Palaisipan 7: Umuugnay ba ang Panitikan sa Daigdig?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Habang maugong ang isyu hinggil sa pagkakatanggal ng mga asignaturang Filipino at Panitikan sa kolehiyo, dahil sa pagbawi ng Korte Suprema sa ipinataw nitong temporary restraining order noong 2015, biglang pumutok ang balita na nagrereklamo ang pamunuan ng Philippine National Police (PNP) hinggil sa masamâng pagkakatanghal sa pulisya sa teleseryeng primetime na FPJ’s Ang Probinsyano. 

Ang sabi ng PNP, lubhang pinasasamâ raw ng dramang de-serye, na ngayo’y nasa ikatlong taon na ng pag-erye, ang imahen ng institusyon sa publiko, dahil sa pagtatanghal nito ng isang pamunuan at mga kawaning sangkot sa krimen at korupsiyon. Sinuportahan ng isang senador ang mungkahing ipatawag ang mga prodyuser ng palabas upang hilinging huwag masyadong pasamain ang PNP sa kuwento.[1] Iminungkahi naman ng kalihim ng Department of Interior and Local Government na baguhin na lámang ang banghay o plot ng teleserye.[2]

Ilang pangkat ang nagpahayag ng pagtutol sa animo’y pagsesensura ng ahensiya sa isang matagumpay at gabi-gabing aliwan ng mamamayan sa telebisyon. Samantala, ilan naman ang nagpahayag ng pagkabahala, lalo sa social media, sa pakikialam na ginagawa ng pulisya sa isang malinaw na artistikong gawain—ang paglikha ng kuwentong umuugnay man sa kasalukuyang pagkamalaganap ng pagkabalakyot at pagkatampalasan, ay nararapat lámang, sa diwa ng demokrasya, na hayaang gamítin ang “lisensiyang pansining” nito na kumatha at magtanghal ng búhay ng mga bayani’t kalabang kailangang magtuos pagdating ng tamang panahon.

Susing salita sa usapin ito ang “katha.” Sa tingin ko, kailangang igiit na ang teleserye, sa una’t hulí, at kahit sa pauna nito sa bungad ng bawat episodyo, ay isa ngang katha. Kung tumukoy man sa mga tunay na tao o pangyayari, kaligtasan nito, sa usapin ng sining, ang igiit ang pagiging bunga lámang ng haraya o guniguni ng napakaraming táong bumubuo sa produksiyon nito. Maaari itong akusahang palihim, pailalim na pinupuna ang pulisya, at ang pamahalaan sa pangkabuuan, subalit hindi dapat ito hadlangan, ni utúsan ng kung sinong kapritsoso na rebisahin ang pagkukuwento.

Sa kasawiampalad, di na dapat pagtakhan ang pasistang tindig mula sa balat-sibuyas na pulisya, na umaaray, kahit pa, sabi nga sa matandang kasabihan, “bato-bato sa langit, ang tamaan, huwag magalit.” Sa panahon ngayon ng sistemikong pagpapatahimik ng estado sa mga kritiko, at pagkiling sa mga kahanay at kakampi kahit pa malinaw na lumalabag o napatunayang may sagútin sa batas, hindi na nakagugulat kung gamítin din ng pulisya, isang tinaguriang repressive state apparatus ni Louis Althusser (1970), ang puwersa nito upang manupil ng mga itinuturing na “sumusuway” sa pinamamahalaang lipunan, mapanatili lámang ang bango ng mga poder sa kapangyarihan.      

Malinaw na idinadawit ng pangyayaring ito ang ilang susing usaping pang-edukasyon. Sa mga balitaktakan sa Facebook, halimbawa, iginiit ko na pinatutunayan ng kasong ito ang patuloy na pangangailangan sa pagtuturo ng Filipino at Panitikan sa kolehiyo, lalo sa mataas na antas ng edukasyon. 

Tanging mahusay na edukasyong pampanitikan ang makapagliligtas sa mamamayan mula sa mga ganitong mangmang na komentaryo at makitid na pananaw. Sumang-ayon din ako sa mungkahi sa PNP na imbes na makialam sa Ang Probinsyano, ipagpatuloy na lámang ang paglilinis sa hanay nito. Pambawi man lámang sa tutulog-tulog na pamamahala ng mga iniluklok sa puwesto, na sa isang bandá’y bakâ nga sadyang pinagtatakpan gámit ang panlansing isyu na ito.

Idinadawit din nito ang usapin hinggil sa kung umuugnay nga ba talaga ang Panitikan sa daigdig. Sa isang bandá, masasabing pinanghahawakan ng mga opisyal ng PNP ang ganitong paniwala sa matalik na ugnayan ng katha at realidad, sa kanilang paghihinakdal hinggil sa tingin nila’y nakasasamâng pagtatanghal ng nasabing teleserye sa pulisya bílang pugad ng mga tiwali. 

Hindi rin naman sila ganap na nagkakamali sa hinuha’t pakiramdam, sapagkat ang mga ito’y nakasalig sa isang pananaw na ang panitikan—kabílang na ang teleserye, na isang produkto at tekso ng kulturang popular—ay talagang maituturing na “salamin ng buhay.” Hinihiram ko ang praseng ito mula kay Soledad Reyes (1982), na ginamit itong paglalarawan sa paghinuha sa nobelang Tagalog at kasaysayan nito.[3]

Hinggil sa Mimesis 

Higit na mauunwaan ang nasabing paniniwala kung babakasin sa kaisipang klasiko na nagtatag ng nosyong may kinalaman sa animo’y “pananalamin” ng daigdig sa pamamagitan ng panitikan. Pangunahin sa mga palaisip ng panahong ito si Plato, na nagturing sa tula—siyang pangkalahatang terminong sumasakop sa lahat ng panitikan noon—bílang wangis ng daigdig. 

Pinasalimuot pa niya ito sa pagsasabing, sa isang bandá, ang daigdig ay wangis din lámang, ilusyon pa nga, ng mga umiiral sa tinatawag niyang daigdig ng mga ideya, kung saan nananahan ang mga perpektong anyo na ating nakikita sa realidad. Kung gayon, anumang paglikha, tulad ng sa tula, ay imitasyon lámang ng daigdig, na imitasyon din ng mga perpektong anyo.

Sinusugan ang ganitong paniwala ng mag-aaral niyang si Aristotle. Ngunit may panibagong tingin dito ang sumunod sa yapak. Pinahalagahan niya ito bílang susi sa danas ng paglikha, at di lámang ilusyon o basta pagwawangis ng imitasyon ng mga perpektong bagay sa daigdig ng mga ideya. 

Pinalayas ng kaniyang guro ang mga makata sa tinaguriang “Republika”—isang perpekto’t kaasam-asam na lipunang pinamamahalaan ng isang pilosopong-hari—dahil sa ang mga ito, aniya, ay kumakatha lámang ng mga guni-guni o walang kawawaang pantasya na maaaring makaliligaw sa landas ng inaasam ding makatwirang mamamayan. Samantala, pinahalagahan naman niya ang kapangyarihang mapangwangis ng panitikan bílang isang masining na kagawiang nagpapabubukod dito mula sa realidad, sa isang bandá; at bílang isang pangangailangan upang makalikha ng epekto sa madlang tumatangkilik dito, sa isa pa.

Kapwa saligan ng dalawang pantas ang konsepto ng mimesis, o imitasyon sa kanilang wikang Griyego, ngunit makikitang naghihiwalay sila ng landas sa bandáng hulí. Bagaman kapwa sila naniniwala na talaga ngang umuugnay ang sining ng panitik sa daigdig, sa pamamagitan ng mimetiko o mapangathang operasyon, at sa kapangyarihan nitong pumukaw ng kamalayan ng mga tao, nagkakaiba sila ng pananaw hinggil sa tungkulin nito sa isang lipunan. 

Kung si Plato ay naniniwala na tanging panulaang nagsisilbi sa adhikain ng kaniyang ipinanukalang “Republika” ang katanggap-tanggap, si Aristotle naman, na ang hilig ay maglarawan ng kalikasan ng mga bagay-bagay—na animo’y mga organismo itong binubuo ng baha-bahagi—ay naghaka na sa pamamagitan ng mimesis, natutupad ng panitik ang potensiyal nitong pukawin ang tao sa pamamagitan ng paghaharap sa kaniya ng representasyon ng mga probabilidad ng sitwasyon at kondisyon ng búhay. 

Malaon nang kinikilala si Aristotle bílang tagapagbunsod ng ideya ng genre o mga uri ng komposisyong pampanitikan, dahil sa kaniyang pagpapaliwanag hinggil sa mga tinatawag natin ngayon na mga “elemento” na bumubuo at tumutukoy sa pagkakakilanlan ng mga pangunahing anyo ng panitikan. Pangunahin sa mga ito ang mga ideya ng banghay, na siyang pinakamahalaga para sa kaniya, sapagkat ito ang nagsasakaayusan ng mga pangyayari sa kuwento sa bukod o hiwalay na daigdig na iyon; at tauhan, na itinatanghal sa kawing-kawing ding makahulugang aksiyon. Makikita ito, halimbawa, sa pinakatanyag at palagiang sinisiping pakahulugan niya sa dulaang trahedya: 

Tragedy, then, is an imitation of an action that is serious, complete, and of a certain magnitude; in language embellished with each kind of artistic ornament, the several kinds being found in separate parts of the play; in the form of action, not of narrative; through pity and fear effecting the proper purgation of these emotions.[4]   

Ang mga pundamental na kaisipan ng dalawa ang magiging batayan ng mga oryentasyong pampanitikang tatawagin ni Meyer H. Abrams (1953) na lápit mimetiko. Dito, ipinagpapalagay na ang panitikan ay matalik na umuugnay sa uniberso o daigdig na inuusbungan nito. Ang sining, tulad ng panitikan, ay isang gawain ng panggagaya o pagwawangis sa kung ano ang umiiral sa realidad, kayâ’t ang nagiging pangunahing sukatán ng bisà nito ay ang pagiging makatotohanan. 

Isang susing konseptong maiuugnay dito ang berosimilidad (verisimilitude), na nagbibigay-diin sa kakayahan ng panitikan na maging mistulang totoo. Balikán lámang ang etimolohiya ng salita, na nagsasanib ng veri o totoo at similis o kapara.[5] Ang pagiging mistulang totoo ng sining ng panitik ang pinaniniwalaang umuudyok, di lámang ng datíng ng ganda o lugod sa nagbabasá, kundi lalo’t higit, ng higit na pagkamalay sa karanasang pantaong pinapaksa nito. 

Kayâ hindi kataka-taka ang paggamit, paglaon, sa talinghaga ng salamin upang ilarawan ang oryentasyong ito. Para ngang humaharap sa salamin ang nagbabasá at natutunghayan niya sa repleksiyon ang daigdig na kaniyang ginagalawan. Para ring naghaharap ng salamin ang panitikan sa daigdig, ipinamamalas ang anumang nasasagap na repleksiyon. Kaugnay na mga talinghaga rin ang antipara, salamin sa mata, o lente. Nagiging pamamaraan ng pagpapalinaw ng pananaw ang panitikan sapagkat ibinabalangkas nito ang pagturing sa danas at daigdig.

Samantala, mula sa mga kaisipan ding ito matutuklas ang isang balintuna—na ang panitikan, bílang katha sa pangkabuuan, ay sumasalok ng kaniyang anyo at kongkretisasyon sa pamamagitan ng realidad. Sa aking mga klase sa panitikan, tinatawag ko itong fictional paradox, na nagtatanghal ng dalawang makathaing katangian.

Una, laging ipinagwawagwagan ng katha ang pagiging imbensiyon nito, na para bang káya nitong makapag-imbento, makapangatha, sa sarili lámang. Ngunit ang totoo, na siyang ikalawa, kailangan nito ng realidad, at makaugnay sa búhay sa labas nito upang magkaroon ng lawas. Ano’t anuman, lalaging tutukuyín (referent) ng panitikan ang daigdig, nagtagumpay man ang teorya sa pagbubukod sa panitikan bílang nakapagsasariling asemblea ng wika mula sa inuusbungan nitong daigdig. Mananatiling nakaapak sa lupa ang panitikan.  

Sari-saring -Ismo

Naging matalab ang ganitong pananaw na mimetiko sa sining, kayâ’t sinandigan ito, hindi lámang bílang pagpapangalan sa pamamaraan, mga kilusan, o eskuwelang pansining, kundi pati na rin bílang pantukoy sa pilosopiya o pananaw sa pagsusulong at pagpapahalaga rito. 

Sa unang panig maitatampok ang dalawang madalas napagkakamalang lápit na pampanitikan, dulot na rin ng lisyang pagkakapakilala rito ng mga nagdudunong-dunungan sa kurikulum noong araw—ang Realismo at Naturalismo. Sa ikalawa naman ang isang kompleks ng mga kapaniwalaang politikal na nagsusulong ng matalik na ugnayan ng akda at kasaysayan, sa isang bánda, at ng tungkulin ng panitikan sa lipunan, sa isa pa—ang mga tinawag ni Reyes (1992) na Historikal/Sosyolohikal na Pananaw at Marxistang Pananaw.

Dapat na bigyang-diin na malinaw sa mga ito ang ugnayan ng panitik at daigdig. Subalit ang unang tambalan ay hindi nga mga lápit pampanitikan, bagkus, mga moda o pamamaraan ng pagtunghay at pagtatanghal sa búhay ng tao o karanasan gámit ang sining, tulad ng panitikan. 

Sa katunayan, matatagpuan ding ginagamit ang mga terminong realismo at naturalismo upang tukuyin ang mga moda ng pagpipinta na talagang nagsisikap maging malapít sa katotohanan ng búhay. Sa kasaysayang pampanitikan, naging gamitín ang mga salitâng realismo at naturalismo bílang pantukoy sa mga anyo at pamamaraan ng pagsulat ng nobela na naging malaganap sa isang yugto ng panahon, o nananatiling malaganap magpahanggang ngayon.

Ipinaliwanag ni Abrams (1999) ang realismo bílang paglalarawan ng búhay, “as it is,” at dahil nga rito ay talagang kapani-paniwala sa pagkukuwento, sapagkat wika niya, “its characters might in fact exist, and that such things might well happen,” lalo pa’t ang nobela, sa pagsisimula, sa pag-usbong nito sa Kanluran, ay kinikilalang pumapaksa sa búhay ng mga karaniwang tao.[6] 

Samantala, ang naturalismo naman, aniya, ay maituturing na “an even more accurate depiction of life than realism,” dahil sa nakaangkla ito sa paniwalang itinatag ni Charles Darwin hinggil sa tao noong siglo 19—na sa kaniyang naturalesa o kalikasan, ang tao ay bahagi ng tinatawag na “order of nature,” walang kaluluwa kung kayâ’t hindi nakikisangkot sa isang “religious or spiritual world beyond the natural world,” at isang mataas na uri ng hayop na ang “character and behavior” ay hinuhubog ng dalawang bagay—“heredity and environment.”[7] Samakatwid, nabubuhay ang tao sa daigdig na pinatatakbo ng batas ng “survival of the fittest,” wika nga rin ni Darwin, mula sa kaniyang teorya ng ebolusyon.

Sa ganitong lohika, hindi na ipagtatanong ang pag-iral sa katha ng mga sinasabi ni Abrams na mga “compulsive instincts” ng mga tao-karakter, “especially hunger, the drive to accumulate possessions, and sexuality.” Ito rin ang nagtatalaga sa mga nasabing tao-karakter bílang “subject to the social and economic forces in the family, the class, and the milieu into which that person is born.”[8] 

Nakikipagtagisan ang mag tao-karakter sa mga puwersang ito, na madalas ay ganap na sumisikil at gumagapi sa kanila. Madilim ang mabuhay sa daigdig sa paraang ito ng pagtanaw sa realidad dahil sa hulí, naitakda na ng mismong “heredity and environment” ang palad ng tao. Trahedya ang nakaabang na katapusan sa nakikipagsapalaran, at walang magagawa rito ang mga tao-karakter. Ang tanging layon ng ganitong pamamaraan ng pagkatha ay maging matapat—at maghalos siyentista’t empiriko pa nga sa pagtatanghal ng katotohanan—sa pagsusuri ng mga mapanikil na puwersang nakapaligid sa mga tao.  

Sa Filipinas, nagtatagpo ang mga prinsipyong pangkatha na ito sa isang mahalagang termino na madalas ay ginagamit upang ilarawan ang namayaning pamamaraan ng pagsulat ng katha—ang Sosyorealismo. Tulad ng realismo at naturalismo, mailalarawan din itong isang kompleks ng mga pamamaraan, kilusan, o eskuwelang pansining na nakasalig sa ideya ng halaga ng pagkamakatotohanan sa representasyon. 

Ngunit nakasalig din ito sa panlipunang tungkulin ng pagtatanghal sa paraang makatotohanan. At para sa panitikang Filipino, maituturing na pinasinayaan ang ganitong kagawian ni José Rizal mismo, nang mistulang itakda niya ang tungkulin ng katha, at ng panitikan sa pangkabuuan, sa kaniyang dedikatoryang “Sa Aking Inang Bayan” sa Noli Me Tangere: 

Nakasulat sa kasaysayan ng mga pagdaralita ng sangkatauhan ang isang kanser na may katangiang napakalubha kaya nagpupuyos sa galit munting di-masaling at nanggigising ng matatalim na kirot. Anupa’t malimit na nais kitang tawagan kapag nasa gitna ako ng mga makabagong kabihasnan, kung minsan upang samahan ako ng iyong mga alaala, kung minsan upang maihambing ka sa ibang mga bansa, dahil malimit na tumatanghal sa akin ang iyong mahal na larawang may nakakatulad na kanser panlipunan.

Nilulunggati ang iyon kalusugan, na kalusugan din namin, at hinahanap ang pinakamabuting paglunas, gagawin ko sa iyo ang ginawa ng mga sinaunang tao sa kanilang mga maysakit: inilalantad sila sa mga baitang ng templo, upang makapagmungkahi ng lunas ang sinumang dumating na mananawagan sa Bathala.

At tungo sa mithing ito, sisikapin kong ilarawan ang iyong kalagayan nang buong tapat at walang pangingimi; itataas ko ang bahagi ng lambong na tumatabing sa karamdaman, isasakripisyo ang lahat alang-alang sa katotohanan, kahit ang pagmamahal sa sarili, sapagkat, bilang anak mo, ipinagdurusa ko rin ang iyong kapintasan at kahinaan.[9] 

Masasabing nagpapatuloy ang impluwensiyang Rizal sa mga nobelistang Filipino, lalo pa’t kung tutuusin, hindi pa rin naman talaga naihahanap ng ikagagaling ang ating lumalalang mga kanser panlipunan. Kayâ isang napakahalaga’t mapaglarawang dalumat sa ating kultural na produksiyon ang sosyorealismo, lalo pa’t nakasangkapan ang kagawiang ito upang makapagprotesta at manindigan sa pamamagitan ng sining. 

