Ako ang Makata, Kritiko, at Daigdig: Ilang Pagninilay

Binása sa panel na “Weaving Words into Worlds: The Self and Space in Literature” 
sa Philippine Readers and Writers Festival 2019 
Agosto 2, 2019, Raffles Hotel, Lungsod Makati

1. Kailangan nang agad-agad na unahin kong banggitin na ang maikling panayam na ito ay may kinalaman sa aking pinakabagong aklat na Aralín at Siyasat: Mga Pagninilay Hinggil sa Tula (University of Santo Tomas Publishing House, 2018). Ito ang una kong aklat bílang, wow, “kritiko,” sapagkat batay sa etiketa ng aklat, ito ay “kritisismong pampanitikan.” Simple lámang naman talaga ang itinawag ko sa mga sanaysay na nakapaloob sa aklat—mga pagninilay. Sapagkat iyon naman talaga ang aking ginagawa, sa tingin ko, bílang makatang nagsusuri rin ng panulaan, ng kasaysayan ng panulaan sa bansa at daigdig, at ng mga usapin at tunguhing panglikhaan, at natural, pampanulaan. Masarap ding pakinggan ang bagong titulo matapos lumabas ang aklat. Parang lumalaki palá ang aking sulok na takda, kung baga, sa larang, dahil tinanggap at inilathala ang aklat, bílang, wow, “kritisismo.” Sa isang bandá, sa salitâng nabanggit, wari’y hanging itinanim na bakâ umani rin ng bagyo ang etimolohikong ugat nito na “krisis,” kayâ patuloy ako sa pag-aalangan. Iyon mismo ang dahilan kung bakit naisulat ang mga sanaysay sa aklat—ang pag-aalangan. Ibig ko pang makatagpo ng kahit kakarampot na katiyakan, at nasumpungan ko rin iyon sa anyo ng sanaysay, sa anyo ng kritisismo. Bílang makatang patuloy na lumilinang at lumilikha sa aking munting sulok, nakatagpo ako ng panibagong sining at sandigan sa “kritisismo,” sa pagbabasá mismo ng mga tula at ng penomena ng tula. At langkay nito ang patuloy na pag-aalangan, sapagkat, kunsabagay, ito ang nagpapatúloy na raison d’etre o layon, hangad, lunggati ng aking paglikha. 

2. Saan-saan ba ako nag-aalangan at ano ba itong ipinuputak kong mga pagkabalisa ngayong umaga? Noong nagsisimula akong makata, natutuhan kong minsan kay Louise Glück na katakutan din ang salitâng makata bílang personal na etiketa. Wika niyang minsan, sa aklat na Proofs and Theories: Essays on Poetry (1994), na ikinukumpisal ko ngayon bílang herminal sa sariling aklat na itinatampok sa panayam na ito: 

I use the word “writer” deliberately. “Poet” must be used cautiously; it names an aspiration, not an occupation. In other words: not a noun for a passport.[1] 

Ganda, di ba? Pero heto ka. Ano naman ngayon kung tawagin kang makata o kahit kritiko sa Filipinas? Siyempre, sa Tatê, may bigat ang drama ng makatang ating sinipi. Higit silang may bentahe, maraming mapagkukunan at oportunidad, at maaari, batay sa popular na persepsiyon, talagang nakatatanggap ng paggalang at pagkilala. Ang problema sa atin, wala naman talagang nararating ang mga etiketang pangmanunulat na ating inilalapat at/o inilalapat sa atin sa kontekstong ito ng ating sakdal-karukhaan at kadiliman. Palagi táyong nasa balag ng alanganin. Ang sayá-sayá lámang kasi, yayamanin ang tagpuan ng huntahan ngayon, at wow na wow, ipinagdiriwang ang mga manunulat at ang mga giliw na mambabása. Pero mabuting pagkakataon din talaga ito para magnilay táyo: ano ba ang ating dapat ipagdiwang, ipagpista, bílang táyo’y nasa isang Philippine Readers and Writers Festival? Para sa akin, ipinadiriwang, ipinagpipista rito, sa maparikalang paraan, ang kung papaanong may narating ang mga malikhaing pag-aalangan, naging salita, naging paraan ng pagtudla, naging pagbása, naging kamalayan-sa-papel na batbat man ng mga pag-aalangan ay nananatili pa ring umiiral, nalalathala, at binabása.

