ang panlipunang tungkulin nito, na dapat lámang na makiling sa pagpapasumpong sa katotohanan. Kailangang maibukod ito sa kilala nating mga anyo ng propaganda. Madalas, hindi karapat-dapat tangkilikin, ni pagtapunan ng sansaglit na pansin, ang mga ito.

Tanggap ko bílang mag-aaral ng telebisyong Filipino na may mga pinangangalagaan ang brodkasting. Kailangan nitong kumita. At kailangan nitong manatiling matatag, anumang kaayusang pampolitika ang umiiral. Sanay ang mga Lopez sumayaw sa tugtog, at sakali mang tuluyan silang masapol ng ngitngit ng poon, alam kong makapagpapanibago sila ng lakas at pamumuhunan sa tamang panahon, at tulad noong 1986, maibabangon at maihahanay ang mga sarili sa bagong nakapoder. Lahat iyan ay nasa kasaysayang isinulat ni McCoy, at sa aklat na nabanggit na pumaksa sa kasaysayan ng oligarkiya sa bansa. Pero huwag nating palampasin itong lubhang pagsalaula sa drama anthology, na sa tingin ko’y dapat ginagamit sa mga higit na kapaki-pakinabang na adhika, kahit pa nanunulay din sa pang-aaliw at pagkita. Malaking-malaki na talaga ang problema kung kailangan nang magbenta ng kaluluwa, bagaman totoo rin marahil ang sabi nila na madalas, ang negosyo’y walang kaluluwa. 

Itatapon na lámang ba talaga natin ang mga pagpapahalaga sa labas ng bintana kahit pílit isinasalaksak sa lalamunan ng mga walang magawang kawani ang ganitong korporatibong kagawian, pati ang pangangailangang pagsasawalang-kibo at kolaborasyon? Di tulad sa pelikula na higit na tuwiran ang mga pagkakasangkot, ang mga kawaning ito’y kailangang sumunod sa korporatibong utos ng hari. Kasámang naaabo ang kanilang dangal, bagaman maaari, maláy din sila at talagang nakikisangkot sa gawing ito. Madaling gawin ang pagkaligta para sa kapitalista at/o nangangapital na kailangang makibagay. Dito, kailangang igiit na sistemiko ang suliranin, at sistemiko rin ang hinihinging pagpapanagot. Maitatanong, sa bandáng hulí: Nakabubuti ba ito sa mamamayan? Ito ba talaga’y “in the service of the Filipino”? Siyempre, wala naman nang plastikan, ganyan talaga ang búhay, mga mare at pare, mga momshie at popshie. Ano ba ang puwedeng gawin ng mamamayang dapat maghimagsik, at hinihikayat kong maghimagsik, sa nasasaksihang lokohan? Nasabi ko na. Magpatay ng telebisyon. Iyan ang ating bugtong na kapangyarihan. 

O kung manood man, manood nang matalik at kritikal. At, ibunyag sa social media ang mga brand o kompanyang nagtataguyod sa episode. Nakikilahok ang mga ito sa lokohan. Dapat silang iboykot. Huwag tangkilikin. Punahin ang lumilitaw na naging endorsement sa paksa ng palabas. Kailangang din nilang manginig at manikluhod. Makapangyarihan pa rin ang manonood. Huwag palalansi at magbulag-bulagan, lalo pa’t nanginginig sa tákot itong network. Nawa’y sa pagpapatay ng, o pagmamatyag sa telebisyon bílang protesta, magbukas ang ating mga mata. May halaga rin naman ang ating panonood at pagtangkilik. Karapatan natin ang masuka.

Talâ

[1] Inilarawan minsan ang drama anthology bílang mala-soap opera at, “lingguhang presentasyon ng mga madudulang sitwasyon na kung hindi man orihinal na katha ay nakabatay sa sulat o kaso sa korte.” Basahin ang Flores, Patrick at Santa Maria De la Paz, Cecilia, “Ang Laya at Layaw ng Soap Opera,” Sining at Lipunan (Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, 2000), 76-81.

[2] Basahin ang Santos, Simon, “September 3, 1965: Movie [Iginuhit ng Tadhana] on Marcos Suspended,” Video 48.blogspot.com, Mayo 15, 2008, http://video48.blogspot.com/2008/05/september-3-1965-movie-on-marcos.html. 

[3] Basahin ang Placido, Dharel, “Duterte, to ‘object’ to ABS-CBN franchise renewal,” ABS-CBN News.com, Nobyembre 8, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/08/18/duterte-to-object-to-abs-cbn-franchise-renewal.

[4] Basahin ang Medina, Andrei, “ABS-CBN targeted for airing Anti-Duterte ad,” Spot.ph, Mayo 6, 2016, https://www.spot.ph/newsfeatures/the-latest-news-features/66241/anti-duterte-ad-abs-cbn-a1100-20160506.

Bagong Tula: Isang Paalaala

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

The House committee on justice approved the bill that would lower the minimum age of criminal responsibility from 15 years old to 9 years old.—Rappler.com

Handang-handa táyong markahan
Ang mga musmos bílang kriminal
Matapos umindak at magdasal
Hawak ang ating mga Santo Niño.

Noong Linggo lámang iyon,
At pinagninilayan sa mga pulpito
Ang Pagkakahanap sa Batàng Hesus
Sa Templo. Umalingawngaw
Ang pagkamasunurin ng bugtong
Na anak, pati ang tahimik na lingid
Na búhay hanggang magkagulang.

Ngayon, heto táyong pinagtatalo-
Talo ng Maykapangyarihan, waring
Mga batà sa laro, di magkasundo
Kung dapat hayaang humimas
Ng rehas ang murang mga palad.

Nanginginig sa pagtutol ang ilan,
Itinala pa ang mga Kawatang
Nagtaas ng kamay sa pagpayag
Na ipakatay ang kabataan;
May nanaludtod namang wari’y ibig
Manimbang pa sa kamalian ng kamalian—
Batà ang nasasakdal? Ano naman?
Talagang ganoon. Ang niño’y di banal.

Madaling maligtaan sa lahat ng ito
Ang isinayaw na Mahal na Niño,
Maringal sa ating palad. Sa kaniyang palad,
Ang kaybigat-sa-salàng mundo,
Magsasakrus sa pagpasan balang araw.

Sa mga tulad niya ngayon,
Na minsang itinalinghaga sa sermon,
Ipapapasan ang angking paglabag
Ng mga tinimbang ngunit kulang.
Tutal, makapaghuhugas naman ng kamay.

Para kay Kora Dandan Albano at Aldrin Pentero