Sa katunayan, batay sa sinasabing “bukal na realista” ng nobelang Tagalog na sinuri ni Almario (2009), naging paraan ang nobela upang makapagsulong ng “mga pahayag na makabansa at makalipunan.”[10] Pinaksa nito ang mga posibilidad at hakbangin tungo sa kalayaan mula sa mga mananakop, suliranin sa lupa at trabaho, malaganap na kahirapan, urbanisasyon at modernidad, atbp. Kung gayon, ginamit ang katha, at ang gawi nitong maglarawan ng katotohanan, para sa “matalim at matalinong pagsusuri sa mga puwersang historikal na humubog sa kasalukuyan ng bansa.”[11] 

Sa sining-biswal, buháy din ang masasabing “tradisyong sosyorealista,” at inilarawan ito, halimbawa, nina Patrick Flores at Cecilia Sta. Maria de la Paz (2000) na “tumutukoy sa katotohanan ng lipunan kung kaya’t nilalayon nitong ipakita ang kahirapan at kaapihan ng mga maralita sa isang masidhing paraan.”[12] Sa isa pa niyang papel, itatampok ni Flores ang ganitong kagawian sa pagsasabing nagrurok ito noong dekada 70, sa panahong mayroong tangka ang diktaduryal na estado na isantabi ang “unsightly ferment or the socio-economic asymmetries of the present,” habang ipinagpaparangalan, sa pamamagitan ng mga institusyong pansining na itinindig nito, tulad ng Cultural Center of the Philippines, ang “the goodness, the truth and the beauty of a historic race.”[13]

Dagdag na paliwanag pa ni Flores: 

Resisting the idealisation of progress, social realism articulated a dissident cultural imagination, one wrought throughout centuries of colonialism, and that in many ways persists in postcolonial discourse and practice in the Philippines today. [14]

Pagbabalik sa mga Dulog Mimetiko

Kung kalauna’y naging tungkulin nga ng pagkamakatotohanan ng pangkabuuan ng sining, at ng panitikan sa partikular, ang magbunyag ng mga di-makatwirang kaayusang panlipunan, humingi ang mga ito ng pagdulog na nakauunawa’t nakahihinuha sa ginagawa nitong eksposisyon, at nagpapahalaga rito paglaon. Dito mabuting ipasok na muli ang oryentasyong mimetiko ng mga lápit pampanitikan, siyang makiling sa ugnay ng akda sa daigdig. Sa ating nagpapatuloy na talakay, binanggit na nating tampok sa mga oryentasyong ito ang Historikal/Sosyolohikal at Marxistang Pananaw. 

Dapat ipagpaunang mangangailangan ng higit na mahaba at masaklaw na talakay ang pagpaksa sa dalawang lápit, kayâ’t anumang ihayin ko rito ay dapat na ituring na pahapyaw at panimula lámang. Itinatampok ko lámang dito ang mga batayang ideya na dapat tandaan hinggil sa mga ito. Iminumungkahi ko ang pagbabalik sa mga batayang teksto ng mga teoryang nabanggit. Maaaring ituring ang aking talakay bílang mapa sa patuloy na pagtuklas sa mga teoryang ito, na akin namang ibinatay sa makináng na mga paliwanag ni Reyes sa kaniyang Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong  Pagtuturo ng Panitikan (1992). 

Hinggil sa Historikal/Sosyolohikal na pananaw, itinuturing nito na isang mabisang paraan ng pagpapahalaga, lalo sa saysay at kabuluhan ng panitikan sa lipunan, ang inilarawan ni Reyes na pagtatapat sa akda sa konteksto nito, “sa mga puwersa sa lipunan at kapaligiran—na pinagmumulan ng direktang impluwensiya sa mga manunulat.”[15] Kung gayon, itinuturing sa ganitong pananaw ang akda bílang produkto ng kasaysayan, pati na rin ng mga “di-maiiwasang proseso ng malawakang pagbabago sa lipunan at pangkalahatang pananaw sa buhay.”[16] Dagdag pa ng ating sinangguni, tungkol sa kambal at “mahirap paghiwalayin” na mga pananaw:

Layunin [ng mga ito]… na ipaliwanag ang mahigpit na ugnayan ng panitikan at ng mga puwersang itinuturing na nasa labas ng likhang-isip, at kung paanong naimpluwensiyahan nila ang kamalayan, ideolohiya, pananaw, at kasinghalaga ng mga ito, ang sining ng awtor.[17]

Sa ganitong pananaw, hindi lámang minamalas ang panitikan bílang salamin ng búhay. Ginagawa pa nitong daan ang búhay—ang kasaysayang kinasibulan nito—bílang paraan ng pag-unawa rito. Sa interpretasyon, hindi maaaring iwan ang unibersong kinairalan ng akda, sapagkat, wika pa nga ni Reyes, “hindi sapat ang isang tekstwal na pagdulog sa pag-aaral ng mga anyong-pampanitikan.”[18] Ang tekso ay binubuo rin ng konteksto, at ulit-ulit na iginigiit, sa tambalang pananaw, ang “mahalagang papel ng kasaysayan at lipunan sa pagpapalinaw ng kahulugan at katuturan ng panitikan.”[19]

Sa kabilâng bandá, ang maka-Kaliwang Marxistang pananaw naman, ay batay sa mga ideya nina Karl Marx at Friedrich Engels, mga pilosopo’t ekonomista na nagtangkang maghayin ng “masalimuot na programa” upang sagupain ang “pagkakaiba ng mga uri sa lipunan na nagbubunga ng alyenasyon ng tao sa kaniyang sarili.”[20] 

Sa kanilang pagsusuri, ang kasaysayan ng tao ay kasaysayan ng hidwaan sa pagitan ng aping manggagawa, na nakatanikala sa kaniyang paggawa at kumakatawan sa napakaraming nakapailalim na uri; at ng masalaping may-ari na nagkakamal ng kita at bahagi ng iilang naghaharing-uri, dahil sa pamumuhunan sa makinarya ng paggawa. Pangunahing layunin, kung gayon, ang pagpapabagsak sa hulí, pagpapatag sa kaibhan ng uri, at paglikha ng isang lipunang may pagkakapantay-pantay, lalo na sa usaping materyal o pangkabuhayan.

Sapagkat ang Marxismo, sa mga batayang prinsipyo nito, ay nagbibigay-diin na “ang basehan ng lahat ng karanasan ay nakasalalay sa… materyal at pangkabuhayang ugnayan,” ipinagpapalagay na ang bawat umusbong na mga panlipunang pormasyon at praktika, tulad ng “batas, relihiyon, pilosopiya, sining, (at) panitikan” ay hubog din ng mga ito.[21] 

Bagaman wika nga ni Reyes ay “(h)indi nagbigay ng mga batas sina Marx at Engels tungkol sa ideyal na pagtaya sa kabuluhan o kawalang kabuluhan ng teksto,”[22] sa pangangatwirang inihayin sa itaas, mapagwawaring pinakaideyal na anyo ng sining—ng panitikan sa ating kaso—ang bumabalikwas sa mapang-aping kalakarang panlipunan at nagsusulong ng ganap na paglaya ng mga naaapi rito. Nararapat lámang na ang preperensiya nito ay nasa dehadong manggagawa sa ordeng pinatatakbo ng kapital—o sa isang bandá, sa nasasalaylayan sa anumang rehimeng mapang-api, sa pangkabuuan.

Sa prinsipyong pansining na tulad nito, lohikong yakapin bílang tampok na uri ng panitikan, halimbawa, ang sosyorealismo o yaong tinawag ni Reyes na “realismong sosyal,” na isinulong bílang “pundamental na paraan… (ng paghahayin ng) makatotohanan, kongkretong historikal na representasyon ng realidad sa rebolusyonaryong pag-unlad nito.”[23] 

Kaalinsabay ng pagkamakatotohanan sa rendisyon ng realidad sa panitikan ang pagsusulong ng paglaya sa kamalayan at kalagayang pangkabuhayan ng madalas ituring na “masa.” Dito umusbong ang uri ng panitikang tinatawag na sumusunod sa Marxistang “linya” o adhikain, na lagi’t laging naghahayin ng historikong tanong na para kanino? kapag pinag-uusapan ang layon ng pagsusulat. 

Sa pagsandig sa linya, inihahanay ng manunulat ang kaniyang sarili at pagpaksa sa pagbubunyag at paglutas sa mga hidwaang panlipunang umiiral sa kaniyang panahon, at sa hulí, sa pakikipaglaban para sa kabuuang ikaaahon ng mga api. Madalas na gamitín sa ganitong adhika ang realismo, lalo pa’t pinaniniwalaang nagagawa nitong tugunan ang “pangangailangang ilantad at palinawin ang isang totalidad o kabuuan ng buhay.”[24] 

Kung nagagawa nga nitong ilarawan, “hindi lámang ang mga detalye ng pook at panahon kundi ang mga puwersang panlipunan na siyang nagtatakda ng kilos, gawi, at pag-iisip ng tao,”[25] tinutupad din ng panitikan, sa maadhikang pagkamakatotohanan nito, ang pagbubunyag ng mga kabuuang pananaw na nagpipiit sa tao sa kaniyang kalagayang api’t kahabag-habag. 

Ang mga kabuuang pananaw na nabanggit ay tinutukoy sa Marxismo bílang ideolohiya, na sa paliwanag ni Reyes ay “isang komplikadong proseso na ipinasasaloob ng lahat ng tao, nauunawaan man nila o hindi.”[26] Tinatawag ding “lisyang kamalayan” o false consciousness, laman ng mga ito ang mga mapagtakdang kaisipan na inihahayin ng naghaharing uri at pinalilitaw na natural, totoo, at “sentido kumon” na maituturing. 

Ilan sa mga halimbawa ng ideolohiya ang pagtuturing sa babae bílang mahina o dili kayâ’y nararapat na manatili lámang sa bahay bílang “ilaw ng tahanan”; ang romantisasyon sa kahirapan bílang estado ng búhay na tahimik at kalugod-lugod; at ang pagtuturing sa anumang gulong ng palad bílang kaloob ng maykapal na hindi mapipigil ng tao. 

Samantalang pinalilitaw ng mga dominanteng puwersa [halimbawa na, ang patriyarkiya o kapitalista] ang mga ito bílang likás sa ating pag-iral, naitatanghal ang mga ito bílang mga “mito,” sa taguri nga ni Roland Barthes (1957), at pagkatalimuwang lámang na nararapat ilantad, ibunyag.[27] Kailangang isailalim ang mga ito sa demistipikasyon. Sa panig ng Marxistang manunuri ng panitikan, ibinubunyag ang mga ito’t inuusig. Sa manunulat na sinasabing nakikisangkot sa rebolusyonaryong pakikibaka, inaasahang masusuri rin ang mga ito sa bawat likha, at kung maaari, tuluyang masawata gámit ang aksiyon ng mga tauhan o talinghaga.

Sa hulí, humugot si Reyes ng limang “pangkalahatang kaisipan” na maaaring lumagom sa pananaw na Marxismo sa panitikan:

Una, makabuluhan ang akda na may epekto sa nakararami—ang siyang tumatanggap ng akda.

Pangalawa, nakasalig ang kabuluhan ng akda, samakatwid, sa ugnayan ng teksto at ng kagalingang pang-madla.

Pangatlo, sa pag-aaral ng kritiko, hindi niya kailanman maititiwalag ang akda sa konteksto nito—sa lipunan at sa panahon.

Pang-apat, mahalagang malaman kung sino ang may-akda, ang uring kanyang kinabibilangan, at ang mga impluwensiya sa kanyang kamalayan.

Panglima, mapaghihiwalay ang laman (sinasagot ng ano?) at anyo (sinasagot ang paano?) sa pagsusuri ng akda.[28]

Pahapyaw na Mimetikong Sipat sa Ang Probinsyano

Sa pagtalakay sa dalawang mimetikong lápit na itinampok natin mula kay Reyes, maaaring makahango ng sa tingin ko’y tatlong mahalagang kislap-diwa na makakasangkapan sa pag-unawa sa anumang akdang babagay sa mga ito o hihingi ng mga ganitong pagdulog, tulad halimbawa ng kontrobersiyal na Ang Probinsyano. Ito ang mga sumusunod:

  1. Mula sa karaniwang matapat na pamamaraan ng rendisyon sa realidad, nagiging isang uri ng pagbubunyag o paglalantad ng kung anuman ang panitikan.
  2. Madalas na ang mga ibinubunyag o inilalantad ay sagisag lámang ng mga tunggaliang bunga ng, o lumilikha sa mga di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunan sa labas ng panitikan.  
  3. Ang mga paraan ng pagbubunyag o paglalantad ang mismong balangkas ng pagsusuri ng awtor sa mga bagay-bagay na itinatanghal niya sa kaniyang akda. Nananahan sa balangkas ng kaniyang pagsusuri ang komentaryong inihahayin ng akda.

Sa mga sumusubaybay sa teleseryeng nabanggit, malinaw na ang moda ng pagpapalabas ay realistiko, kahit lubhang napakaeksaherado’t kung minsa’y napakamahiwaga ng mga pagkakataon (coincidence) ng pagkukuwento nito. Tandaang ang anyo nito ay soap opera at sa baklad ng romanse at melodrama, madaling nakukumpuni ang mga bagay-bagay at pangyayari para sa bidang si Cardo Dalisay, ang matuwid na pulis probinsiya, na hinango mula sa mga pelikula ni Ferndando Poe Jr. noong dekada 90. Sa kaniya umiikot ang daigdig ng kuwento. Siya rin ang tagapagpatakbo ng banghay nito. 

Gámit ang (1), masasabing makatotohanan ang pagtalakay sa maykatwirang búhay-pulis ni Dalisay, lalo’t umiiral siya sa isang daigdig ng pulisya na sa totoo lámang ay pamilyar sa mga manonood—isang daigdig na tiwali, kung saan sangkot mismo ang mga kawani sa paggawa ng krimen. Sa mula’t mula, antitesis si Dalisay ng marami sa hanay ng pulisya, sa teleserye man o sa tunay na búhay, at masasabing iginigiit ng palabas ang kaniyang taglay na birtud bílang tunay na tagapaglingkod at tagapagtanggol. Natatangi siya bílang bayani ng araw-araw. 

Madaling ilarawan ang maaksiyong pakikitunggaling ito ni Dalisay sa mga iskalawag sa kaniyang hanay bílang karaniwan at panghabampanahong pagtatanghal lámang ng labanáng mabuti at masamâ. Lalaging laman ng soap opera ang ganitong tunggalian sapagkat taglay nito bílang popular na anyo ang moral na polarisasyon, na humihimok ng pagpanig, lalo na sa karapat-dapat at mabuti.[29] 

Subalit gámit ang (2), matutuklasang hindi lámang basta pagtatanghal ito ng tagisang mabuti at masamâ, kung saan ang una ang nakatakdang mangibabaw at ang hulí’y nakaabang sa pagkagapi, bagkus isang pagbubunyag, paglalantad, sa anyo ng naratibo, ng batid na ng pangkalahatang lipunan, bagaman hindi yata talaga masawata kahit pagsumikapan—ang malawakan at sagad-sa-butong korupsiyon ng pulisya bílang institusyon. 

Hindi maitatangging sa realidad, bagaman marami pa rin namang matitinong pulis na maihahalintulad kay Dalisay, marami rin ang ginagawang negosyo ang pagpupulis upang makaagapay sa isang inaasam na marangyang búhay. Maraming mararangal ang magsasabing sapat lámang madalas ang sahod sa pagpupulis. Samantala, yaong mararangya’y nakikisangkot sa, o nagpapatakbo pa nga ng mga maliliit o malalaking organisadong krimen upang maging maalwan ang búhay, o upang “makaisa” man lámang kahit sa kanilang abang pamumuhay. Biktima rin ang pulis ng di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunan dahil sa limitasyon ng kaniyang pagkukunan. Dahil dito, naitutulak siyang pumasok sa daigdig ng krimen.

Masasabing isa lámang sa kompleks ng mga imahen ng PNP at pulisya ang itinanghal sa serye. Sumususog ito sa kalimitang katatawanang likha ng mga sitwasyong komiko na madalas kasangkutan ng mga pulis sa kulturang popular, tulad ng pagkahulí sa pagtugon sa mga krimen, katangahan o kawalang kahandaan kung tumutugon man, o pagiging likás na “pulis patola” at talagang malayo sa mga imahen ng makikisig na pulis o detektib sa mga seryeng telebiswal at pelikulang Hollywood.    

Ang dakilang kabayanihan ni Dalisay, na maysapusa’t hindi mapaslang-paslang ng kaniyang mga kalabang kriminal at kabaròng tiwali, ay masasabing pag-uyam sa malaganap na korupsiyon sa buong sistema. Ang kaniyang pagiging masunurin sa mga superyor [at di miminsang pagsuway, dahil sa tawag ng paglilingkod], laging pagtalima sa maliliit at malalaking tungkulin, at pagiging ulirang tao, ay tindig ng katwiran sa gulo at galaw ng sistemang tiwali, na madalas, pinatatakbo ng kapital o pamumuhunan ng mga mismong kriminal na elementong nakikipagsabwatan sa pulisyang dapat ay dumadakip sa kanila. Ang lahat, sa loob at labas ng panitikan, ay nagiging biktima ng di-makatarungan at di-makatwirang kairalan ng lipunang bunga nito.

Samantala, gámit ang (3), masasabing sa pigura ni Dalisay, naghahayin ang teleserye ng isang mailalarawang “politika ng mga posibilidad.” Posible ang malinis, madalisay ang pulisya, kung sisikapin lámang nito na totoong magpakabuti’t magpakatotoo sa sinumpaang tungkulin sa bayan. Ngunit napakabigat ng mga pagsubok na hinarap, at patuloy na hinaharap ni Dalisay ngayon. 

Sa kasalukuyan, ang kaniyang pangkat, ang Vendetta, ay tinutugis ng tiwaling pamahalaan upang tuluyang mahadlangan sa mga gawain nitong kontra sa lunggati ng mga mapamuksang dominanteng puwersa, sa pamumuno ng mismo ng mga nakaupong balakyot. Pinabibigat pa ito ng dramatisasyon ng mga kunwa’y opisyal ng PNP bílang gahaman sa kapangyarihan, mapanikil sa mga tumututol sa kanilang pamamalakad, at mapaghasik ng sindak gámit ang puwersang mayroon ang tanggapan.