3. Maraming kailangang pagpukulan ng pag-aalangan sa panulaan. Sa aking aklat, nag-alangan ako sa saysay ng tula sa isang daigdig ng sagitsit, sa sarili nating pag-unawa sa kung ano ang tula [kung mayroon man], sa kung papaanong babasáhin ang panulaang Filipino, sa kung papaanong pahahalagahan ang mga nauna’t kapanabayang makata, sa kung papaano itinuturo ang panulaan [lalo sa panahon na winawalang-saysay ito’t tinanggal na nga sa antas tersiyarya ng edukasyon ang asignaturang panitikan], sa kung papaano ba talaga ang magbása ng tula. Nagsumikap akong pakalmahin ang mga pag-aalangan, at bagaman nailibro na nga ang mga sanaysay sa etiketang kritisismong pampanitikan, dinadalaw pa rin ako ng bagabag dahil ang panulaan, at panitikan sa pangmalawakan, ay nasa isang mabuway na tindigan. Hindi rin nakatutulong ang multo ng organisadong sindak at paglimot na sa ati’y gumagambala’t nangagalantog na parang hungry ghosts ngayong Agosto sa Lunar Calendar ng mga Tsino [layuan at lubayan ninyo po kami!]. Pero ang mga makata, pati na rin ang mga makatang kritiko, ay pawang mga intelektwal na nararapat lámang hindi matahimik at mapatahimik. Kayâ talagang nagkakasaysay ang mga pag-aalangan. Hindi naman sila dapat na magsulat para sa sarili lámang, at ito ang tunay na konteksto ng pagkakalathala ng aking aklat. Sabi nga ni Edward Said sa Representations of the Intellectual (1994): 

The intellectual who claims to write only for him or herself, or for the sake of pure learning, or abstract science is not to be, and must not be, believed.[2] 

Ang taray. Kung gayon, saan ba dapat lumagar kung ibig paniwalaan, kahit man lámang ng nanunurot, nang-uusig na sariling budhi? Kung may mga silid na hinahagkan ng liwanag, ang akin, patuloy na binabalot ng pag-aalangan, at sa aking pagpapatúloy, doon ko piniling manahan. 

4. Sa hulí, ibig kong pagnilayan ang una’t hulíng iniaalay ng sinumang nagsusulat sa larang na ito, na siya namang panudling na paksa ng panel—ang sarili ng manunulat. Matapos makapagkamit ng espasyo [sa larang, sa inyong bookshelves at aklatan, sa kamalayan ng mga mambabása], kung baga, sa pamamagitan ng paglilibro at pagkakalathala, at makahabi ng “daigdig” sa pamamagitan ng salita, ano ba ang nangyayari sa sariling ito? Parang may pagkapunong muli, matapos ng pag-aalay, lalo sa mga ganitong okasyon ng pagdiriwang at pistahang pampanitikan. Ngunit parang higit din ang pagkasaid. Papaano pinupunan ng nagsusulat ang sarili, lalo’t pinili niyang tahanan ang maliliit at malalaking pag-aalangan? Sa pagkakataong ito, kayrami-raming matututuhan sa ama ng unang bugso ng modernistang tula sa Tagalog at imbentor ng dalumat na “sanaysay” para sa essay na si Alejandro G. Abadilla, totoong namuhay sa alanganin bílang makata at kritiko, at ang naging búhay, sa totoo lámang, sa aking palagay, ay hindi kakayanin ng kahit sinong kasapi ng panel na ito.[Hindi namin keri!]. Sa pagbásang muli sa kaniyang tula na “Awit sa Sarili,” hindi ko maiwasang maulinig muli ang paglalarawang minsan ni Virgilio Almario (2010) sa kaniyang masaklap na búhay na nanalig nang lubos sa kaniyang rebelyon at sining. Wika ni Almario, 

napiit sa isang pook na maralita (si Abadilla), namatay at ibinurol sa isang mumurahing funeraria sa Blumentritt, Maynila. Halos tupukin ng isang malaking sunog sa pook iskuwater ang kaniyang alaala. Isang malinaw na pruweba para sa atin ng kailangang sakripisyo alangalang sa isang isinabalikat na bisyon o misyon sa pagsulat.[3]

Wow. Ang dami kong tanong bigla sa sarili—mga patuloy na pag-aalangan—habang ginugunita ang tagpong ito na madamdaming inilarawan ni Almario sa kaniyang aklat na Pitong Bundok ng Haraya, at binabasáng muli para sa okasyong ito ang nabanggit kong “tulabadilla.” Hanggang saan ba talaga aabot ang pagkakaloob ng sarili ng isang makata [o makatang-kritiko] para sa, wika nga ni Emilio Jacinto, ay “banal na kadahilanan”? Kailan nagiging higit na mabigat ang mga nabanggit na bisyon at misyon kaysa mga pang-araw-araw na alalahanin at pangangailangan? Sa tulang aking binabanggit-banggit kanina pa, na marapatin ninyong basahin ko nang buo bílang pangwakas, masisilayan, at makikislapan ng diwa, ang kung papaanong ang isang huwarang manunulat, ay nakikipagkalas sa katiyakan upang higit na madakila ang sining na altar at pinaglilingkuran, isang sagradong dambana ng walang-katiyakan. Walang romantisasyon ang aking pananaw dito kundi pawang paghanga—paghanga sa alanganin at pag-aalangang sinasabi ko ngang binatá ko rin sa pagsulat ng tampok na aklat ngayon, subalit talagang lubhang nanliliit, halos walang kuwenta, kung ihahambing sa isang talagang dakilang pag-aalangan at halos pagbubura, pagsasahiwaga sa sarili, isang mabalintunang paghihilahan ng mga nakakamit at nawawala, sa ngalan ng sining.

5. Awit sa Sarili ni Alejandro Abadilla

1.

Ako
Na wala sa iyo
Ang hinahanap mong wala
Ng ibang napasaiyo.

Ikaw 
Na naghahanap ng wala
Sa akin ay ang ibang
Nasa iyo.

Ako ay ako
At ikaw ay ikaw
Na naghahanap ng wala
Ay hindi ako.

Sino ka
(Kung ngayon)
At sino naman ako?

Ako’y hindi ikaw
Na wala ng ibang napasaiyo.

Ikaw’y hindi ako
Na isang hiwaga sa katauhan mo. 

2. 

Ikaw na may walang
Ibang napasaiyo
At kawalang naghaya
Sa mga lipunan
Ang nangingibabaw
Ngayong damdamin
Sa kabihasnan.

Ikaw na kalahatan
Ng pinagsama-samang iba
Sa iyo na walang kaisahan
Ang nananalig ngayong
Búhay sa pagkaalipin
Ng panitikan
At ng sining.

Dahil sa ibang napasaiyo
Ikaw na kalahatan
Ay walang kaisahan sa sarili.

Dahil sa ibang napasaiyo
Ikaw na wala ay mayroon
At dakila pa rin
Sa iyong kawalan.

Sa iyo ang dalisay na dugo
Ng kaisahan ng sarili
Ay ang mamad na kulay
Sa mukha ng kalinangang
Likha ng ibang
Napasaiyo lámang.

3.

Ako na bukangliwayway
Sa may kulaba mo nang mga mata
Ay ang ganda ng kalikasang
Walang kulay ng kahalagahan
Sa aba ng iyong palad.

Ikaw na takipsilim
Ng isang panahong ngayon ay hindi na
Ay tutugpang walang kabaon-baon
Sa hihimlayang katahimikan ng magdamag
Na hindi pa ma’y lumilibak na sa iyo.

Akong apoy na tutupok
Sa basahan mong damit
Ay lagablab ng naglalatang na damdamin
At kumukulong bagong-dugo
Na kayluwat mo ring inaglahi.

Ikaw na dahong dilaw
Ay ililipad ng sigwang panahon
Kung saan ay ewan ko.

At ako na supling pa lámang
Sa punòng-akasya ay dahong di malalagas
Ng mga sigwa.[4]    

Talâ:

[1] Glück, Louise, “Education of the Poet,” Proofs and Theories: Essays on Poetry (New Jersey: The Ecco Press, 1994), 3.

[2] Said, Edward, “Gods That Always Fail,” The Representations of the Intellectual (New York: Vintage Books, 1996), 110.