Para sa PNP sa tunay na búhay, hindi magandang pakinggan ang komentaryo ng Ang Probinsyano. Nasasaktan sila sa kanilang napapanood na paghahari ng kasakiman sa kathang PNP sa palabas. Idinadahilan ng mga opisyal mula sa tunay na búhay na nagdudulot ito ng malawakang demoralisasyon sa kanilang hanay.

Pero trabaho ba ng teleserye bílang panitikan na pagandahin ang kanilang imahen? Alam natin ang sagot diyan. Ang pagpapaganda ng imahen ng alinmang problemadong institusyong pampamahalaan ay gawaing pampropaganda. Hindi ito trabaho ng panitikan. Sa kabilâng bandá, kung gayon kasidhi ang naging reaksiyon ng PNP sa palabas, kailangang palakpakan natin ang Ang Probinsyano sa matapat nitong rendisyon sa realidad, at pagsaksi sa mga totoong nangyayari sa lipunan. Natupad nito ang napakahalagang tungkulin.   

Paglalagom at Implikasyon

Samantala, sa hulí, ano pa ba ang masasabing implikasyon ng reaksiyon ng PNP, bukod sa lubhang lisya ang pananaw ng mga punò nito hinggil sa panitikan, at sadyang nananakot, nanggigipit lámang? May isa pang ulat na pumukaw sa akin kaugnay ng pangyayari, na nagsalaysay hinggil sa pagmumungkahi ng isang pangkat na manalamin muna ang pulisya bago pakialaman ang Ang Probinsyano.[30]

Anila, makabubuting magnilay muna ang institusyon tungkol sa kung sino talaga ang tunay na dahilan ng pangit na tingin ng madla sa mga pulis. Kung nakadarama nga naman ng demoralisasyon ang mga pulis sa korupsiyong iniuugnay sa kanilang hanay, bakâ may bahid ng katotohanan ang natutunghayan sa teleserye’t kailangan nilang mamulat at gumawa ng hakbang upang malunasan ang kanilang institusyonal na karamdaman.

Sa gangang akin, dapat na tandaan na ang bida pa rin ng drama ay isang ulirang pulis sa alegorikong pangalan na Cardo Dalisay. Maaari’y nagagapi nga sa kasalukuyang takbo ng kuwento ang kadalisayang nananahan sa kaniyang loob, kayâ heto’t higit na nakapupukaw, lalo sa pamunuan ng PNP, ang kasamaang malaganap sa kathang PNP sa palabas. 

Sa pangkabuuan, isang napakahalagang epekto ng panitikan, lalo’t kung usapin ang pagiging matapat nito sa pagbubunyag ng mga katotohanan, ang gisingin táyo mula sa ating mga di-nakatutulong na mga pagkakahimbing. Gaya marahil ng pinagdadaanan sa ngayon ng PNP, na sa kabila ng pagkabuwal ng libo dahil sa digmaan laban sa droga ng Pamahalaang Duterte, at mga dokumentadong pagkakasangkot ng mga pulis sa mga tiwaling gawain, ay nag-iilusyon pa rin na mapagkakatiwalaan talaga silang tanodbayan. Pero dapat manaig ang kabutihan, sa gayong paraan na sa hulí, maaasahan sa teleserye ang pananaig ni Dalisay bílang ahente ng kabutihan. 

Kailan kayâ magigising ang PNP sa katotohanang ito? Kailan kayâ ito babaling sa tungkuling maglingkod at mangalaga sa mamamayan? Kailan ito tatalima sa mga karapat-dapat na birtud, sa kadalisayan at katapatan?

Isa ring mabuting mungkahi sa kanila ang pagbabalik-áral sa Panitikan, kahit pa ipinagsasawalang-bahala na ito sa makabagong lipunan at bakâ tuluyan na ngang lansagin sa antas-tersiyaryo ng sistema ng edukasyon. May tungkulin itong maging matapat sa paglalarawan ng panahon at kaligiran, gaano man karikit o karimarimarim. Magbabago ba ang PNP, matapos ng lahat ng napanood nitong “pagbubunyag” sa Ang Probinsyano? Abangán ang susunod na kabanata.

Talâ   

[1] Basahin ang “Lacson backs Albayalde on ‘Ang Probinsyano’ concerns, Poe defends series,” ABS-CBN News.com, Nobyembre 15, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/15/18/lacson-backs-albayalde-on-ang-probinsyano-concerns-poe-defends-series/.

[2] Basahin ang Talabong, Rambo, “DILG chief wants ‘Ang Probinsyano’ plot changed to favor PNP,” Rappler.com, Nobyembre 15, 2018, https://www.rappler.com/nation/216791-ano-wants-ang-probinsyano-plot-changed-favor-cops.

[3] Reyes, Soledad, “Pambungad,” Nobelang Tagalog 1905-1975: Tradisyon at Modernismo (Lungsod Quezon, Ateneo de Manila University Press, 1982), xi.

[4] Aristotle, “Poetics, Section 1” The Internet Classics Archive, http://classics.mit.edu/Aristotle/poetics.1.1.html.

[5] “Verisimilitude,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 20, 2018, https://www.etymonline.com/word/verisimilitude#etymonline_v_4726.

[6] Abrams, Meyer H., “Realism and Naturalism,” A Glossary of Literary Terms, 7th ed. (Boston: Heinle & Heinle-Thomson Learning, 1999), 260.

[7] Ibid., 261.

[8] Ibid. 

[9] “Sa Aking Inang Bayan,” Rizal, José, salin ni Almario, Virgilio, Noli Me Tangere (Lungsod Quezon: Adarna House, 2011), wp. 

[10] Almario, “Mga Bukal at Batis ng Nobelang Tagalog: Isang Pagsusuri,” Unang Siglo ng Nobela sa Filipinas (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 2009), 38.

[11] Ibid.

[12] Flores, Patrick at Sta. Maria de la Paz, Cecilia, Sining at Lipunan (Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas, 2000), 39.

[13] Flores, “Social Realism: The Turns of a Term in the Philippines,” Afterall: A Journal of Art, Context and Enquiry 2013, blg. 34: 64.

[14] Ibid.

[15] Reyes, “Ang Historikal/Sosyolohikal na Pananaw,” Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), 28.

[16] Ibid, 29.

[17] Ibid.

[18] Ibid., 36.

[19] Ibid., 37.

[20] Reyes, “Ang Marxistang Pananaw,” Kritisismo, 69.

[21] Ibid., 73.

[22] Ibid.

[23] Salin ni Reyes ng pahayag mula sa Marxistang Kongreso ng mga Manunulat na Sobyet noong 1934, 74.

[24] Ibid., 76.

[25] Ibid.

[26] Ibid., 79.

[27] Hinggil dito, basahin ang Barthes, Roland, Mythologies: The Complete Edition, in a New Translation (New York: Hill and Wang, 2012).

[28] Reyes, “Ang Marxistang Pananaw,” 82.

[29] Hinggil dito, basahin ang Brooks, Peter, “The Melodramatic Imagination,” The Melodramatic Imagination: Balzac, Henry James, Melodrama, and the Mode of Excess, with a new Preface (New Haven: Yale University Press, 1995), 1-23.

[30] “PNP, DILG chiefs urged to look in the mirror, not ‘Ang Probinsyano,'” ABS-CBN News.com, Nobyembre 18, 2018, https://news.abs-cbn.com/news/11/18/18/pnp-dilg-chiefs-urged-to-look-in-the-mirror-not-ang-probinsyano.

Advertisements

Palaisipan 5: Sino ang Awtor?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Ang awtor ang siyang sumulat ng akda. Siya ang málay na humubog sa ating binabása, at ipinagpapalagay natin na makahulugan ang kaniyang isinulat sapagkat itinakda niyang maglaman ito ng kaniyang mga pagpapalagay. Nakikipagtalastasan sa atin ang awtor sa pamamagitan ng asemblea ng salita na kaniyang pinawawalan matapos tuldukan ang akda, ipalathala ito, at ipakalat sa pamamagitan ng publikasyon. Sa pinakaubod, siya ang manlilikha, ang artistang nagsusumikap gumawa ng panitikan, sa pinakamasining, pinakamakapangyarihang pamamaraan. 

Gámit ang laksa’t napagdilihang mahalagang karanasang pantao na isinasalin upang maging panitikan, ipinadarama niyang muli ang mga danas na nabanggit sa higit na siksik, makináng na anyo, upang mapag-isipa’t mapagnilayan nang mabuti, muli at muli, sa pana-panahon. Hindi lámang siya pangalang nakalagda o naka-byline sa akda, kundi isang pangahas na katauhang nagsisikap pumino sa danas-pantao na ipinakatawan dito. 

Maaaring singsalat, singsugatan siya ng mga mambabásang pinaglilingkuran ng kaniyang akda. Sa pagpapantay ng kanilang mga lagay, kapwa nagkakaroon sila ng higit na malalim at malawak na kabatiran sa danas. Ngunit may kaloob pa ito sa manunulat na inaasahang lilikha pa at maglilingkod sa kaniyang sining at mga kausap na mambabása. Ang lalim at lawak na iyon ang patuloy na magbibigay-kakayahan sa kaniyang maghandog ng kislap-diwa na inaasahan sa mabubuting akda.

Ang Awtor bílang Magulang ng Akda

Sa etimolohiya, ang salitâng “awtor” ay may pakahulugang nababahiran ng patriyarkal at relihiyosong katuturan.

Ang awtor ay kinikilalang “ama” na “lumikha” o “nakalalalang.”[1] Bílang amang nakalilikha, siya ang minulan at tagapanguna ng mga bagay—waring Diyos na di-nakikita, di-nagagagap na tagapagpakilos ng sanlibutan. Kayâ hindi dapat ipagtaka na ang pagiging manlilikha’y malaong kinabasahan din ng pakikisangkot sa patuloy na paglikha, paglalang ng Maykapal. Sa Latina, ang salitâng auctor ay nangangahulugang tagapagsulong, tagalikha, nuno ng kung anuman; tagabuo rin siya, tagapagtatag, awtoridad na maituturing.[2] Bílang tila guro na bukal ng mga dapat maláman, tagapagpayabong siya, maaari ng lahat ng pinakaaasam na karunungan.[3] Sa kaniyang mga kamay, nagiging posible ang pagkakahango ng madla mula sa dilim o lusak ng kamangmangan o kasinungalingan.

Papaano niya ito nagagawa? Ang awtor, sa isa pang pakahulugang etimolohiko, ay isang manunulat, nasasangkot sa gawain ng komposisyon ng wika tungo sa kasiningan, kagalingan.[4] At sa pagkamanunulat na matatawag, pumapaling ang kahulugan sa isang higit na maka-inang saysay. Ang akda ay itinuturing na nagmumula sa isip ng manunulat—mistulang si Athena, ang diyosa ng dunong, na umahon mula sa ulo ng amang si Zeus. “Inililuwal” ng manunulat ang akda, at bago nito, halos papaglihihan bago maging kagampan at maisilang.

Hindi pare-pareho ang panahon ng paglilihi’t pag-aantabay sa pagsilang ng akda. Ngunit sa tamang panahon, “nailuluwal” na nga ang akda mula sa guni-guni ng awtor na nagbatá ng hírap, mapagbuti lámang ang kaniyang paglikha. Isang sakripisyo ang lumikha, kung gayon, halos pag-aalay ng búhay sa ngalan ng “pagbibigay-búhay” sa sining—bagay na dumadawit sa napakaraming romantikong nosyon sa pagsulat, kasáma na ang pagiging starving artist, o pagsulat lámang ang ginagawang kabuhayan, sukat na magutom at maghirap. 

Hindi ito basta-bastang gawain. Madalas ding salaysayin ang sinasabing halos buong búhay na pagdududa’t pagdadalisay sa sarili ng manunulat bílang manlilikha. Pinaniniwalaang kailangang pagdaanan ang mga ito, lalo pa’t wika nga ni Alejandro Abadilla (1944), ang makata [o ang manunulat sa pangkabuuan] at “kaniyang sarili, ay nag-iisang batayan, nag-iisang balangkas at nag-iisang pamamaraan ng paglikha.”[5] Isang sariling ganap lámang ang makatutupad sa tungkulin sa ganitong pananaw. “Ang tunay na makata,” dagdag pa niya, “ay may ganap na kalayaan sa pagpili ng mga balangkas at pamamaraang naaangkop sa pagsasakatuparan ng lunggati sa pagpapahayag.”[6]

Susi sa Interpretasyon

Sa pag-aaral ng panitikan at mga kaakibat na gawain ng interpretasyon, pinahahalagahan ang pagbaling sa awtor sapagkat may paniwalang siya ang talagang mayhawak ng “pinakawastong” kahulugan ng akda. At bakit nga ba hindi?

Ang mga teoryang ganito ang oryentasyon, tulad ng biograpikong kritisismo [pag-uugnay sa talambuhay at disposisyon sa búhay ng awtor sa kaniyang mga akda at pag-aakda] ay tinawag ni Meyer H. Abrams (1953) na mga lápit na ekspresibo (nagpapahayag), sapagkat sa isang bandá’y nagpapahalaga din sa katotohanang ang paglikha ng panitikan ay isa ngang pagpapahayag, isang pagpapalaya ng diwa ng manunulat sa pamamagitan ng paghahayin ng kaniyang mga kaisipan, saloobin, o nadarama.

Salalayan ng ganitong pananaw ang nakikita kong tatlong mahalagang salik—una, nadadala sa paglikha ang manunulat ng kaniyang mga panloob na impetus o udyok upang lumikha; ikalawa, ang mga impetus o udyok na ito ay binubuo ng marurubdob na damdaming kailangang maibulalas, o humihinging magkaanyo, sa pamamagitan ng akda; at ikatlo, sa kaniyang kaibuturan sumasalok ang manunulat upang masining na maihayin ang mga damdaming nabanggit. 

Mula sa mga ito mauunawaan na tunay nga, ang paglikha ng panitikan ay isang panloob, papaloob na proseso, halos isang lihim na ritwal ng manunulat sa kaniyang pag-iisa sa lilim ng pagsusulat. Ibinabalik ng mga ito sa atin ang isa pang madalas na romantisadong imahen ng manunulat—ang kaniyang pagiging mapag-isa’t solitaryo, halos ermitanyo sa kaniyang pag-iisa. Kailangan niyang gawin ito sapagkat tanging sa pakikipagtuos sa sarili mapaiiral ang pinakamimithing anyo ng mga hinagap. Kailangang sumamba siya sa mga diyos ng minsang tinawag ng nobelista’t makatang si Luna Sicat-Cleto na “makinilyang altar.”

Kayâ hindi pagtatakhan, halimbawa, ang ganitong kataga ng makatang si William Wordsworth hinggil sa panulaan: na ito nga ay “the spontaneous overflow of powerful feelings.” Sa pananaw na ito, ipinagpapalagay na salamin ng pagkatao ng awtor ang akda. Susi ang manunulat mismo sa pagbubulatlat sa sulatín. At hindi lámang ang kahulugan ng akda ang nabubulatlat; pati ang kalooban ng manunulat ay nabubuksan, natutuklas. Kayâ makahulugan ang akda’y mapagpakahulugan ang damdamin ng sumulat. Ang ibig sabihin ng akda ay ang kaniyang talagang mga niloloob.   

Ang Ideya ng Awtor sa Kasaysayan

Sa kabilâng bandá, interesanteng pagpapalapot sa mga kaisipang atin nang nailatag ang minsang sinabi ni Michel Foucault (1979). Wika niya, hindi lámang basta paglalagda ng pangalan ng may-akda ang pagiging awtor, bagkus pagtukoy din sa mga pamamaraan ng pagsulat, pagdidiskurso ng sumulat.[7] Ang mismong dalumat ng “awtor” ay sinabing dumaan sa isang mahabang kasaysayan ng pagbago at paglinang sa loob ng mga nagdaang panahon. 

Halimbawa, kung noong unang panahon, hindi pinapag-isipan ang pagkamay-akda sapagkat anumang salaysay o tula ay pag-aari ng kolektibo, pagdating ng makabagong panahon, nagkaroon ng pangangailangan sa pag-aari ng sulatín bílang legal na tungkulin ng mga nasasangkot sa pagsulat at paglalathala.

Paglaon, higit na naging komplikado ang nosyon ng awtor, sapagkat hindi na lámang ito maaaring unawain bílang ang táong umakda ng isang likha. Isa na rin itong kompleks ng mga konstrak o pagharaya sa may-akda bílang awtoridad na nagpapakawala at nagtatakda ng mga ideya, at bílang kamalayang bumabalangkas sa pananaw o paraan ng pag-iisip na nalalagdaan ng isang pangalan.    

Itong kalaputang ito ang masasabing naging dahilan ng isang malaong kagawian habang nagbabasá ng panitikan: ang ituring na magkabukod na mga katauhan ang may-akda at ang kung sinomang nagsasalaysay o nagsasalita sa akda. 

Sa katha, halimbawa, tinutukoy natin ang panauhan sa lápit na mayroon ito sa isinasalaysay [unang panauhan, ikalawang panauhan, ikatlong panauhan]. Hindi natin tinatawag ang panauhan o nagsasalaysay bílang ang awtor din sapagkat ipinagpapalagay nating repraksiyon lámang ang tinig, isang imbentong tagapagsalita na natural na kumakatawan sa awtor na ibinubukod ang sarili mula sa kaniyang akda. Kailangan niyang pangatawanan ang pagiging likha ng katha. Isa itong produkto ng guni-guni.

Gayundin ang masasabi sa tinatawag nating persona, ang siyang nagsasalita sa tula. Gámit ang prinsipyo ng pagsusuot ng maskara sa klasikong trahedya—siyang ina ng tula—ipinagpapalagay din nating gumaganap lámang ang tinig ng nagsasalita sa ibig papakilusin ng awtor sa kaniyang berso. Maaaring siya nga rin ang nagsasalita, lalo sa matatalik na lirikong tula, ngunit dahil nga naniniwala táyong ang lahat sa panitikan ay isang “pagganap,” o “pagpapanggap,” lagi’t lagi nating ibinubukod ang manunulat mula sa tinig ng tagapagsalaysay. Sa antas na konseptuwal, hindi sila iisang tao. 

Ganito rin, sa tingin ko, ang sa kaso ng mga personal na sanaysay, kahit pa batid nating ang nagkukuwento ay ang mismong sumulat, nagsasalaysay ng kaniyang bersiyon ng kuwento o nagkukumpisal ng kaniyang mga tunay na mga saloobin. Isang komposisyon din ang tinig ng nagsasalaysay dito, nadadagdagan o nabawawasan ang katangian, sang-ayon sa kagustuhan o lunggati ng makapangyarihang manunulat. 