[3] Almario, Virgilio, “Konsistensi: Ikaanim na Memo para sa Bagong Milenyo,” Pitong Bundok ng Haraya (Lungsod Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 2010), 154

[4] Sinipi mula sa ed. Almario, Virgilio, Walong Dekada ng Tulang Tagalog (Lungsod Makati: Philippine Education Company, 1981), 133-135.

Advertisements

Bagong Tula: Isang Kasaysayang Pampanitikan

Larawan ni Luizclas mula sa Pexels.com.

Malaberinto ang mga panaginip nitong
Mga hulíng gabi, at napadako sa isang

Museong maringal na dati’y sinasadya-
Sadya. Nag-iikot lámang ako, at pagpihit

Sa hagdan, nakasalubong ang makatang
Marubdob, dáting mahal, ngunit nakaligta

Sa paninindigan. Ina ko siyang maituturing,
At napaputang ina siya nang mapabulalas

Ako ng baliw! At totoo palâng kakaripas
Ka sa minotawrong gálit. Nagtatakbo ako

Pababâ. Sinagitsitan ang mga kuwadro’t
Antigo. Nauulinig ko pa rin ang angil.

Balita ko nga’y gusto niya akong sampalin,
Pero sa mga sandaling iyon, wala akong

Balak ipagkaloob ang kahit anong pisngi.
Totoo palâ, nagbago na nga ang babae,

Kayâ, hala, sa pinto sa likod, lumabas ako,
At nakita ang puting toreng naisip kong

Akyatin para makatakas sa nagsasapiitang
Pintungan ng mga sining, kagandahan.

Sakâ naman biglang nakasalubong ko
Itong makatang malumay, kilala sa malikot

Na berso ng hiniwa’t madagtang kaymito,
Binati ako habang papunta raw sa klase,

May hawak na nakapising pulang lobo. Kahit
Nagmamadali [na mukhang hindi], itinuro

Ang akyatan sa tore. May kung anong sinag
Sa kaniyang noo, at napabigkas ako:

Salamat, sa aking pagtakas, natagpuan po
Ninyo ako. Nang aakyatin ko na ang poste,

Itinali ng maestra ang pisi ng lobo
Sa kaniyang leeg, at nagpalutang-lutang.

Namaalam. Sa pagdating ko sa ituktok,
Inasinta ko ang buwan sa animo’y pagaspas.

Edith Tiempo 6: Piyesta ni San Antonio

Sa kaniyang dos-por-kuwatrong luklukang isinilid sa kahoy,
May silong ng mapulang bodida sa likod ng makapal na pandong,
Ang aking San Antonio’y nangungusap ang mga mata ng kung ano;
Kumikibot ang ilong, ang mga labì’y bumubulong at may dunong.
Hindi kayâ napaluwag ang sa baywang na kordong may kulumpol?
May nalabi pang gusot sa abito at mistulang nagmamadali
Siyang ikargang muli ang sarili sa kaniyang sagradong sisidlan.

Tahimik, binabatak ko ang mga hapông paa na araw-araw
Kaladkad sa pinakamaiigting na pagsubok.
(Ang aking yapak noong isang taon ang iniwan sa may pinto.)
Nakangiti siya, magiliw at di mawari, may kinang na payapa
Ng isang beato, wari’y buto at litid at bayugo
Na nagsasanay sa ritmong kumpas lámang ng sumisikdong dugo.
Subalit tuod ang Santo, at ako mismo’y isa pang poon
Sa isang luklukang walang-hanggang pinababanal itong hungkag na dulugan;

Masdan, sa pagtatakip-silim, ang luklukan niya’y humihilig na tila puntod;
Ngunit kung puntod, ibinabangon niyang muli ang sarili sa gabi:
Pansinin kung papaanong natinikan ng amorkseko ang laylaya’t paang may sandalyas…
Isang masugid, putlaing ispektro sa may kanayunan—tahimik at lumulusob
Sa malawak, nakapikit na mga kubo’t nagpapangkong bakuran,
Nilalanghap ang mababangong hiyerba, tumatakas sa mga umaangil na bantay
Ng mga nanginginaing tupa, nasasalabid sa dawag ng rilim ng isang kahuyan,
Tumitigil sa may balon, minamasdang kumislot ang abuhing aninag niya,
Mangilapsaw at maglaho. Ito ang hamak, walang wawa’t madaliang pagtakas;
At basâ at hapông gumapang ang papabukang liwayway
Habang tumatalilis siyang sumuot sa banal na lungga.

Huwag mo akong sasabihang niloloko ang sarili. May kung sinong
Nagnakaw sa akin ng kung ano’t ibinalik iyon ng Santo.
Tagahagilap ng mga nawawalang bagay, O Santo’t maglilimayon,
Ngunit para sa aking mga paa’y tumitindig ako’t sinasalat ang gulanit
Na mga hibla ng iyong laylayan at nababatid kong hindi iyon mga tinik. Dukha ako
Ngunit may mga paa—papaano akong mapahihinuhod o mauuntol?

ST. ANTHONY’S FEAST

In his two-by-four niche shrunk into the wood,
His roseate dome rising from the heavy hood,
My Saint Anthony tells me something with his eyes;
The nostrils flare, the mouth is whispering and wise.
Is the knotted cord loosened at his waist?
A fold hangs crookedly as though it was in haste
He hitched himself back into his holy enclosure.

Silently I have strained to the rigid measure
My dead feet daily rap out on the floor.
(It is my last year’s step that lies outside the door.)
He beams, kind and abstract, a saint’s beatific peace,
As bone and tendon and kneecap practice
A rhythm played out only by the pounding blood.
Yet, the Saint unmoved, and myself another god
In a niche forever sanctify this hollow room;

See with the last sun his niche sinks backward like a tomb;
But if a tomb, he resurrects himself by night:
Look how the briars prick his hem and sandalled feet…
A pale avid ghost along the countryside—secret and fleet
Past the wide blind houses and the huddled yards,
Snuffling the sweet herbs, slipping by the snarling guards
Of crunching sheep, caught in the tangled twilight of a grove,
Motionless over a well, watching his grey blur move,
Ripple, and pass on. So the poor, senseless, precipitate flight;
And the dawn came in creeping wet and tired
As he slid back into his sacred hole.

Don’t tell me I deceive myself. Somebody stole
Something from me and the Saint has put it back.
Finder of lost things, O Saint and wanderer,
But for my feet I rise and feel the threads tattered
About your hem and know they are not thorns. I lack
But feet—how can I fall or falter?

Mula sa Tracks of Babylon (1966, 1998)

Edna St. Vincent Milley: Ngayon, Nawala Ka Sa Akin

Larawan ng Makata mula sa Missed in History.com.

Ngayon, nawala ka sa akin; at makatwirang nawala;
Sa sarili kong pasya, at may buong pagpayag.
Sabihin mo nang lahat, bibihirang sumusuko
Nang ganito sa kamatayan ang mga hari sa kareta.

Totoo naman, may mga gabi ng pagkabalisa’t
Pagbaha ng luha; di naman iyon masamâ;
Pinapahid ng umaga ang mga mata; di maaaring
Magtagal sa piit, ako’y pakpak na malaya.

Kung di ka mahal nang lubos o naglaro lámang,
Bakâ kapiling ka pa nang isa pang tag-araw,
Subalit sa halaga ng mga salitâng talagang mahal,
At walang naunang tag-araw na gayon pumisan.

Kung malagpasan ko itong hapis, gaya ng lahat,
Tanging mabuti lámang ang tungkol sa iyo’y ipagtatapat.

Edith Tiempo 5: Ang Salamin

Nakasalampak ang mga pakwan sa mesa,
Supling ng mabuhanging latag,
Mapupulang globong-katas na mapintog
Sa kintab ng balát ng guhit-guhit na lungti.
Sa may aplaya
—May matandang singaw ng alinsangan at alat—
Dinudurog at pinupulbo ng alon
Ang korales at ang bato.

Ipinahihinga ko ang mga mata mula sa pahina,
Mula sa kuwento nito, sa hiwaga
Ng ragasa ng mga panahon;
Ang basâng talinghaga’y
Di makapagpapabula, makapanghuhuwad
Ng poot subalit di makapipinsala
Sa sakdal-dusa’t maalong lakbay
Sa madagitab na pag-akay ng dagat,
Kahit naman ang simile, metonimya,
Estropa, asonansiya, sinekdoke—
(E papaano naman ang alusyong
Nagkukunwaring pakwan?)