Sa personal na sanaysay, may kakayahan ang sumulat na magharap ng isang higit na kanais-nais, katanggap-tanggap na sarili. Parang persona sa mga profile sa Facebook at social media, halimbawa. Maaaring may maliit o malaking kaibhan ito sa “totoong” awtor. Makapangyarihan ang manunulat ng personal na sanaysay sapagkat maaari siyang magharap ng isang retokado’t kathang sarili.

Ang Kamatayan ng Awtor?

Sa mga ideyang ito rin maiuugnay ang sa isang panahon ay kontrobersiyal na pagbubunyag ng sinasabing “kamatayan ng awtor.” Sa mahabang panahon, pinahalagahan ng diskurso ang manunulat bílang minulan ng akda at mga langkay nitong pakahulugan. Sinikap ni Roland Barthes (1968) na usigin ang nakagawiang paniniwalang ito sa pamamagitan ng “pagpaslang” sa awtor sa proseso ng pagpapaigting sa pagbása sa akda at “pagluluwal” sa mambabása bílang aktibong bahagi ng transaksiyon ng pagpapakahulugan.[8] 

Sa paniwala ni Barthes, nararapat lámang na itampok sa usapin ang mambábasa sapagkat sangkot din naman ito sa “pagsulat” at pagtatalaga sa akda ng kahulugan. Sa pagbaling sa akda, isinusulat din ng mambabása dito ang kaniyang mga pagkalugod at pagkamalay. Kayâ hindi na lámang pagbása ang pagbása kundi pagsulat na rin. Pinalalaya na nga ng pananaw na ito ang kahulugan ay pinalalaya rin ang mambabása sa piitan bílang balintiyak na pinatutunguhan ng ibig sabihin ng awtor.

Nakamamanghang ideya, kundi nga lámang talagang marhinalisado ang manunulat sa Filipinas at talaga ngang halos patay ang karera. Napakaliit na komunidad ng panitikan at hindi ganoong kayabong ang mga oportunidad upang makapaglathala’t maratnan ang publiko. 

Milyong kopya ng aklat ang pinag-uusapan sa ibang konteksto, na karaniwang siya ring pamantayan ng tagumpay sa paglalathala. Nakapagpaparangya ng búhay ng manunulat ang ganitong bentahan ng sipi dahil sa royalties. May mga kaakibat pang potensiyal na pagpapalawig-kita lalo’t kung may magkainteres na bilhin ang rights nito upang isalin sa mga popular na anyo ng telebisyon o pelikula. Ganito ang kuwentong-búhay, halimbawa, ng awtor ng seryeng Harry Potter na si J. K. Rowling.    

Sa Filipinas, mga 500 kopya lámang ang madalas ipinalalathala ng mga karaniwang pabliser. Hindi pa agad mauubos ang mga iyon at madalas na kumakalap lámang ng alikabok sa mga eskaparate ng bookstore. Mailalako lámang ang mga iyon kapag naipipilit maipabasa sa mga mag-aaral sa eskuwela. Mabibilang sa kamay ang mga Filipinong may libong benta ng aklat, tulad ng mga nobelistang sina Bob Ong at Edgar Calabia Samar, na kapwa naisalin na rin sa telebisyon at pelikula ang mga akda. Hindi kalabisang sabihing mahirap makabuhay ng sarili, lalo na ng pamilya, ang pagsusulat sa bansa. Kalimitan, may iba pang trabaho ang mga manunulat tulad ng pagtuturo o peryodismo, makaraos lámang.          

Maaaring magpakalayaw ang mga Pranses na tulad ni Barthes, o kahit ni Foucault, sa mga ganitong pagteteorya hinggil sa “kamatayan” ng awtor. Kasi, sa kanilang konteksto, may mga nakatindig nang institusyon ng panulat, pag-iisip, at paglalathala. Sa Filipinas kung saan limitado ang pinagkukunan ng manunulat, lumilitaw itong kalabisang intelektwal at hindi makatwiran. Samantalang napalilitaw nga nito ang malaong naliligtaang mambabása, lalo namang nailulugar nito ang manunulat sa laylayan. 

Kayâ mabuti rin, sa isang bandá, ang nakagawiang pagsasaalang-alang natin sa manunulat sa bawat pagbása sa mga seleksiyon sa klase. Sinasaliksik natin ang kanilang mga talambuhay, at nitong mga hulíng araw, kinakausap pa upang sangguniin hinggil sa kanilang akda. Sa pamamagitan nito, napahahalagahan ang manunulat hindi lámang bílang manlilikha kundi bílang isang may napakalaki’t napakabigat na gampanin sa ating lipunan, at lalo na, sa kasaysayan. Tandaang dugo at pawis ng mga bayani—na karamihan ay manunulat din—ang ipinandilig sa lupaing ito, maging malaya lámang mula sa mga pananakop.

Ang Tungkulin ng Awtor

Bahagi rin ng usapin ng pagiging may-akda at pag-aakda ang tungkulin awtor. Bílang gawaing ekspresibo, ang pagsulat, sa mula’t mula, ay isang tungkuling indibidwal at personal; karapatan ng manunulat na magpahayag, sa gayunding paraan, at sa daigdig na umiiral ang merkado ng mga ideya, karapatan niya ang mapakinggan ang mga ipinahahayag. 

Ang pagsulat ay pangunahing tungkulin ng manunulat sa kaniyang sarili. Anumang pagsikil sa sarili ay hindi nakabubuti. Ito rin ang dahilan kung bakit lagi’t laging kailangang ipaglaban ang karapatan sa pagpapahayag na nasa ubod ng paglikha. Ang pagtapak sa karapatang ito’y halos pagpaslang na rin sa táong pinagkalooban ng karapatang magpahayag, sa ngalan ng pag-iral at pagiging bahagi ng isang lipunang sibilisado. Sa madaling sabi, isang malaking kasalanan ang paninikil, sa sarili o kapwa. Ang ganitong paniwala ay nakasandig sa batayang tungkulin ng manlilikha na malayang makapagpahayag. Pundamental ang kalayaan sapagkat sa estadong ito lámang maaaring umiral ang pagpapahayag at paglikha. 

Sa kabilâng bandá, hindi lámang naman nakatuon sa sarili ang tungkulin ng pagiging awtor. Ang pag-aakda at pagiging may-akda ay isa ring panlipunang gawain. Hindi nga ba’t sinasabi na nagaganap lámang ang inakda kung nararating ang patutunghan, ang mambabása? Nagaganap din, kung gayon, ang pagkamanunulat, kung may pagkamalay, pagkamulat sa kinakausap na lipunan.

Isang matanda nang isyu sa pagsulat ang banggaan ng dalawang prinsipyong pansining—ang sining-para-sa-sining at sining para sa lipunan. Ang una’y nagpapalagay na tungkulin ng pagsulat ang paglingkuran ang sining at sining lámang. Kung kayâ’t ang lunggati ng panulat ay ang makalikha ng obheto ng kariktan. Ang bawat danas sa sining ay danas ng kagandahan, kayâ’t nararapat lámang pagsumikapan ng manunulat ang disenyo, indayog, at pahiwatig ng akda. 

Sa kahulí-hulíhan, tungkulin ng manunulat na lumikha ng maganda sa kaniyang akda. Kung may sagútin man siya, iyon marahil ang maging na manlilikha sa sining. Sa ganitong pananaw, lumalaging nakakubli ang manunulat sa kaniyang toreng garing, malayo at bukod sa kaniyang daigdig, sapagkat kailangang mag-isa’t masinsinang magbuhos ng panahon at talino sa magagandang pagsasakataga.

Tumataliwas naman dito ang prinsipyong sining para sa lipunan. May pagpapahalaga rin ito madalas sa kasiningan, sapagkat naroroon pa rin namang nililikha ang obheto ng sining, ang akdang pampanitikan. Ngunit may pagsasaalang-alang ito sa daigdig at panahong kinauusbungan nito, maging sa publikong tinutunghan at kinakausap nito. Sa panig na ito, ipinagpapalagay na ang pagsulat ay matapat na pagsaksi sa kalagayang panlipunan sa pana-panahon. 

Dito, itinuturing din ang panitikan bílang salamin ng lipunan. Kayâ’t nararapat lámang na gamítin ang pagsulat bílang paraan ng makabuluhan at matapang na pagbubunyag, lalo na hinggil sa mga kairalang hindi makatwiran at nangangailangan ng katarungan. Mistulang propeta ang may-akda sa kaniyang mga pagtatapat, at kung minsan, pinagbabayaran niya ito ng kaniyang búhay. Karaniwan ito sa mga konteksto ng diktadurya’t awtokrasiya, kung saan nagsisilbi siya sa mga mambabása, kinakausap sa wika at pamamaraang kanilang nauunawaan, at pinapanigan sa bawat pagsusulong ng katwiran. Pinakarurok ng pagpanig sa pagkamakalipunan ng sining ang tuwirang pakikisangkot, pakikilahok sa pagkilos tungo sa ikalulutas ng mga suliranin ng lipunan.

Contra mundum!    

Hinggil pa rin sa tungkulin ng manunulat, magandang gunitain bílang paglalagom ang isang mataginting na eksena mula sa dulang Portrait of an Artist as a Filipino ni Nick Joaquin, pambansang alagad ng sining para sa panitikan. Mas kilala kamakailan bílang ang pelikulang musikal na Ang Larawan, kuwento ito ng patuloy na pakikipagsapalaran ng magkapatid na Candida at Paula Marasigan sa kanilang tahanan sa Intramuros, kasáma ang kanilang sakitin at mapag-isang ama, ang sikat na pintor na si Don Lorenzo el Magnifico. 

Sa kaniyang katandaan, nakalikha si Don Lorenzo ng isa pang obra na magiging usap-usapan sa alta de sosyedad—ang larawang pinaghalawan ng pamagat ng dula, na naglalaman sa imahen ng pagpasan ni Aeneas sa kulubot at halos halimaw nang ama niyang si Anchises. Papatakas ang dalawa mula sa naglalagablab na lungsod ng Troya, na ganap nang bumagsak sa kamay ng mga Achean dahil sa tanyag na digmaang isinalaysay ni Homer sa Iliad.    

Paksa ng pagkamangha at interpretasyon ang pintang ito, na iminumungkahi sa mga dalagang Marasigan na ipagbili na, tulad ng kanilang bahay na kasámang naluluoy ng lungsod sa loob ng moog. Nalalapit na rin naman kasi ang pagputok ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at kailangan nilang maging praktikal. Ngunit ang dalawa’y nilalang ng lumipas na panahon ng mga tertulya at sosyalan, at ng pagsalig sa kabutihan, katotohanan, at kagandahan ng isang buong búhay na inialay sa sining. 

Mabigat na katunggali ng dalawa ang panahong sumasagitsit, na nakatakda pang durugin ang kanilang daigdig sa pamamagitan ng giyera. Subalit pinananatili silang ganoon ng kanilang pagkapit sa gunita ng kahapon at pananalig sa sining. 

Sa eksena na tanghal sila habang kinokombinse ni Don Perico, ang kaibigang senador ng kanilang ama, na magpasya para sa kanilang ikabubuti, naging maugong ang isang katagang muling nagpagunita sa matanda ng mga pagpapahalagang kaniyang nakaligtaan matapos lamunin ng sistema ng politika: contra mundum. Na ang ibig sabihin ay labánan, tuligsain ang daigdig, lalo kung nakataya ang mga tanging ideyal at pagpapahalagang hindi dapat ipinagpapalit, ni isinusugal. Hindi kailangang mawasak ng ating mga birtud at pananampalataya, kahit pa halos itulak na humabol ng sagitsit ng panahon. Mahalagang mapanatiling dalisay ang kaluluwa, sa kabila ng malaganap na pagkabulagsa at pagkapakawala ng daigdig.

Áral ng dula ang laging pagharap ng manlilikha sa ganitong pagpili. Totoo rin ito kahit sa mga manunulat. Madalas na laban sa daigdig ang kaniyang mga paninindigan—lalong-lalo na sa daigdig ng malaganap na karimlan. Batid niya ang kaniyang dapat panigan. Kung magkamali siya, batid niyang huhusgahan siya ng budhi at kasaysayan. Gaya halimbawa ng mga nagpasyang pumanig sa mapaniil na mga rehimen upang makisangkot sa mga pagsisinungaling, o piniling manahimik at magbulag-bulagan. 

Ang pagsulat, sa pinaka-ubod, ay lalaging paghawak sa sulo ng liwanag sa bawat paglikha’t paliwanag. Kung sinasabi nga ng batàng bayani at manunulat na si Emilio Jacinto na “ang kabuhayang hindi ginugugol sa isang malaki at banal na kadahilanan ay kahoy na walang lilim kundi man damong makamandag,” napakabigat naman pala talaga ng kabuhayan ng isang awtor, ng isang manunulat. Hindi siya maaaring magsinungaling. Hindi siya maaaring tumawid tungo sa panig ng kabuktutan. Lubhang napakamahal ng nakataya. Ang kaniyang kaluluwa.

Talâ

[1] “Auhor,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 11, 2018, https://www.etymonline.com/word/author#etymonline_v_18965.

[2] Ibid.

[3] Ibid.

[4] Ibid.

[5] Abadilla, Alejandro, “Tula: Kaisahan ng Kalamnan at Kaanyuan,” Reyes, Soledad, Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), 229.

[6] Ibid. 

[7] Basahin ang Foucault, Michel, “What is an Author,” ed. Rabinow, Paul, The Foucault Reader (New York: Pantheon Books, 1984), 101-120. 

[8] Basahin ang Barthes, Roland, “The Death of the Author,” Image Music Text (London: Fontana Press, 1977), 142-148.

    

Palaisipan 4: Ano ang Akda?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Tinutukoy ng Unibersidad ng Pilipinas (UP) Diksiyonaryong Filipino (2010) ang salitâng “akda” bílang “anumang nilikha ng isang manunulat,” at “naipalathala o naipalimbag na likhang pampanitikan.” 

Tatlong bagay kaagad ang maisasaalang-alang natin batay sa mga pakahulugang ito. Una, sa ulit-ulit na pagsailalim sa malikhaing proseso ng pagsulat—na karaniwa’y mahiwaga’t kayhirap magagap—nakagagawa ang manunulat ng isang akda, o katawan ng mga akda pa nga [œuvre o obra, kung ating tawagin]. Ikalawa, hindi natatapos ang proseso sa pagkakalikha sa akda; maaaring piliin ng manunulat na ipakalat ang kaniyang isinulat [maaari ring hindi’t ikubli na lámang para sa kaniyang sariling pakinabang] sa pamamagitan ng paglalathala o paglilimbag. Ikatlo, sa pagpapakalat ng akda, naihahanay ang akda sa iba pang tinatanggap ng mambabása at sumasailalim din, sa proseso, sa mga pagpapahalaga’t pag-uurian. Naituturing itong “likhang pampanitikan” batay sa mga pamantayang umiiral sa pinamumuhatan at pinatutungkulan nitong konteksto. 

Sa tatlong ito rin naigigiit ang mga kailangang tandaan hinggil sa akda bílang konseptong pampanitikan—na ito’y produkto ng paglikha ng manunulat; na ito’y sulatíng humihinging tunghan ng mambabása sa pamamagitan ng diseminasyon; at, na ito’y paksain ng panunuri batay sa mga pagpapahalagang pansining/pampanitikan ng isang lipunan. Sa madaling sabi, obheto itong sentro ng ating karanasang pampanitikan, siyang salalayan ng ating pag-unawa hindi lámang sa mga pinipili nitong paksa sa malikhaing representasyon, kundi lalo’t higit, sa ating paghinuha sa kung ano ang dapat ituring na “panitikan.”   

Ito ang pinakadahilan ng pag-aaral ng panitikan—ang panitikan mismo, siyang ating binabalingan at binabása sapagkat ipinapapalagay na makahulugan o nagpapahiwatig ng mga kislap-diwa hinggil sa mahahalaga’t pinagsasaluhang karanasang pantao. Ito ang dahilan kung bákit táyo nag-aaral ng panitikan. Nananalig táyo na may masasamot kahit papaano sa pagdulog sa inakda ng manunulat, sa pinagkagastahang aklat, sa ipinababása sa ating teksto sa klase. Karunungan, bagong pananaw sa bagay-bagay, danas ng kagandahan. Lagi’t lagi, itinuturing ang akda bílang sentro ng diskusyong pampanitikan.

Ito rin ang ubod ng aralíng pampanitikan bílang larangan. Kayâ táyo nag-aaral ng panitikan, kayâ ito isang “disiplina,” ay dahil may mga akdang nararapat o humihinging tunghan ng gawain ng pagbása. Kung isang gawaing interpretatibo ang panitikan, tungkulin nitong ipaliwanag ang akda at maging paraan upang maging kapaki-pakinabang, kundi man kasiya-siya para sa mambabása ang karanasang pampanitikan. Hindi nga ba’t sinasabing daan din ang larang upang makapagpalaganap ng pinahahalagahang kultura ng pagbabasá? At, ano pa nga ba itong tinutunghan ng nagbabasá kundi, wika nga ng makatang si Jesus Manuel Santiago, sa isa niyang tanyag na tula, ay “pumpon ng mga salita”?

Madali nating naipagpapalit-palit sa diskurso ngayon ang mga konsepto ng panitikan at akda, lalo pa’t malaon nang yinakap ng ating kultura ang “panitikan” bílang katumbas ng “literatura” ng Espanyol at “literature” ng Ingles. Malinaw sa atin ang katangiang pangwika nito, lalo’t kung babakasin ang salitâng ugat nitong “titik.” Tuwiran itong pagtutumbas sa dalumat ng mga nabanggit na salitâng mula sa dalawa nating kolonisador, na kapwa tumutukoy din naman sa ubod na lingguwistiko, at batay nga sa etimolohiya, ay nangangahulugan ding “inskripsiyon sa pamamagitan ng mga titik.”[1] Dagdag pang pakahulugan ang pagiging balon ng karunungan nito; ang pagiging gawain ng pagsusulat; at pagsunod sa balarila o mga batas ng paggamit sa wika.[2]           

Isang asemblea ng mga salita ang akda, isang pagsasawika’t pagsasakataga ng mga talinghaga’t salaysay na nag-aasam sa antas ng kasiningan, kagandahan, kung kayâ’t kaiba sa karaniwan at kombensiyonal na paggamit ng wika. Kung sasangguniin ang mga Rusong Pormalista na naniniwalang ang layon ng pag-aaral ng panitikan ay ang mapalitaw ang pagkapanitikan ng panitikan, ang akda bílang panitikan ay marahas sa wika sapagkat hinuhulagpusan ang pagiging awtomatiko’t ordinaryo nito—kahit pa sinisikap ding maging matapat sa mga umiiral na realidad. Ginagawa ng panitikan na despamilyar o kakatwa ang karanasan.[3] 

Ganito ang makikitang nangyayari sa mga akdang prosa, sa tingin ko. Alam nating kahit halos katunog ng araw-araw na pananalita ang isang kumpisal ng awtor hinggil sa kaniyang búhay sa isang personal na sanaysay, o ang pilas ng diyalogo sa isang katha, batid nating edipisyo lámang ng wika ang akda, kumakatawan sa tinutukoy nitong búhay at buháy na kairalan. Masdan din ang mga tulang nakatugma at sukat. Magiging katawa-tawa ang isang tao kung siya’y magbabayad ng pamasahe sa dyip sa pananalitang may sukat na lalabindalawahin, may sesurang anim-anim. Iba ang wika ng akda sapagkat isa itong komposisyon ng wika—at sa ating panahon ngayon, sa anyong pasulát.