Matapos ay makikita ko ang nangagkalat sa baybayin:
Bibinga ng pulang korales,
Mga buto, piraso ng metal,
At sa pangkalahatan, buhanging minsan
Ay piyedra’t bato;
At sa mesa,
Nakaabang ang mga pakwan. Kayâ, tigilan
Na ang mga ito. Walang malaong
Nananatili sa sariling anyo
O kayarian.
Ang mga buwan at araw,
Bumabalik sa kanilang ubod.

Sa mga pahina ng aklat,
Totoong naipipirmi ng baling
Ng isip ang dagat at lupa
Ng ating sariling mundo;
Tunay ngang nagagawa ito ng salita:
Maging salamin, kung saan ang buhangin, bula at lahat
Ng nawawasak ay nagniningning na tila
Ikiniskis na makináng na palara.
Kailanma’y di baság ang kislap-salita,
Isabog ang kamit na diwa
Kung ika’y naturuang tunay.

THE MIRROR

Melons squat on the table,
Offspring of the sandy bed,
Red water-globes swelling within
The shiny wrap of streaked green skin.
Out on the shoreline
—Old smell of dank and brine—
The waves whittle and shred
The coral and the pebble.

I lift my eyes from the page,
From its fiction, its fable
Of times and tides;
Watered metaphors
Cannot foam, can fake rage,
But cannot bruise on
Hard and humpy rides
On the wet back of the sea,
Nor simile, metonymy,
Trope, assonance, synecdoche—
(And what about allusion
Mimicking a melon?)

Then I see the litter on the shore:
Fragments of the red coral,
Bones, scraps of metal,
And over all, sand that once
Was stone and pebble;
And on the table
The melons wait. So no more
Of all this. Nothing is
For long in its own guise
Or size.
Moons and suns
Wear down to essences.

In the pages of the book
It’s true the mind’s look
Fixes the sea and soil
Of our own world;
This indeed the word can do:
Mirror, where sand, foam, and all periled
Forms dazzle like shook
Hard glittering foil.
Word-glitter is never cracked,
Deflect the touchable fact
If one is lessoned true.

Mula sa Beyond, Extensions (1993)

Edith Tiempo 4: Pakikibuno Batay sa Katakdaan

Naghahangga ang iyong kalayaan
Sa dulo ng aking ilong.
—matandang kasabihang Americano

May sariling pita and mga salita—
Kapag masinop na itinudla
sa mga kapwa-salita,
Maaari’y biglang ibunyag
ng gawing suwail
Ang likás na pagkamalihim:
Bigla na lámang nagpaparamdam, walang
wawang nakikiugnay na wari’y
kapitbahay, lahat ayon sa matinding
Lunggati, kahit may matalik na pakikipag-isa
sa buong daigdig ng neolohikong batas at kaayusan.
Sapagkat walang búhay, walang-pag-iral ang salita
sa labas ng lipunan ng kapitbahayan
sa kontekstong verbal.

Subalit bawat salita’y iniingatan ang angking kaakuhan,
Iginigiit ang kakanyahan,
Kahit bílang mahalagang bahagi ng kabuuan,
Kahit linalamon ng mismong kaluluwa ng kaniyang konteksto;
umiiral ang suis generis sa balintunang ito,
o ang buong lipuna’y isang verbal na kalokohan.

 

TO SCRIMMAGE WITHIN BOUNDS

Your freedom ends
Where my nose begins.
—old American axiom

Words have a will their own—
When ranged with neighbor-words
in neat formation,
Their wayward tendency
could suddenly
Expose their furtive nature;
They touch base out of context, forge
undue relationships with neighbor
-terms, all in pure
Exercise of will, even while in firm harmony
within the habitat of neologic law and order.
For the word is lifeless, non-existent
out of the society of neighbours
in a verbal context.

But every word keeps its unique identity,
Asserting its individuality,
Even as part and parcel of the whole,
Even while swallowed into its context’s very soul;
suis generis lives within this paradox,
or all society is a verbal hoax.