Noong araw, wala namang talagang nosyon ng akda, sapagkat sa totoo lámang, ang ideyang ito’y talagang kaugnay ng higit na modernong konsepto ng awtor o manunulat na pinangangalanan ang sarili bílang lumikha ng isang sulatín, lalo sa konteksto ng paglalathala’t paglilimbag. Kailangan niyang “tatakan” at pangatawanan ang kaniyang isinulat dahil isa iyong tungkuling legal. Ito ang magiging tanda ng kaniyang pagmamay-ari, sa gayunding paraang senyal ito ng kaniyang mga pananagutan. Ang akda bílang kabuuan ng kaniyang mga paninindigan ay kailangan niyang tindigan. Ang ngalan niya bílang manunulat ang lagda sa kaniyang pag-aari’t pagtindig. Marami pang mababása hinggil dito mula kay Michel Foucault.[4] 

Sa sinaunang panahon, ang “pag-aakda” ay higit na pinagsasaluhan o komunal, lalo sa konteksto ng panitikang oral. Lahat ay maituturing na “may-akda” na “nagmamay-ari” ng mga panitikang nabanggit. Maaari nila itong dagdagan, baguhin, o iangkop batay sa kanilang konteksto’t pangangailangan. Anumang pinagsasaluhang panitikang madalas na nakatuon sa paghutok sa katauhan ng mamamayan bílang bahagi, at sa ngalan ng kolektibo, ay tinatawag na “kuwentong bayan,” “panitikang bayan,” o “karunungang bayan.” 

Naipapása ang mga salaysayin o panulaang pangkalipunang ito sa pamamagitan ng mga napagkasunduang anyong madalas ay may katangiang mnemoniko (mnemonic), siyang batayan ng mga sinaunang anyong pampanitikan tulad ng mga tulang may “katutubong” sukat at tugma. Ganito makikita sa ating mga epiko at maiikling tulang tulad ng tanaga, diona, talingdaw, atbp. na nakolekta ng mga paring misyonero at nailathala sa kanilang mga diksiyonaryo. Hindi “trabaho” o “work” ang mga ito ng mga espesipikong táong lumalagda ng kaniyang pangalan sa akda, gaya ng tinutukoy sa ating dagdag-pakahulugan. Mga pinagsasaluhang kuwento’t talinghaga itong naipapása nang hene-henerasyon sa mithing manatiling búhay sa gunita’t makapagpatibay ng mga pagpapahalaga ng lipi.

Sa pagsapit ng makabagong panahon, naipamana nga sa atin ang akda bílang trabaho ng manunulat na lumilikha. Higit táyong nagkaroon ng komplikadong hinuha hinggil dito, tulad ng ating paggigiit na sa una’t hulí, isa nga itong “pumpon ng salita.” Subalit nananatiling isang matinding pangangailangan ang mga ganitong pagpapaliwanag hinggil sa pagiging sentro nito ng usapin, lalo pa’t maraming masamâng kaugaliang patuloy na malaganap sa pagtuturo ng panitikan. Pangunahin na riyan ang sadyang pag-aabandona sa akda matapos itong maipabása sa mag-aaral, sa maraming kadahilanan, tulad ng pagmamadaling matapos ang coverage ng asignatura. 

Kasalanan din ito ng mga gumagawa ng materyal na panturo. Hindi iilang teksbuk ang napansin kong ginagamit lámang ang akda upang maging lunsaran ng mga laksang gawain sa kasanayang pangwika. Halimbawa, pinasasalungguhitan mula rito ang mga salitâng kailangang bigyang-pakahulugan, upang sa hulí’y gamítin lámang muli sa sariling pangungusap ng mga mag-aaral.

Nakagawian ding gamítin lámang ito upang tustusan ang iba’t ibang gawaing pambalarila. Ni walang mga wastong tanong na pamproseso upang matitigan ang akda bílang akda, at hindi lámang paghanguan ng mga gintong áral. Mayroon ding mga teksbuk na sadyang “nililinis” ang akda, ineedit ang mga bahagi, marahil dahil sa mga sensitibong nilalaman [isa itong malaking kasalanan sa awtor!]. Mayroon ding sa paglalatag ng teksto ng tula, sadyang itinitipa itong nakasentro (centered), kahit pa lubhang makasira sa orihinal na anyo ng akda [respeto naman sa anyong pinili ng makata!].

Larawan ng maraming bagay ang pagturing natin sa akda. Mahihiwatigan dito ang kawalan natin ng respeto sa awtor na kumatha, at sa kaniyang mismong katha. May implikasyon din ito sa totoong estado ng panitikan sa bansa, at kung papaano ito itinuturing ng mamamayan—marahil, isa nga lámang itong “pumpon ng salita,” na kapag napakinabangan na sa mainiping edukasyon ay maaari nang kaligtaan habambuhay. Kayâ kailangang magdalubhasa sa pagtitig dito. May dalawa akong pakahulugan sa “pagtitig” sa pagkakataong ito. 

Una, pagtitig bílang pamamaraan ng pagdulog dito. Para kay Meyer H. Abrams (1953), ang mga pananaw na pampanitikang makiling sa akda ay tinatawag na mga teoryang obhetibo, o yaong nakatuon sa obheto ng panitikan, ang akda. Isang mahalagang kasanayang supling ng mga teoryang ito ang “pagtitig sa teksto” o close reading. Malapitáng pagdulog sa teksto, na pangunahing nakapokus sa mga katangian at kayarian nito bílang akda. Kailangang suriing mabuti ang akda bílang nakapagsasariling organismo, may kakanyahang binubuo ng mga tinatawag na “elemento.” Kailangang matuto ang guro ng eksplikasyon upang magabayan ang mag-aaral sa pagtuklas sa akda. Kung hindi, nakaradagdag pa siya sa problema.

Ikalawa, pagtitig bílang pamamaraan ng pagpapahalaga sa akda. Pagtitig mismo sa konsepto ng akda bílang susing terminong pampanitikan. Nangangailangan ng kritikal na kaalaman ang guro hinggil sa lugar at kahulugan ng akda sa larangang ito. Matagal itong nadesentro, hindi dahil sa pakikilahok ng larang sa mga kritikal na baliktaktakan [siya sanang ideyal], kundi dahil sa simpleng pagpapabaya sa panig ng mga guro, at sa patuloy na sistemikong suliranin ng edukasyon sa Filipinas na nagpapamangmang sa mamamayan. Kailangang maibalik ang akda sa gitna ng mga talakayan, at maging talagang paraan ng pagpapatalim ng kaisipan ng mga mag-aaral.  

Nagsikap táyong magbahagi ng ilang pangunahing kaisipan hinggil dito sa sanaysay na ito, na ang panimula’y tumalakay nga sa tatlong mahalagang kaisipang mahahango mula sa halos payak nitong pagpapakahulugan sa diksiyonaryo. Sa una’t hulí, ang akda ay mauunawaan bílang likha ng awtor, ipinakakalat na babasahín para sa isang publiko, at paksa ng pag-uuriang pampanitikan. Ito rin ang raison d’ être, ang dahilan ng pag-iral ng, ang talagang pakay ng pagpasok natin sa panitikan. Huwag na huwag natin itong kaliligtaan.

Talâ

[1] “Literature,” Online Etymology Dictionary, na-akses Nobyembre 3, 2018, https://www.etymonline.com/word/literature#etymonline_v_12314.

[2] Ibid.

[3] Hinggil dito, basahin ang Schklovsky, Viktor, “Art as Technique.” Matatagpuan din sa Rivkin, Julie at Ryan, Michael, eds., Literary Theory: An Anthology 2nd ed. (Malden: Blackwell, 2004), 15-21.

[4] Basahin ang Foucault, Michel, “What is an Author,” ed. Rabinow, Paul, The Foucault Reader (New York: Pantheon Books, 1984), 101-120. 

Palaisipan 3: Ano ang Layon ng Pagtuturo ng Panitikan?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Kababasa ko lámang muli ng sanaysay ni Caroline Hau (2000) sa kaniyang tanyag na Necessary Fictions: Philippine Literature and the Nation 1946-1980, na tumalakay, sa isang bandá, sa naging pagpapahalaga ng nobela ni Amado Hernandez, ang Ibong Mandaragit (1969), sa paghubog sa kaisipan ng mamamayang inaasahang magkakaroon balang araw ng pagkatuto’t kabatirang makapagpapalaya sa kanila mula sa kadustaan; at sa kabilâng bandá ay pumuna rin sa matayog sanang mithiin ng estado na humubog ng kamalayang makabayan sa pamamagitan ng pagsasabatas ng pagpapabasá sa mga mag-aaral ng mga nobela ni José Rizal.[1] 

Ginawa ito ni Hau dahil sa matalik na ugnayan ng kuwento sa nobela ni Hernandez at ng mga nobela mismo ng pambansang bayani. Mahihiwatigang itinuturing ng mga karakter ang pagbása kay Rizal bílang paraan ng pag-unawa sa kasaysayan at saka-sakali, sa pagsugpo sa mga di-makatwirang kairalang panlipunan.   

Maugong ang isang kaisipang inihayin ni Hau sa kaniyang pagsusuri, at iminumungkahi kong basahin ninyo mismo ang kaniyang sanaysay. Sa kasaysayan umano, malinaw na nakasangkapan ang panitikan [sa halimbawa ng Noli Me Tangere at El Filibusterismo] bílang pedagohikong plataporma upang, wika nga niya, ay makabuo ng isang kamalayang pambansa na maaaring maturuan, makapagsuri, at makapaghanda ng pagkilos tungo sa ikababago’t ikagagaling ng bayan. Masasabi kung gayon na ipinook ng ganitong mithiin ang panitikan—pati na rin ang pagtuturo nito—bílang pagsusulong ng kalinangan at pagkamakabayan. Sa ganitong katwiran, mahahango ang masasabing dalawa nitong tungkulin sa ating konteksto—ang etikal at ang panlipunan. 

Hindi katakâ-takâng lumitaw sa sulatín ni Hau ang ganitong pakiwari, lalo pa’t sinasabi niya rin sa aklat na binanggit na lalaging “minumulto” ng kasaysayan ng Filipinas ang panitikang Filipino.[2] Kayâ’t sa isang bandá, sa pamamagitan ng ganitong katwiran, mauunawaan ang dahilan ng malaganap na pagpapahalaga sa áral na naibabahagi ng mga akdang pampanitikan. 

Ang panitikan, sa kasaysayang sinikap balangkasin ni Hau, ay itinuring na pormatibo sa kamalayan ng nagbabasá at nagdadala rito—sa pamamagitan ng pagpapalawak ng kaniyang orisonte—di lámang ng mga bagong kaalaman o pagtanaw sa danas-pantao, kundi lalo’t higit, ng kakayahang makabatid ng mga kawastuhang inaasahan upang maging isang kapaki-pakinabang na mamamayan.

At dahil nga mamamayan ng isang lipunan ang mambabása, nakikipagkapwa siya sa mga tulad niyang kasapi din ng katipunan ng mga táong bumubuo, “humaharaya” pa nga, sa paliwanag ni Benedict Anderson (1983), sa isang lipunang tinatawag na “Filipinas.”[3] Kayâ bílang mamamayan, kailangan niyang ganap at mahusay na katawanin ang lahat ng mga adhika, kalinangan, at pagpapahalaga ng bayang ito. Kung pagtuturo ng panitikan ang pag-uusapan, masasabing nararapat lámang, upang matupad ang aking binanggit, na bigyang-diin ang dalawang bagay—una, ang pagtuturo ng panitikan sa paraang sinusuri ang akda gámit ang mga lenteng nagpapagitaw ng adhikaing higit na maging makabayan ang mambabása; at ikalawa, ang pagtuturo ng mga panitikang makiling sa makabayang adhika. 

Maraming problema ang ganitong pananaw, at naturol ni Hau ang ilan sa mga ito sa kaniyang panunuri—kabílang na ang bagahe ng pampamahalaang pagtatakda sa mga tunguhin at tutuntunin ng pagtuturo sa mamamayan. Sa ganang akin, naikakahon din nito ang akdang pampanitikan upang maglingkod lámang sa mga nakapirming tungkulin. 

Bílang pagpapalawig, kailangang igiit na isang komplikadong proseso ang pag-aakda ng panitikan, ang akda mismo bílang organismo, ang pagtunghay nito sa daigdig at panahong kinauusbungan, at pagtanggap dito ng pinatutungkulang mambabása. Hindi basta-basta maitatakda ang mga ito, kayâ’t sa isang bandá’y maaaring makabigo sa halos naging pagdakila natin sa panitikan bílang balon ng etikal at panlipunang kabatiran. Isa pa, sa pagkakahon sa panitikan sa mga tiyakang palagay, madalas na nasasalaylayan sa usapan sa klase—lalo ng mga nahirati sa pagpapahalaga sa áral ng akda o ng mga baguhan [na naturuan ng mga nahirati]—ang akda mismong dapat ay pangunahing isinasaalang-alang, ubod at dahilan ng ating pagtuturo. 

Hindi natin maitatatwa ang katotohanang talagang nag-ugat ang pagkiling ng marami sa atin sa paghango sa áral ng panitikan sa klase sa mismong makabayang lunggating naipakilala sa mahabang panahon ng lehisladong pagpapabása ng mga nobela ni Rizal. Kayâ kailangan din talagang balikán kung ano ba talaga ang layon ng patuturo ng panitikan. 

Kapag inisip nating mabuti, ang pag-iisip hinggil sa pagtuturo ng panitikan ay gaya rin ng pag-iisip hinggil sa pag-aaral ng panitikan. Ang paksa ng pag-aaral ng panitikan ay panitikan, na binubuo ng mga nasabi ko na—ng pag-aakda, ng akda, ng minamalas nitong daigdig, at ng pagtanggap dito. Sa ganitong katwiran, ang pagtuturo ng panitikan ay pagtuturo ng kompleks na ito, na ang pangunahing batayan ng paghinuha, ang pinakasentro ng nag-uugnayan-naghihilahang mga bahagi ng inilarawan kong kompleks ay ang akda. 

Kung gayon, maigigiit na ang talagang pangunahing layon sa pagtuturo ng panitikan ay ang pagtuturo ng akdang pampanitikan. Ito’y habang itinuturing din, bílang mahahalagang salik ng kaligiran nito ang intensiyon o kasaysayan ng awtor, ang kontekstong pangkasaysayan ng likha, at ang resepsiyon ng nagbabasá. Ang makabansang adhika, na maituturing na nása larang ng resepsiyon—siyang lápit na nagpapahalaga sa epekto ng akda sa nagbabasá, at siya ring larang ng áral—ay higit na mapagigitaw, kung nagalugad talaga nang husto ang akda bílang panitikan. Ibig sabihin, bago ang lahat, panitikan. 

Maiuugnay ang ganitong pananaw sa mungkahi ni Virgilio Almario (2008) na panahon nang pag-ukulan ng pagpapahalaga si Rizal bílang nobelista, matapos ng matagal na “pagtimbang” lámang sa “kabuluhang pampolitika ng kaniyang mga akda.”[4] Sabi pa ni Almario, “may malaking tungkulin ang kaniyang [ni Rizal] mga tagahangang mambabása na patunayang nakasulat nga siya kahit papaano ng dalawang nobela.”[5] Dagdag pa niya, “(i)pinahayag ni Rizal ang kaniyang mga paniwalang pampolitika sa wika’t anyo ng panitikan. Pinatindi ang bisà ng kaniyang paninindigang pampolitika dahil sa bago’t naiibang manyobrang pampanitikang naidulot ng paggamit niya sa anyong nobela.”[6] 

Kung susundin natin ang ganitong pangangatwiran, makikitang tungkulin din natin, bílang mga guro, ang talagang ipamalay sa estudyante ang pagiging panitikan ng akda—isang pamamaraan ng pagsulat at pamamahayag, isang pagharaya’t komposiyon—bago igiit ang anumang mahahangong áral o palahamibingang pangkasaysayan mula rito. Magkaugnay ang dalawa’t integral sa danas ng pag-aaral ng panitikan. 

Hinding-hindi natin maaaring iwan ang teksto sa ngalan ng anumang adhika. Pakatandaang walang adhika kung walang akda. Samantalang hindi masamâng patuloy na isulong ang mga pagpapapahalagang sibiko na sinikap ipakalat sa kurikulum noon hinggil kay Rizal—ang dahilan ng lubhang pagkalulong ng marami sa atin sa paghango sa áral—makabubuting huwag nating bakuran na lámang ang pagbása sa panitikan sa mga takdang pagtanaw at halagahan.

Kung ang layon ng pagtuturo ng panitikan ay pagtuturo sa panitikang may langkay na mga kaligiran [awtor, daigdig, mambabása], nararapat ding maging layon ang pagpapayaman sa danas sa panitikan sa loob ng klase. At hindi ito mapayayaman kung hahayaang magsabato ang teksto sa mga minana nating pagtanaw dito.

Naiisip ko pa ring halimbawa ang Noli ni Rizal, at ang kung papaanong noong binása ko itong muli bílang paghahanda sa pagbuo sa isang teksbuk, ay ulit-ulit akong humagalpak sa katatawa sa mga totoo namang katawa-tawang tagpo nito, at sa mismong himig ng nagsasalaysay na madalas ay mapang-uyam, lalo’t kung inilalarawan ang ipokrisiya ng makapangyarihan at yaong maituturing na mga langaw na nakasampa sa kalabaw. Hindi ko ito naranasan noong mag-aaral pa ako. May lugod sa katatawanan ngunit maaaring agapayan ang ganitong danas kung maiuugnay sa kapangyarihan ng panulat na tumuligsa sa kawalang-katarungan.

Sa tingin ko, may tendensiyang makabagot ang pagpapabaya na unahan táyo ng ating kagawian ng pangangaral o ligaw na pagsasangkot sa kasaysayan. Sinasabing dahilan din ito ng pagkasuklam ng kabataan sa panitikan. Bakâ sakaling may mapulot táyong magbibigay-diin sa mga kislap-diwang dapat nating nahahango sa lugod na nararanasan natin, halimbawa, sa karakterisasyon, sa tunggalian at banghay, kahit sa mga laro-sa-salita at indayog ng taludtod at talinghaga. 

Tandaan natin ang isang bagay, sakaling naliligaw sa pagtuturo ng panitikan, o may kakilalang nakaliligta. Panitikan muna, bago ang lahat. Mula rito, higit na magkakaroon ng lalim ang totoo namang mga pagsasanga ng layon ng pagtuturo ng panitikan—ang pagpapahalaga sa manlilikha at paglikha ng sining; ang pagsasaalang-alang sa ugnay nito sa mundo sa isang saklaw ng panahon; at ang pagkilala sa samutsaring epekto na naidudulot nito sa mambabása.      

Mga Talâ

[1] Hau, Caroline, “The Problem of Consciousness,” Necessary Fictions: Philippine Literature and the Nation 1946-1980 (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 2000), 15-47.

[2] Hau, “Introduction,” Necessary Fictions, 11.

[3] Batay ang ganitong pangagatwiran sa pakahulugan ni Anderson sa dalumat ng “bansa.” Wika niya, ito ay “imagined community.” Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, reb. ed. (Lungsod Pasig: Anvil Publishing, 2003).

[4] Almario, Virgilio, “Paunawa,” Si Rizal: Nobelista (Pagbása sa Noli at Fili bílang Nobela) (Lungsod Quezon, University of the Philippines Press, 2008), ix.

[5] Ibid.

[6] Ibid, viii.

Palaisipan 2: May Áral ba ang Panitikan?

Larawan ng Pixabay sa Pexels.com.

Oo. Lalo pa ang talagang mahuhusay, mapagbagong-málay, at makayanig-daigdig na panitikan. Kung naniniwala kang tulad ko na ang bawat pagbabasá ay isang transaksiyon sa pagitan ng manunulat at ng mambabása, natural na umaasa ka, bílang mambabása, sa iyong bawat pagbabasá, na may mapupulot ka man lámang na kung anong mahalaga [o pagpapahalaga] sa nabása. Mga kuntil-butil ng kabuluhan, wika nga. Naglalaan kasi ang mambabása ng mapagkukunan (resources) at oras para sa akda. Bumibili siya ng libro sa bookstore, o sumasadya sa aklatan. At imbes na gumawa ng iba pang makabuluhang bagay, nagbabása siya. Sa ganitong pananaw, dalawang bagay ang sinasabing madalas na inaasahan ng mambabása—ang maaliw sa sandaling himpil na dulot ng pagbabása o makapulot ng áral dito. 

Lubhang klasiko ang ganitong pananaw, na mababakas sa makatang Romano na si Horace, na nagsabi, sa kaniyang akdang Ars Poetica, na nararapat lámang na sumakatauhan ng manunulat ang magkasanib na kamalayan sa dalawang pangunahing katangian ng panitikan—ang dulce et utile, sweetness and beauty, o sa aking salin, tamis at saysay [mula sa utile, na sa Latina ay “kapaki-pakinabang, makabuluhan, praktikal”]. Sa ganitong pananaw, nabibigyang-diin ang nasabi kaninang kalikasan ng panitikan na maging mapanlibang sa isang bandá, at maging mapanghubog ng kaisipan sa isa pa. Ang ganitong pananaw ay sumisipat sa masasabing “epekto” ng panitik sa mambabása, isang aspekto ng danas-pampanitikan na nararapat lámang pahalagahan sapagkat sa isang bandá, nagkakaroon lámang ng pagkaganap ang isang sulatín kapag napasakamay na ng pinatutunghang mambabása.

Sa kaniyang masaklaw pagpapaliwanag hinggil sa teorya at kritisismong pampanitikan, unang-unang dulog na tinalakay ni Soledad Reyes (1992) ang tinatawag niyang “moralistikong pananaw,” na siyang sumasakop sa usapin ng áral. Sa pananaw na ito, aniya, “ipinagpapalagay na ang akda ay may kapangyarihang maglahad o magpahayag hindi lamang ng literal na katotohanan kundi ng mga pang-habambuhay at unibersal na mga katotohanan at mga di-mapapawing pagpapahalaga (values).”[1] At dahil nga ang áral ay “nasa larangan ng etika o moralidad,” sinasabi din niya na para sa moralistikong pananaw, “(t)ahasan at di mapasusubalian ang ugnayan ng tao at ng teksto… Sa kanyang pagbabasa o pakikinig, magkakaroon ng bisa sa buhay ang mga kaisipang binigyan ng dugo at laman ng mga elemento ng likhang-isip.”[2]

Ang Problema…

Sa kasawiampalad, may dalawang problema akong nakikita hinggil sa usapin ng áral sa pagtuturo at pagbabasá ng panitikan sa kasalukuyan. Una, kulang sa pagpapalalim ang ating paghinuha rito, lalo pa sa panitikang Filipino, na kung tutuusin ay tubog dito. Kung maituturing lámang sana muli ito bílang isang pagpapahalagang pampanitikan (literary value) na malaon nang buháy sa ating kultura bago pa man dumating ang mga mananakop. Kailangan talaga nating balikán ang halaga ng, at ibalik ang pagpapahalaga sa áral sa kabuuang panitikang Filipino. Makabubuti ito upang hindi naman basta-bastang nagagamit ang ipinagwawagwagang “kalabisan” ng áral, halimbawa, sa pag-alipusta sa mga panitikang popular [at lalong pagpepedestal sa mga “dakilang panitikan” o dili kayâ’y mga banyagang akda].

Makabubuti rin ito para masawata ang ikalawang problemang ibig kong talakayin. Sa isang kataka-takang dahilan, maraming guro sa panitikan ang nakamihasnang higit na bigyang-priyoridad ang pagtatanong sa mga mag-aaral ng kung ano ang kanilang natutuhan matapos magbása ng akda. Madalas, pinalalagom pa sa mga pobreng mag-aaral ang mga áral sa isang pangungusap o tesis. At iyon na iyon. Tapos ang talakayan. 

Sa tingin ko, isa ang ganitong kagawian sa naging dahilan ng pagiging mabuway ng pangkalahatang kasanayang pampanitikan ng mga mag-aaral. Papaano’y ang alam ko, nakaliligtaan [o kinaliligtaan talaga] dito ang pagtitig sa akda sapagkat nagiging diskusyon na lámang ang klase hinggil sa mga natutuhang áral. Nauulila ang akda at tuluyang naiiwan sa isang tabi. Ganito ang sarili kong danas sa hayskul, kayâ’t sa isang bandá, parang ito ang iniisip kong dahilan ng aking pagiging late bloomer sa pagkahumaling sa panitikan [humabol na lámang ito sa kolehiyo at nang makapaghanapbúhay na ako’t nakabibili ng libro]. Hindi ko ibig manisi, sa gayong paraang hindi ko rin ibig humanay sa ilang kritiko na panay ang mainiping giit na walang áral sa panitikan o ang pag-aaral ng panitikan ay hindi pag-uusisa sa áral. Sa akin, makikitid na pagtanaw ang mga ito sa konsepto ng áral. 

Pahapyaw na Pagsipat sa Kasaysayan ng Áral  

Hinggil sa unang usapin, makabubuting balikáng-áral ang kasaysayang pampanitikan. Tatangkain ko ito kahit pahapyaw. Buháy ang áral sa mga panitikang bayan tulad ng sa mga inaawit at isinasalimbibig na mga epiko, lalo pa’t mithing maitatak sa maláy ng bawat kasapi ng komunidad ang mga birtud ng mga bayaning kinatawan ng mga pagpapahalagang nagbibigkis sa mga pangkat. Ang mga sapalaran ay nangangaral hinggil sa pananaw ng kolektibo hinggil sa sarili at daigdig. Masasabing tootoo ang bagay na ito, mula kay Lam-Ang ng mga Ilokano hanggang kay Agyu ng mga Ilianon. Patunay dito ang isang pag-aaral ng antropologong si Nicole Revel (2008) sa mga epikong mula sa Mindanao, Tawi-tawi, at Palawan. Mula sa mga ito, nakahango siya ng maituturing na “notion or exercise of leadership,”[3] na maaaring pagtindigan ng mga modelo ng pamumuno na búhay sa katutubong kultura.

Pinakamahusay namang halimbawa ng malinaw na pagkasangkapan sa áral ang mga salawikain, na para kay Virgilio Almario, sa ilan niyang mga sulatín, ay kumakatawan sa tinatawag niyang “palabas” na uri ng pagtula, o yaong nagmimithing magpaunawa sa umugnay sa kinakausap.[4] Ang salawikain bílang palabas na “mukha ng pagtula” ay naiiralan ng áral na gumagabay sa pamumuhay ng mga nagwiwika at nakaririnig nito. Nakatanim ang salawikain sa lupain ng araw-araw ng katutubo, at kumakasangkapan sa kapaligiran bílang pangunahing talinghaga o palahambingang nagsisilbing ilustrasyon ng mga pamantayang panlipunan at diwaing makatwiran. 

Magandang halimbawa ang tanaga [may súkat na pipituhin bawat taludtod, apat na taludtod bawat saknong, monorima] sa ibabâ hinggil sa kung papaanong naghuhunos ang tanawin ng bukirin—mulang panahon ng pagtatanim hanggang paggapas—patungo sa isang áral hinggil sa karunungan ng edad at pusok ng kabataan. Sa hulí, ang paghapay ng palay ay nagiging tanda ng pagpapakumbabang inaasahan mula sa mga “pabalik na,” isang bagay na ipinahihiwatig para sa mga sumisibol at “papunta pa lámang.” Isa lámang ito sa napakaraming salawikaing maaaring balikán upang mahinuha ang mga nabanggit na paeanalinghaga at palahambingan:

Nang walang biring ginto
Doon nagpapalalo;
Nang magkaginto-ginto
Noon na nga sumuko.

Kakasangkapanin ng mga Espanyol, lalo na ng mga misyonero, sa kanilang gawain ng “pagliligtas” sa mga kaluluwa ng mga paganong katutubo, ang diwain ng áral upang halinhan ng mga áral ng Kristiyanismo, na noong una’y inasahan nilang ganap na makapagpapaamo sa mga sákop at magpapayakap sa kanila sa palad ng pagiging sakóp. Ito marahil ang pinakaunang “misedukasyon” at paglalayo sa katutubo sa nakamihasnan niyang pagkakaunawa sa áral. Mula sa kaniyang pang-araw-araw na pag-iral, iniligaw ito’t nakarating na nga sa mapagtakdang mga pulpito bílang nakaabitong prayle.  

Subalit hindi maipipirme ang pakahulugang itinakda ng mga prayle, at kahit ang áral ng Pasyon ay matututuhang basahin ng mga katutubo bílang paraan ng pagdalisay sa kanilang loob upang sa panahon ng ganap na pangangailangang makipagkapatiran ay matagumpay na makalas ang mga tanikala ng kaapihan.

Kung sasaligan natin ang sinasabi ni Reynaldo Ileto (1979) tungkol sa Pasyon, nagsilbi itong naratibong humubog sa kamalayan sa pakikibaka ng mga nasa laylayan at lumagpas nga sa salaysay ng maamong tupang si Kristo. Ito rin sa tingin ko ang nagpalagpas sa mga naging hanggahan ng pagbása sa Florante at Laura ni Balagtas, na sa simula’y maaaring nakita lámang [lalo na ng mga sensura sa paglalathala] na nagtatanghal ng palagian at mas iniibig na pangingibabaw ng mabuting panig ng mga Kristiyano. Pinahalagahan ni José Rizal ang anyo nito bílang tula at sa isang bandá ay itinuring ding mapagpahiwatig hinggil sa mga totoong “kaliluhang nangyayaring hari” sa kolonya batay sa masusing pagbása sa kaniyang mga nobela.       

Sa pagdating naman ng mga Americano, panibagong “misedukasyon” at paglalayo mula sa katutubong katuturan ng áral ang naipataw sa atin. Dahil ang mga manunulat noong araw ay lumaban sa bagong mananakop, ipinagbawal ang pagpapahayag ng mga sentimiyentong makabayan at anti-kolonyal, kabílang na ang mga dulang tinawag na “sedisyoso” tulad ng mga naisulat ni Aurelio Tolentino. Laman ng mga ito ang mga alegorikong panghihimok sa mamamayan na huwag basta pumayag na masakop muli, at tiyak, pati na rin ang mga buháy na áral ng naudlot na rebolusyon. Pumasok din ang ganitong diwain sa panulaang tatawaging “Balagtasista” ni Almario (1984), di lámang dahil itinuturing na padron si Balagtas sa panulaan, kundi lalo’t higit, tinutuligsa ang “makabagong” diwaing dala ng Americanisasyon sa pamamagitan ng pagsalig sa tradisyon.  

Sa pagpapakilala naman sa Ingles bílang wika ng edukasyon, naipamana sa atin ang kababaang-tingin sa katutubong kalinangan, kabílang na ang áral, na bagaman magiging malaganap na disposisyon sa mga akda at palathalaang popular ay maipopook bílang isang temperamentong bakya at makaluma dahil na rin sa ipayayakap na paradigma ng Americanong New Criticism sa panitikan.

Sa New Criticism kasi, na isa pang dulog-pampanitikan na makiling sa akda, kinauumayan ang lubhang pagiging madamdamin at lalo na, pagiging didaktiko ng pagsulat. Higit na masining ang pagiging matimpi, mapahiwatig, at tigib ng dunong. Sa ganitong pamantayan, maraming panitikan natin ang hindi nakapasá. Mababalikan lámang muli ang pagpapahalaga sa áral sa mga pagsisikap sa paghahango sa ating mga katutubong panitikan.

Ang Halaga ng Áral

Kailangang mabalikan ng sinumang nagtuturo ng panitikan sa Filipinas ang kasaysayan at pangkulturang katuturan ng áral upang talagang magamit at mapakinabangan sa klase. Hindi lámang kasi ito isang bagay na maaaring ipalagom sa isang pangungusap na maaaring hinging pangatwiranan sa mga diskusyon. Hindi lámang ito basta-basta kabatirang maaaring agad na tumuldok sa aralín, lalo pa’t napakarami pang kailangang talakayin. Sa pahapyaw na pagbakas na ginawa natin, may tatlong maihahaying kaisipan na maaaring lumagom sa mga nararapat na pagpapahalaga sa konseptong ito na higit sanang makapagpapayaman sa ating danas-panitikan:   

1. Nilalaman ng áral di lámang ang etika o moralidad ng kolektibo kundi lalo’t higit ang mga kabuuang pananaw at pagpapahalaga ng isang lipi. Ibig sabihin, susi ang áral sa kung papaanong ibinalangkas ng akda ang karanasang itinanghal nito. Kung susi nga ito, may tatlong tungkulin ito ngayon kaugnay ng panitikan—

a. Hubugin ang málay ng mambabása hinggil sa mga pagpapahalagang panlipunan upang maging isang kapaki-pakinabang na mamamayan.

b. Papahayuhin sa kaniyang daigdig ang mambabása na may matalim na pananaw sa danas-pantao gámit ang mga nahangong pananaw at pagpapahalaga mula sa akda.

c. Palawakin ang kamulatan ng mambabása hinggil sa panitikan, sa halaga nito sa kaniyang lipunan, at sa kung ano ang maituturing na “mahalagang panitikan.” Sa pamamagitan nito, matitiyak hindi lámang ang pagpapahalaga sa panitikan, pati na rin sa pagbabasá.

2. May katangiang mapagpalaya ang áral kung pagbabatayan ang kasaysayan. Halimbawa, napapangaralan nito ang mamamayan hinggil sa mga nararapat na gawi at pagkilos sa pana-panahon ng pagkakasiil. Sapagkat nakatanim ang pag-unawa sa áral sa mga panahong kinauusbungan nito, maaari ring maging paksa ng paghahambing ang mga kasalukuyang “pangangaral” ng panitikan at mga áral sa mga akda ng nakalipas. Masdan na lámang ang isa pang tanaga sa ibabâ na kung sa panahon nito’y naglalarawan ng áral para sa mga naghahari-harian sa isang lipunan ay kilaláng nagsilbing pampanitikang babala ng taumbayan sa diktador noong panahon ng kaniyang rehimen:

Katitibay ka Tulos,
Sakaling datnang agos;
Ako’y mumunting lumot
Sa iyo’y pupulupot. 

3. Sa kontekstong Filipino, hindi masamâng katangian ng panitikan ang pagkakaroon nito ng áral. 

Ibig kong palawakin ang hulí sa pamamagitan ng pagmumungkahi sa ating mga guro ng munting pagpihit sa isa pang konseptong madalas ipanghalili ngayon sa áral—na kailangang tanggaping talagang pumasan ng napakabigat na negatibong konotasyon dahil sa naging kasaysayan nito bílang dalumat.

Ang tinutukoy ko ay ang kislap-diwa. Direktang salin ito ng insight, na sa tingin ko’y higit na katanggap-tanggap para sa kasalukuyan dahil hubad sa moralistikong katuturan at tumutukoy sa mga mahahangong katotohanan, o maaari pa, mga kontradiksiyon o kabalintunaang umiiral sa búhay habang itinatanghal sa panitikan. 

Kislap-diwa, sapagkat sa pagbása ng panitikan, pinaniniwalaang sumisilay ang liwanag ng kabatiran hinggil sa danas at kondisyong pantao. Sa una’t hulí, ang panitikan naman kasi ay tungkol talaga sa búhay ng tao, mapagpahiwatig sa mga tuklas at maaari’y mapakikinabangang dunong hinggil sa mahahalagang pangyayari, damdamin, mithiin, at sapalaran sa búhay. Ano’t ano pa man, tulad ng áral sa pinakaubod nito, inuusisa ng kislap-diwa ang mga sagot sa mabibigat na tanong ng búhay habang sinusuri ng panitikan ang mismong búhay ng tao: bakit malalalim na danas ang pagsilang at kamatayan? ano ang pag-ibig? bakit may mahirap? nagtatagumpay nga ba talaga ang mabuti? talaga bang likás sa tao ang maging mapangwasak? 

Imbes na unawain lámang ang panitikan bílang tagapagsulong ng áral, bakit hindi natin ito ituring bílang matapang na paraan ng pagtugon sa mabibigat na tanong ng búhay? May pakiramdam akong higit nating mananamnam ang mga áral ng panitikan sa ganitong paraan.