Mula sa Commend, Contend (2010)

***Naitala sa oryentasyong kaliwa ang teksto, subalit sa orihinal, may indensiyon ang ilan sa mga linya. Hindi ko maiayos ang wastong oryentasyon sa website.

Edith Tiempo 3: Ang Mangingisda

Buong araw na silo ng lambat ang kaniyang lutáng na mukha.
Sa bawat ahong pinapusag ng mga nagngangalit na buntot,
Humiyaw ang nagkumpulang mga mata at nangaligkig ang lansa
At kaliskis at hasang sa kaniyang sariling pagkasuklam. Ngunit
Minsan, isang batà ang nangisda kung saan higit na maamo ang húli,
Isang sapang sinasawsawan niya ng munting palad at nag-uumpok ang mga isda,
At kapag dinampian ng kaniyang daliri ang kanilang tiyan,
Marahan silang magkakampay ng mga palikpik, halos walang gambala
Sa tubig. Ngayo’y matanda na, dumakma siya ng isang isda,
Kinaliskisan ito nang buháy at itinapong muli sa dagat;
Tumama sa mga bahura ang nahubdang nilalang,
Nag-alimpuyo ang tubig—nanlibak siya makita lámang ang halos bátik.
Sumubaybay siyang muli’t inihulog ang lambat sa isang pulutong,
Iniakyat ang hango, isinumpa ang bawat pusag at haltak;
Pinagnasahan niya ang pinakalilihim ng kumakapit na moluska,
Pinilit niyang ipatungkab sa tahimik na talaba ang malaperlas na taklob;
Dinambong ng kaniyang gútom ang dagat, nanilo siya’t nambitag
At winasak ang mga maskara. Tumangis ang mga walang tinig na mukha sa paligid.

 

THE FISHERMAN

All day his floating face tangled with the net.
Each haul the meshes trashed with angry tails,
The clustered eyes clamoured and the slime and scales
And gills quivered with his own disgust. Yet
Once, a boy fished where the fishes were more tame,
A stream where he dipped a small hand and the fishes came,
And when he gently chucked their bellies with a finger,
They slowly wagged their fins, roiling the water
Hardly. Man now, he seized a fish and peeled
It scales alive and flung it in again;
The naked creature hit the reefs and reeled,
The water swirled—he jeered to see the little stain.
He stalked again, he flung the net into a school,
Drew in the catch, cursed each trash and pull;
He grudged the clutching mollusk its involuted stores,
He pried that this scrupulous oyster part its pearly doors;
His hunger scooped the sea, he preyed and trapped
And tore the masks. Around him all the voiceless faces wept.

Mula sa The Tracks of Babylon (1998)

Edith Tiempo 2: Serpiyente

Isang seksiyon ng nagmamadaling lungsod
Ang nagsusumiksik sa mga dahong-mangga.
Pinalilitaw ng banayad na laro ng araw at anino
Na nagsatore’t gusali ang mga bunga’t lungti,
Tumindig sa mahahanging lumang kalsada. Dito
Sa matalik na tagpuan ng silaw at lilim
Na nag-anyayang magmasid sa pumapaling na mata,
At kung saan nakakamit ng isip
Ang ganap na kapanatagan sa kahulugan,

Umaahon ang tanong, serpiyenteng
Mula sa buslo ng tagaamo:
Ano ba iyong kahanga-hangang pagmamadali
Ng mga kalyeng-lungsod? Iyon ba’y pag-iral,
O isang bisyon?—o iyon ba’y kawalang
Ingay ng mga táong naglaho’t walang mukha,
Nakapiit sa isang balintuna?

Ngunit sino nga ba’ng makatuturol kung papaanong
Nagagawa ng isip ang pagtutugma ng pananalig
Sa dahong ibig?

Ganito: Ang nagmamadaling lungsod, sa búhay ay naliliglig.

Ito ang pipang maaaring
Hipan sa mga labì
Upang makapanghalina o makapanlansi,
O makapagpaamo ng pagkatanto.

 

SERPENT FROM THE CHARMER’S BOX

A section of a sudden city
Crowds into the leaves of the mango;
Soft trick of sun and shadow
Conjures the fruits and foliage into tall
Towers and halls, risen from the windy
Old streets. Here where the narrow
Encounters of glare with shade recall
The fretful eye to stay,
And where the mind achieves
A perfect amity with sense,

The question rears up, serpent
From the charmer’s box:
What is that splendid suddenness
Of city streets? Is it presence,
Or a vision?—or the absent
Din of men nowhere and faceless,
Trapped inside a paradox?