Mga Talâ

[1] Reyes, Soledad, “Ang Moralistikong Pananaw,” Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan (Lungsod Mandaluyong: Anvil Publishing Inc., 1992), 13-14.

[2] Ibid, 14.

[3] Revel, Nicole, “Heroic Characters as Models of Leaders in Philippine Oral Epics,” Indonesians and their Neighbors: Festschrift E.V. for Revunenkova and A.K. Ogloblinu (St. Petersburg: Kyhctkamepa, 2008), 205.

[4] Basahin sa Almario, Virgilio, “Palabas at Paloob: Tambalang Mukha ng Pagtula,” Ang Tungkulin ng Kritisismo sa Filipinas (Lungsod Quezon: Ateneo de Manila University Press, 2014), 101-150.

Palaisipan 1: Bakit Hindi Dapat Tinatanong ang Awtor Hinggil sa Ibig Sabihin ng Akda?

Larawan ng Pixabay mula sa Pexels.com.

Ang totoo, maaari naman talagang tanungin ang awtor hinggil sa ipinababatid na ideya o kislap-diwa ng kaniyang akda. Ngayong mga panahong ito ng pag-iral ng social media, napakadali na nitong gawin. Nangyayari na ito ngayon, dulot ng kabaguhan sa kurikulum sa batayang edukasyon, at lalo dahil sa pagkakapakilala sa senior high school ng asignaturang 21st Century Literature from the Philippines and the World.

Sa kataka-takang dahilan, isang aralín sa aklat hinggil sa asignaturang nabanggit, na pinamunuan ko ang pagbubuo at pagsulat, ang humingi ng ganitong takdang aralín sa mag-aaral [hindi namin ito ipinagawa sa aralín; mukhang pasya ng guro]. Ang tampok na awtor ng aralíng nabanggit ay tumanggap ng napakaraming tanong sa kaniyang Facebook messenger, kabílang na ang isang pag-usig sa kung ano nga ba ang kaniyang problema at sumulat siya ng gayong akdang napakahirap daw maintindihan at hindi malirip. Ang alam ko, hindi ito ang tanging kaso, at may iba pang ulat ang ilang manunulat hinggil sa paghingi sa kanila ng paliwanag ng mga mag-aaral na tumatalakay sa klase ng kanilang mga akda.

May tawag sa ganitong pamamaraan ng interpretasyong pampanitikan—ang pagsasaalang-alang sa layon ng awtor (authorial intent). Kayâ hindi naman talaga ito masamâ o malîng tanong. Sa katunayan, bahagi ito ng mga kinikilalang lápit sa panitikang malaganap noon at ngayon.

Sa lápit na ito, na tinawag minsan ni Meyer H. Abrams (1953) na lápit na ekspresibo (nagpapahayag), higit na makiling ang interpretasyon sa ugnayan ng akda at alagad ng sining, ang manunulat. Sa oryentasyong ito, ipinagpapalagay na ang pinakasusi sa pag-unawa sa akda ay ang manunulat na siyang lumikha rito. Lohiko namang isipin sapagkat sino pa nga ba naman ang makapagpapahayag ng tamang pamamaraan ng pag-unawa sa sulatín kundi ang kumatha rito?

Sa malaon, higit na nakilala ang ganitong paraan ng pagdulog sa panitikan bílang kritisismong biograpiko (biographic criticism). Binabása at inuunawa ang akda sa liwanag ng talambuhay o mga kronikang personal ng awtor. May paniniwala na nakatutulong ito sa pag-unawa sa talagang ibig sabihin ng binabása. Ipinagpapalagay ng lápit na bakas ng henyo at paglikha ng manunulat ang akda, kung kayâ mauunawaan ito sa pamamagitan ng pag-uugnay rito sa naging kabuuang búhay at kaisipan ng sumulat. Kung ang akda ay isang sulyap sa kamalayan ng manunulat, nararapat lámang na isaalang-alang ang mga layon, simbuyo, at damdaming humimok sa manunulat na kumatha ng partikular na akda.

Nagsasanga pa ang oryentasyong ekspresibo sa masalimuot na sikoanalysis ng akda, na nagtatangkang alamin ang mga nilalaman ng kubling-málay (subconscious) ng manunulat sa pamamagitan ng kaniyang akda. Ang akda, sa ganitong lápit ay pinaniniwalaang naglalaman ng bagay-bagay na sinusupil (repressed) ng may-akda sa kaniyang tunay na búhay [halimbawa, ang kaniyang totoong kagustuhang pangkasarian (sexual preference) dulot ng mapanghusgang lipunan at panahon; pagkayamot sa di matakasang anino ng magulang; tákot sa kung anuman; o matinding pagkapoot sa sariling naitutudla sa ibang tao]. Kung gayon, masasabing itinuturing ang akda dito bílang manipestasyon ng sa iba’t ibang kadahilanan ay mga pílit ikinukubli, kinaliligtaan, o pinapantasya ng sumulat. Dito lubos na nakakasangkapan ang talambúhay ng awtor na nagiging batayan ng pag-unawa sa mga paglitaw ng mga itong kinakatawan ng akda.

Madaling gamítin ang ganitong lápit kung buháy pa ang manunulat o marami siyang nasulat hinggil sa matalik na ugnayan ng kaniyang pagsulat at búhay. Kailangan lámang ng masusing pananaliksik. Mapanghamon ito kung ang manunulat ay nagmumula sa isang malayong panahon at lalo pa, kung sumakabilang-búhay na. Bakâ kailangang pumasok sa gawaing artsibal ang sinumang ibig iugnay ang naging búhay ng awtor sa mga pag-aakda. Maaari ring pagbatayan ang mga pananaliksik ng mga iskolar na pumaksa sa awtor. Ngunit kailangang tanggapin na may limitasyon ang bawat metodo. Kayâ nananatiling isang pangangailangan ang malalim na kabatiran sa akda bílang pangunahing obheto ng pag-aaral ng panitikan.

Ganitong oryentasyon ang karaniwang dalá natin, halimbawa, sa pag-aaral ng mga nobela ni José Rizal, na palagiang pinahahalagahan sa klase bílang mahahalagang tagapagpasiklab ng rebolusyon noong panahon ng kolonyalismong Espanyol. Madalas, iniuugnay pa nga ang mga karakter sa mga totoong pigura sa kasaysayan at talambuhay ng pambansang bayani. Hindi na nga rin maiwasang ilarawan si Crisostomo Ibarra sa mga pagsasadula bílang wangis ni Rizal.

Sa kurikulum ng Filipino, sinisimulan ang pagpapahalaga sa mga nobela hindi sa pagiging akdang pampanitikan ng mga ito kundi sa pamamagitan ng pagiging pinahahalagahang mga sulatíng tuluyang bumago sa ating kasaysayan. Hindi ito mapagtatakhan lalo pa’t ang pagpapabása kay Rizal sa mga paaralan ay naipatupad sa bisà ng Republic Act 1425 o Batas Rizal noong 1956. Marahil, isa táyo sa iilang bansa sa daigdig na itinatakda ng batas ang pagiging “kanonigo” ng ilang akdang pampanitikan.

Sa usaping ito, hindi ko tuloy maiwasang iugnay ang halaga ng manunulat sa ating kultura—sa kabila ng paggigiit ng ilan na isa táyong bansang hindi palabasa. Maaaring totoo ito kung sasaligan ang kakulangan sa akses sa aklat at palimbagan. Ngunit bukod kay Rizal na nakapukaw sa ating imahinasyon at nagtulak sa mga kapwa manunulat-rebolusyonaryo na mag-aklas laban sa mga mananakop, pinatutunayan ng ilan pang manunulat sa kasaysayan ang naging pagpapahalaga ng publiko sa mga alagad ng panitik.

Naiisip ko ang tanyag na mambabalagtasan at dakilang makata na si Jose Corazon de Jesus, na mayroong cult following noong kaniyang panahon at nakapagpalitaw ng daang tagahanga nang mamatay at ilibing sa North Cemetery noong 1932. Ang ganitong kasikatan ay tatamasahin din ng mga tulad nina Bob Ong sa kasalukuyan, marahil dahil sa kaniyang pananatiling misteryoso at mailap; at ng spoken word artist na si Juan Miguel Severo, na pinasikat ng kaniyang paglitaw-litaw sa mga komersiyal at teleserye. Ilan lámang sila sa mga kasong nagpapatunay sa sinasabi kong kultural na pagpapahalaga sa mga manunulat. Kayâ sa isang banda, naging madali ring ipayakap sa atin ang oryentasyong makiling sa manunulat.

May hinala akong hubog ng ganitong oryentasyon sa panitikan sa pangmalawakan ang patuloy na “pagpapahalaga” ng ating mga guro sa layon ng awtor. Kayâ nagiging default ang pagpapatakdang-aralín, lalo ngayong mga panahong ito, ng mga interbyu sa mga manunulat hinggil sa kanilang mga isinulat. Sa ganang akin, may kinalaman din sa layon ang totoong problema ng ganitong kagawian. Ano ba kasi ang layon ng guro sa pagpapatanong sa awtor hinggil sa ibig sabihin ng akda?

May birtud ang pakikipanayam sa manunulat, lalo kung marami itong panahon at mapagbibigyan ang estudyante. Sa tingin ko, makahihikayat ito ng patúloy na pagbabasá, at maaari, sa hinaharap, pagsulat. Magandang tagpuan at pakikiugnay ang mga pakikipanayam [at hindi lámang iyong karaniwang pagtatanong sa Facebook] sa pagitan ng manlilikha at mga mambabása.

Ngunit kung ito ay ginagawa lámang talaga upang makaiwas ang guro sa trabaho ng interpretasyon—na siyang kaniyang pangunahing tungkulin sa klase—marahil ay hindi ito makabubuti sa pagpapalakas ng panitikan sa paaaralan. Nauunawaan ko kung kailangan itong gawin bílang paglinang sa kakahayan (skill), at kung nakatutulong itong makagaan sa mabigat nang trabaho ng mga guro. May pakiramdam akong ginagawa lámang ito sapagkat kulang din sa kahandaan ang mga guro sa talagang pagtuturo ng panitikan. Ngunit wala na táyong magagawa sapagkat heto na nga ang bagong kurikulum. Kailangan nating harapin ang mga bagong hámon, lalo na ang mga kailangang baguhin sa mga dáting kagawian ng pagtuturo ng panitikan.

Maaari naman talagang tanungin ang awtor, pero hindi agad tungkol sa kaniyang ibig sabihin. At dito, magsasalita ako bílang isang awtor na nakaranas din ng mga nasabing pag-uusisa. Para sa akin, higit na interesante ang unang mapakinggan ang interpretasyon ng mambabása, o kahit ng interpretasyon ng guro sa akda. Maaaring magsimula sa usaping iyon ang pakikipanayam o paghaharap ng mag-aaral at manunulat.

Sa hulí kasi, sa tingin ko, anuman ang interpresyon sa akda, lalo pa kung ito ay produkto ng mahusay na pagtuturo sa silid-aralan, higit na mahalaga ang makapagpapayamang tagpuan ng manunulat at mambabása. Kung matutupad nang maayos ang gawain [at hindi lámang sa paraang patanong-tanong na parang nagtatanong lámang sa isang kabarkada], magiging kapaki-pakinabang ang pagdadaupang-palad ng manunulat at ng mag-aaral na binigyan ng gayong takdang aralín.

Ngunit bago ito gawin, maaari marahil ipagawa ng guro ang mga sumusunod:

    • Papanaliksikin ang mag-aaral hinggil sa búhay at akda ng manunulat bago ang panayam. Tiyakin na marami silang alam hinggil sa kanilang paksang manunulat. Maaaring sangguniin, halimbawa, ang Panitikan.ph na may maiikling talâ hinggil sa mga pangunahing manunulat ng bansa.
    •  Turuan ang mga mag-aaral na lumiham nang maayos sa kakapanayaming manunulat. Huwag silang hayaang basta makipagpalitan ng mensahe sa manunulat sa Facebook nang walang pormalidad. Igiit na kailangan ding irespeto ang manunulat, lalo kung hindi niya ibig magbigay ng panayam. May ilan kasing naniniwalang wala nang paliwanag pang kailangang gawin; naroroon na lahat sa akda ang kanilang ibig sabihin.
    • Gabayan ang mga mag-aaral sa paglikha ng mga tanong na maaaring magmithing mag-usisa hinggil sa pagiging manunulat ng paksang manunulat; mga prinsipyo sa pagsulat; at kung ibig talagang magtanong higgil sa akdang pinag-aralan, kuwento ng pagkakasulat nito. Sa pagkakataong ito, maaaring iharap ng mag-aaral ang kaniyang pagbása sa akda. Maaaring sumang-ayon o hindi ang kinakapanayam. Ano’t anuman ang maging tugon, ang mahalaga’y nagkaroon ang mambabásang estudyante ng makabuluhang interaksiyon sa manlilikha.

Sa tingin ko, mas wasto ang tanong na bakit hindi dapat unang tinatanong ang awtor hinggil sa ibig sabihin ng akda? Sapagkat sa totoo lámang, maraming maaaring unang tanungin sa manunulat kaugnay ng akdang tinatalakay sa klase. Bakit ka nagsusulat? Papaano ka naging manunulat? Papaano ka nagsusulat? Ano ang layon mo sa pagsusulat?

Dahil interpretatibo ang gawain ng pag-aaral ng panitikan, ang interpretasyon ay isang bagay na malilikha naman sa pamamagitan ng isang matibay na pagdulog sa akda mismo. Kung mayroong mahusay na pagbása sa akda, anumang makukuha mula sa pakikipanayam sa manunulat ay lalong makapagpapayaman sa pag-unawa sa likha, at pagpapahalaga sa panitikan. Sa klase, higit kailanman, dapat na maging pangunahing batayan ang malalim na pagkaunawa sa akda bílang akda. Isa lámang pagpapalawak ng interpretasyon ang pagdulog sa manunulat. Kung hindi napatitibay ang kasanayan ng pagbása sa akda, wala ring saysay ang pag-uugnay dito sa layon ng awtor.

Pagkalusaw ng Isang Disiplina

Kagabi ay hindi ko na napigilan ang sarili na lantarang tawagin ang pansin ng butihing palaisip na si G. Leloy Claudio, na sumulat sa Rappler.com ng kaniyang pagtatanggol sa General Education Curriculum (GEC) ng Commission on Higher Education (CHED), lalo na hinggil sa duda ng ilang partido na malay na pagsikil nito sa Wikang Filipino.

Hindi ko na sana ito papansinin, tulad ng mga hindi ko pagpansin sa mga okasyonal niyang pakikisawsaw sa kung ano-anong usapin. Ngunit ang nakatigalgal sa akin ay ang pagtawag niya sa mga nanunuligsa na “emotionally-charged”, at “ill informed” pa nga sa pagrerehistro nila ng mga “national polemics about the national language.” Binasa ko nang husto ang maikling artikulo niya sa website, sa mithing maunawaan ang kung ano ang talagang sinasabi niya hinggil sa maaanghang na nasabi na hinggil sa usaping ito. Labis kong ikinagulat ang marami niyang akala.

Marami sa mga sinasabi niya ay nasabi na—tulad ng mga “options” lalo na para sa mga gurong lumalabas at nahihintakutan dahil posibleng mawalan ng trabaho sa pagdating ng ganap na pagpapatupad ng K-12, at ngayon nga ay mistulang naghuhuramentado sa midya. Sa tesis na “hindi naman pinag-initan” ang Filipino sa paglikha ng bagong kurikulum sa kolehiyo, kibit-balikat na ipinanukala ni G. Claudio ang animo’y talagang mga napakadali ngunit hindi makataong solusyon: ang retraining o pagtuturo ng asignaturang tulad ng Art Appreciation; secondment sa hayskul, at pagbaling sa mga dalang posibilidad ng interdisiciplinarity.

Ang mga panukalang ito sa pangkabuuan ay nakaangkla sa kaniyang pangunahing ideya: “In asking the CHED to have mandatory Filipino language instruction in the college curriculum, advocates are, in effect, calling for the outright privileging of Tagalog over English. None of them advocate returning both Tagalog and English instruction.” Hindi ko alam kung natitiyak niya ang kaniyang sinasabi sapagkat ang totoo, hindi naman isyu ng mga sinasabi niyang “polemiko” ang tungkol sa pribelehiyo ng ano mang wika, bagaman malinaw namang sa mahabang panahon ay marhinalisado ang Filipino (at iba pang wikang Filipino) sa akademyang tubog sa Ingles.

[Huwag na muna nating isama pa ang marhinalisasyon ng mga wikang Filipino mula sa iba’t ibang lupalop. Kamakailan, nakasagutan ko sa Facebook ang isang guro na kasapi yata ng lumilitaw ngayong pangkat ng mga dalubwika (dalubhasa sa wika) na humihingi ng “linguistic justice”. Bigla akong napaisip nang marinig ko ang kataga—linguistic justice. Kapag pinagnilayang mabuti, hindi lamang sila talaga ang nangangailangan ng katarungang pangwika. Lahat ng mga wikang Filipino—kasama na ang Tagalog—ay nangangailangan ng pagkakaaahon mula sa pagkakadusta, at sa wika nga ni Vicente Rafael, ay “pagkakasakit” ng kolonyalismo, sa ahensiya ng pagsasalin. Oo, may mga lumitaw na hegemon sa wika, tulad ng Tagalog, ngunit ang hegemoniya ng mga ito ay hawa ng kolonyal na kamalayan, at dapat ngang mapalitaw. Sinabi ko na sa isang pagkakataon na tiyak na may sakit ding ganito ang iba pang Kristiyanisadong wika sa Filipinas. Kaya may katumpakan ding sabihin na tungkol sa linguistic justice ang usaping ito.]

Iniisip marahil ni G. Claudio na sapat na ang pagtatalaga sa Filipino sa mababa at mataas na paaralan. Ang sabi niya, ang mga kurso sa GEC ay talagang “advanced” na, at sa kaniyang lisyang retorika, inaasahan na ang ganap na kahusayan sa pag-aaral ng wika sa Enhanced K-12 Basic Education Program (BEP). Lubhang ideyal ang ganitong pananaw, lalo’t kung hindi naman nakikita o nalalaman ang totoong sitwasyon sa ibaba. At ang kataka-taka, sinusukat niya ang maaaring “kahusayang” ito sa bilang ng oras na maituturo ang Filipino sa BEP. Ang sabi pa niya sa kaniyang addendum sa humahaba nang usaping ito, “(t)he two years of senior high school, according to CHED documents, require 80 hours of Filipino language instruction per sem(ester). So I’d like to know what the concern is.”

Sasagutin ko siya ngayon sa pamamagitan ng marami kong tanong. Ano nga ba ang ipinagpuputok ng butse naming nagsasalita hinggil dito?

Sabi pa niya, “(t)he net effect is, in fact, an increase in time and resources devoted to the study of the national language.” Non sequitur. Kung oras nga lamang talaga ang sukatan ng inaasahang kahusayan, palagay ko, hindi natin makikita ang maraming kabagang sa gayong “karahas” na pakikipagtalo. Sapagkat hindi oras ang isyu kundi ang mismong pagkalusaw ng institusyong pangkalinangang-wika, na mistulang pagtalikod na rin kung tutuusin sa diwang pang-pambansang wika na nakasaad sa ating Saligang Batas. Naniniwala akong hubad sa kritikalidad ang ganitong praktikal na tugon, at myopiko ring pananaw ito na tiyak na magbubunsod ng mas malalaking suliranin para sa bansa. Isang mainiping pagtaya at di makatwirang pagtatanggol sa isang programang sa mula’t mula ay may nabubulok na ubod.

Sinasabi ni G. Claudio na sapat na ang Filipino sa BEP, samantalang may pagkakataong pumili ang mga institusyon ng Ingles o Filipino sa pagtuturo ng bagong mga asignaturang isinalin pa nga (ay, pasalamat tayo) sa Filipino sa CHED GEC, sa Memorandum 20 na nilagdaan ng tagapangulo ng CHED Patricia Licuanan noong Hunyo 28, 2013. Makalulusot pa sana ang CHED sa pagigiit ng “option” na “English or Filipino” sa GEC, lamang ay talagang inisip, dinalumat ang kurikulum sa Ingles—at nananatiling isang “option” ang Filipino, hindi lamang dahil inihuli ito, kundi lalo’t higit, tiyak na mas pipiliiin ang Ingles sapagkat nakasanayan nang gamitin at madaling madadala sa bagong sistema. Burado na ang presensiya ng Filipino sa malawakang sistema.

[Kaya ipinagtataka ko rin kung bakit pinaggigiitan ng isa pang kritiko ng wikang Filipino na “misguided” ang mga tagapagtanggol ng pambansang wika. Kung mamalasin natin sa pangkabuuan, hindi lamang naman ang sinasabi nilang hegemonikong Tagalog ang naisantabi. Ang lahat ng mga wikang Filipino ay naisantabi sa bagong sistemang ito, na nagmimithi lamang na ihanda ang mag-aaral sa global na merkado, kahit ibinabandera pa ang nasang hulmahin ang kabataan na “secure in their identities as individuals and as Filipinos.” Sang-ayon ako sa Mother Tongue Based Language Education, oo. Ngunit hindi dapat matapos sa maagang yugto ang pag-aaral ng mga wikang pambansa. Kung maaari pa nga, dapat na iakyat din ito sa mataas na paaralan, maging sa kolehiyo. Ito sa palagay ko ang paraan upang makamit ang linguistic justice na tinatawag. Ang huwag patahimikin ang mga wika sapagkat nabigyan na naman ito ng espasyo sa sistema. Ang patuloy na pagdidiskurso sa mga wika at sa Filipino ang tunay na diwa ng pagtupad sa diwa ng Saligang Batas sa nagsasaad ng mithing linangin ang wika.]

Muli, ang usapin ng dali. Kaya tama rin si G. Claudio na baka nasa hayskul nga ang pag-asa. Marahil.

Ngunit wala ito roon. Sa isang matalik na pagsusuri ng kurikulum ng BEP Filipino, makikita ang maraming butas sa iniisip si G. Claudio na “mas pinalakas” na Filipino. May bilang na 141 pahina ang mapang pangkurikulum na ito, at higit na hahaba ang talakayan kung sisimulan ko sa simula—sa Kinder. Ang pagtitig ko sa mapa ay nakatuon sa pangmalawakang balangkas nito, at sa kabuuang pagturing sa panitikan ng programang hayskul, na siyang bungad ng mga kabataang papasok sa senior high school o sa kolehiyo.

Una, ang mismong programa ng K-12 Filipino, na kompartmentalisado ang mga kasanayang tumutugon sa kakayahang pang-ika-21 siglo [maka-agham at teknolohiya ang balangkas], ay sumusupil sa ubod ng katuruan ng wika. Ang pinakamataas na antas ng wika, ang panitikan ay patuloy na kinakasangkapan dito bilang lunsaran ng pangwikang kasanayan, at hindi binabasang panitikan, gaya ng sana’y inaasahan. Malabo ang posisyon ng mapang pangkurikulum sa aspektong ito, kahit tila ba pinaniniwala ng mga gumawa nito ang kanilang sarili na sapat nilang binalangkas ang mga aralin sa mga kunwang kaukulang kasanayang nakabaling sa mga anyo at uri ng panitikan.

Kung tititigan ito, makikitang sa bawat gawain, nangingibabaw ang paggamit sa panitikan sa napakababaw na pamamaraan ng pakikipagtalastasan. Malawak at tumutugon sa teknolohikong panahon. Isinasaalang-alang ang lahat ng sinasabing “makro-kasanayan”. Ngunit horizontal lamang ang tiyak na magagawang paglawak. Walang lalim. Halimbawa, sumasapat na ba ang pagmapa ng Pag-unawa sa Binasa kapag itinakda nitong ang kasanayan ay “Naiuugnay ang mga pangyayari sa binasa sa mga kaganapan sa iba pang lugar ng bansa”? Pag-unawa nga ba talagang may lalim sa Binasa ang “Nasusuri ang pagkamakatotohanan ng mga pangyayari batay sa sariling karanasan”? Bakit paulit-ulit ang pangangailangang ilahad ang mga elemento ng maikling kuwento mula sa Bisaya at Mindanao, halimbawa? May pagkakaiba ba? Bakit ba lagi na lamang nagsisimula sa pag-uugnay sa daigdig at kasalukuyang pangyayari ang pagbasa ng panitikan? Bakit kailangang laging ipasulat sa mag-aaral ang mga alternatibong katapusan sa mga kuwentong o pagsasalaysay na kadalasan ay “hindi maganda” ang katapusan?

Kung mamarapatin, sa bahaging nauna, ang kasanayang “Pag-unawa sa Binasa” lamang ang binabasa, tinititigan ko, sapagkat susi sana ito sa pagtutuwid sa lisyang pagtuturo ng panitikan na malaong ipinapatupad ng ating sistema ng edukasyon. Ang pagsipat na ito sa ilan sa mga problematikong gawain (ilan sa talaga namang napakarami pa!) ang magpapakitang halos walang ipinagbago ang metodo ng pagpapaunlad sa kasanayang ito, na hahango sana sa ating mga mag-aaral sa lusak ng kakulangan sa pagkamalikhain at hahasa sa pagkamapurol ng kritikal na pag-iisip. Ang mga lumikha ng kasanayan ay hindi gaanong maalam sa pinapaksa nilang panitikan, kung kaya’t lumilitaw sa mapang pangkurikulum ang mga tulad ng “Naihahambing ang tekstong binasa sa iba pang teksto batay sa: paksa, layon, tono, pananaw, paraan ng pagkakasulat, pagbuo ng salita, pagbuo ng talata, pagbuo ng pangungusap,” na nakatuon sana sa pagsuri ng isang teksto ng kulturang popular.

[Isa pang kataka-takang bahagi ng mapang pangkurikulum ang patuloy na pag-unawa sa sinasabi sa linguwistika na mga “suprasegmental” na katangian ng pagbigkas sa salita. Ginamit ito sa isang aralin sa tula. Ang nais ng aralin, ipabigkas sa mag-aaral sa tamang tono, himpil, at diin, ang tula. Wala namang problema. Ngunit kung babalikan natin ang mga pundamental, hindi nga ba, iba talaga ang ating wika, iba sa mga wikang may malinaw na mga katangian ng himpil o diin, halimbawa? May hinala akong isinalin lamang ito ng mga bumalangkas ng kurikulum mula sa Ingles, dahil kagulat-gulat na kahit marami nang naisulat hinggil sa katutubong palatugmaan natin sa Filipinas—mula pa kay Rizal—parang wala pa ring nakabasa na wala naman tayong mga pagdidiin (stressed) at di pagdidiin (unstressed) sa salita. Mayroon lamang tayong apat na tudlikan: mabilis, malumay, malumi, maragsa.]

Bakit din ba panay ang munti’t malalaking pagkakamali sa kurikulum, na parang tanda ng kakulangan sa kahusayan ng mga lumikha nito? Bakit ba ginagamit ang salitang “kabanata” sa Florante at Laura gayong batid naman natin na ito ay nasa anyo ng awit at patula? Baka kasi nga ito ri’y may katangiang pasalsaysay. Inisip ba nilang kaydaling gawin sa pagbulatlat sa teksto ang layong “Nailalahad ang sariling pananaw at naihahambing ito sa pananaw ng iba tungkol sa pagkakaiba-iba o pagkakatulad ng paksa sa mga tulang Asyano”? Handa kaya ang guro sa ganitong mahaba-habang paliwanagan? At, handa kaya ang mag-aaral. Ano ang ibig sabihin ng kurikulum map nang iatas nito sa isang item ng Pag-unawa sa Binasa ang “Nabibigyang-puna ang kabisaan ng paggamit ng hayop bilang mga tauhan na parang taong nagsasalita at kumikilos”? Isang pabula ang paksa, at kumbensiyon ng pabula ang pagkasangkapan sa hayop! Balak bang pagsa-tauhin ang karakter?

At bakit ba pinipilit tayo nang pinipilit ng mapang pangkurikulum, sa mga pagkakataong magagawa nito, na suriin ang mga teksto “batay sa pananaw/ teoryang: romantisismo humanismo naturalistiko at iba pa”? Matagal nang tinututulan ng mga eksperto sa panitikan ang ganitong lisyang pagkasangkapan sa “teorya” sa hayskul dahil una, hindi naman naituturo talaga nang maayos ang mga dalumat at pamamaraan ng sinasabing teorya o lapit-pagbasa. Ikalawa, hindi naman mga pananaw, ni lapit-pagbasa, ang mga binabanggit na “teoryang” ito. Bukod sa nakakagulo sa pag-aaral ng panitikan, maging ng wika—na sana’y nagtutuon na lamang ng pansin sa mga tamang pamamaraan ng pagtitig sa teksto—ginugulo pa nito ang isip ng mga bata sa pagpipilit na ang “humanismo”, “romantisismo”, o “naturalismo” ay mga paraan ng pagbasa. Nagagamit nga sa talasalitaan ang teksto, nagiging salalayan ng gramatikong kasanayan, ngunit patuloy na binababoy ang pampanitikang katangian nito.

Ang pinakamasaklap sa palagay ko ay ang tuluyang marhinalisasyon ng mga malaon na nating tinatanggap at ipinagmamalaking obra maestra. Ang mga ito—ang Florante, Ibong Adarna, at ang mga nobelang Rizal na Noli Me Tangere at El Filibusterismo—ay muli at muling idiniyestiyero sa huling quarter ng mga taon, at dahil nga roon ay hindi na mababasa nang buo dahil sa hayskul, ang huling quarter ay yugto ng mga pagmamadali. Ang tugon ng mga materials developer dito—yaong mga gumagawa ng teksbuk—ay lumikha ng buod sa mismong mga bagong teksbuk, na malinaw namang inhustisya sa mga akdang pampanitikang nabanggit. Sa pagkakataong sari-sari nang puna ang naibato sa mga patakbuhing kompanya ng teksbuk na naglalathala ng mga “pinagaang” na bersiyon ng mga akdang pampanitikan na ito, isang hakbang paurong ang pagpipi sa mga ito bilang mga dakilang akda ng ating kultura. Isang kabulastugan, kung tatanungin ako ni G. Claudio, na patunay lamang na wala sa haba ng oras ang kalakasan ng isang programang pang-edukasyon kundi nasa nilalaman nito.

Panitikan ang paksa at teksto ng pag-aaral ng wika sa BEP ng K-12, at itong mga halimbawang butas na ito sa pag-aaral ng panitikan ang nagpapakita na hindi pinalalakas ng programa ang Filipino, bagkus ay pinapatay pa ito sa pamamagitan ng ganitong mga nakapanlulumong pagpapabaya. Oo, may 80 oras ngang itinuturo ang Filipino kada semestre, pero tiyak kong 80 oras iyon ng pagtuturo ng sari-saring kalisyaan at basura. Ang masaklap pa, sinusunod ng kurikulum, sa pangkalahatan, ang balangkas na spiralling ng mga aralin. Lalong lumalala ang problema sapagkat nag-i-spiralling ding malinaw ang mga kamaliang pinayagang maitala sa mapang pangkurikulum.

[Magsasapantaha ako: bakit nagkaganito? Marahil ay minadali ang pagpaplano. Maaari ay maraming hindi pagkakasundo. Maaari ring maraming may interes sa pagbabagong mangyayari na nagmithing makakuha ng posibleng negosyo, lalo na sa produksiyon ng mga teksbuk. Ang balita ko, naging “pahirapan” ang pagkuha ng mga mapang pangkurikulum na ito para sa mga materials developer—animo’y kontrabandong ipinupuslit noong nakatakda pa lamang itong matapos. Gaano kaya ito katotoo?]

Kung ako kay G. Claudio, sapagkat may mithi naman siya na maging tagapamansag ng interdisciplinarity, aaralin ko muna ang laman ng mga kurikulum na itong lilikha nga ng mga mag-aaral na tutugon sa “pangangailangang panlipunan at global na pamayanan”, ay lilikha rin tiyak ng mga Filipinong kubikong ang kamalayang pambayan. Sabihin na nating anti-nasyonalismo siya, na siya ngang posisyon talaga niya sa ispera publika. Malinaw na may direksiyong pambayan ang kurikulum sa Filipino, na agad-agad din nitong tinatalikuran sa pagmamapa nito ng mga kasanayanang nararapat na mapaunlad sa loob ng klasrum. Ginagawa ngang nakatutugon sa teknolohikong sagitsit ang mga bata, ngunit upang hayaan lamang nilang maging busabos ang bayan nating sawi.

Sana nga ay ganoon kadali ang lahat. Sana nga ay madaling kamtin ang mga mithi. Ngunit ang dali at praktikalidad na nasa hinagap ni G. Claudio ay sadyang napakalayo sa realidad.

Hindi ko lamang alam kung gaano kalalim ang kabatiran ni G. Claudio sa lagay ng ating edukasyon sa ibaba para maging madali sa kaniya ang malinaw namang pagtatanggol sa pamahalaan, sa CHED GEC, at sa DepEd BEP, sa isyung ito ng Filipino. Pinalad—o minalas yata—akong makapag-ikot sa maraming bayan sa Filipinas upang tumulong sa tinatawag na mga “teacher training” at nakausap ko ang mga guro mula sa mga sentro at malalayong bayan. Hindi sila handa para sa mga minimithing pagbabago ni G. Claudio, na mithing pambayan ko rin naman. Nababagabag sila. Mungkahi ko kay G. Claudio na sa lalong madaling panahon ay mag-ikot-ikot upang makaharap ang nakapanlulumong sitwasyon ng kakulangan sa paghahanda. Nakaambang lalong maging mangmang ang mamamayan. Lalong pinalala ng mapang pangkurikulum ang buhay ng mga guro, na lubhang hirap na dahil sa mababang sahod, kakulangan ng mga pasilidad ng paaralan, at higit na kawalan ng pagkakataong makapaghanda sa daluyong na ito ng K-12. Isa lamang ang disenyong pangkurikulum sa napakalaking balakid sa pagtupad ng mga gurong ito sa mga katungkulan nila, at tila hinayaan na lamang silang lumangoy sa malawak na karagatan ng estado.

Ngayon, dinadalaw ang lahat ng takot na mawalan ng trabaho, at sa palagay ko, hindi iyon dapat na ipagkibit-balikat lamang. Minsan, kailangang lumipas ang panahon ng hinahon upang ligaligin ang malupit na tiraniya ng pagtanggap-na-lamang at pagtitiis, na nakaambang sumakop muli sa atin. Naririto ang rebolusyong hinahanap ni G. Claudio, sa rebolusyon ngayon, ng mga pinatatahimik, sa ngalan ng pangako ng kaunlaran. Sa rebolusyon ng mga handa at matatapang na magsiyasat ng mga lingid na balangkas ng repormang ito, na handang humimay ng mga diskurso at dokumento sa ngalan ng tunay na pangangatwiran, bansagan mang “polemiko” o ultra-makabayan. Wala akong nakikitang masama, lalo na kung ganito kasama ang isinasalaksak sa ating mga lalamunan.

Isa pa, ang sabi ng mapang pangkurikulum ng BEP Filipino, layon nitong makahulma ng “buo at ganap na Filipino na may kapaki-pakinabang na literasi.” Bakit kaya ang lumalabas ngayon, parang higit na kamangmangan, lalo na sa pagiging Filipino, ang tinutunghang landas ng mapa? Ito ba ang tuwid na daan? Daan patungo sa kamangmangan? Hayaang mabusabos ang wika at kasamang mabubusabos ang panitikan. Ang pagbusabos sa panitikan at wika ay hindi lamang atake laban sa kabansaan. Atake din ito sa totoong nilulusaw na disiplinang akademiko sa panahong ito ng neoliberal na pananampalataya—ang humanidades, na kandungan ng pagkatao at pagpapakatao. Isa sa mga haligi nito ang wika, ang panitikan. Nagtuturo man ang mga guro sa Filipino o sa Ingles, mismong estruktura ng pag-iral ng mga disiplinang tinatalunton nila ang nilulusaw ng sistema.

[Sa ibang pagkakataon, susuriin ko ang mismong balangkas ng CHED GEC. Nais kong ipakita ang pagkatuta nito sa “global” na mga kahingian. Tinik sa lalamunan ng globalisasyon ang humanidades sapagkat sa larang na ito sinisinop, sinusuri, at inuusig ang laksa nitong mga pagkukunwari.]

Nauunawaan ko ang sentimiyento ni G. Claudio hinggil sa imposibilidad ng kabansaan. Ngunit, sa ganang akin, hindi makatwiran na ganap na tanggalan ang mamamayan ng pagkakataon na mithiin ito, kahit patunay pa nga ni Caroline Hau ay isa itong katha. Kailangan din ang kuwentong ito. Kahit itatwa pa niya, ang pag-aaral ng wika ang batayan ng pagkamakabansa ng mamamayan. Maaari tayong maligaw ngayon, kung hahayaan natin ang mga sariling ganap na ma-tiyanak ng globalisasyon, at ng ASEAN 2015 Integration.

Salamat kay Dr. Antonio P. Contreras.