But who is to say how the mind achieves
The conjunction of belief
With leaf?

Simply: The sudden city lives.

This is the pipe that one
May put to lips
To charm or stun,
Or come to grips.

Mula sa The Charmer’s Box (1992)

Edith Tiempo 1: Mga Kagawian ni Fulandan

Karaniwan lámang
Naman si Ingkong.
Kung kayâ’t mula ba saan
Ang mga kuwentong nagsilang
Ng mga mapagbadyang anyo
Sa mauulap na lupain,
Sa mahahamog, di mawaring lawas,
Na marahil dahil sa paglikha o alkimiya,
Paglao’y naging enkantadong bulugan
At mga asong maamo,
Nakangising mga nuno,
Isang kalabaw na may pakpak,
Nagsasalitâng kabayo—
At ang higanteng Fulandan,
Dambuhala, mabalahibo’t hukluban?

Dalawang ulit na binibilot ni Ingkong
Ang kaniyang nganga sa dahong areca,
Binubudburan ng pinulbos na apog,
Nginunguya, nginangata
Upang magdura ng malapot at mapula;
Sariwa’t madagta ang halimuyak
Na humahalo sa umuusok pang kape.

Nakamatyag ang nag-aantok na mata
Ng batà sa kulubuting ápo
Na namnam ang salimbayang kape’t nganga;
Pupungas-pungas pa ang musmos
Subalit húli ng gisíng na tainga
Ang bawat mahiwagang salita,
At ang kaniyang diwa’y kumakapit
Kay Fulundan, kaylaki’t nakahilata
Sa mga alon, mistulang isang islang
Di madadaluyong. Gumagapang ang mga alimango’t
Bubuli sa kaniyang lumuting ilong
At siya’y humaging, minsan, at minsan pa,

At napabahing siya!—at naisinga
Si Ingkong, ang mahihiwagang kuwento,
Ang nganga’t kape
At siya’y umupo sa mesa,
Nagbubunyag ng pantasya, panaginip, at katha.

Fulandan, antigong pintungan
Ng aming mitikong kasaysayan,
Mahal na dambuhala, sumasalalay ang gunita
Sa iyong kolosal na katawang
May banlaw ng dumaraang panahon.
Umaawit ang aming nostalgia
At umaangkas ang tradisyon
Sa along payapa’t maunos,
Ginagambala ang sutil na kasaysayan
Ng mga anyong lipás at mahiwaga,
Ng naparam na misteryo’t
Malong naligtaang hiwaga.

*Talâ ng makata: Si Fulandan ay mitikong higante mula sa alamat na Gaddang na kinatatakutan at kinamamanghaan.

THE WAYS OF FULANDAN

Grandpa was not
A fanciful man.
So from where came
The stories that begot
Those phantom shapes
On cloudy landscapes,
The forms fuzzy and vapory,
By art or alchemy
Soon turned into spellbound boars
And bloodhounds tame,
Grinning goblins,
A carabao with wings,
A talking horse—
And the giant Fulandan,
Huge, hairy, and hoary?

Grandpa had his betel nut chew
Wrapped in areca cress twice folded,
Spiced with powdered limestone,
Chomped, masticated
Into spittle splashy and crimson;
Wild and woodsy the aromas blended
With his steaming coffee brew.

The boy’s drowsy eyes
Spied the shrivelled crone
Spiking the mix of brew and betel;
The droopy eyes stung
But the wakeful ears heard
Every magic word,
And his mind’s eye hung
On Fulandan, massive, sprawled
On the waves like a stable
Island. Crabs and lizards crawled
In his mossy nostril
And he sighed, once, twice,

And he sneezed!—and out flew
Grandpa, his magic stories, his chew
And his coffee brew,
And he sat at the table
Spilling fantasy, dream, and fable.

Fulandan, ancient store
Of our mythic lore,
Fond giant, the memory bounds
To your behemoth form
Laved by time and tides.
Our nostalgia resounds
And tradition rides
In calm, in storm,
Haunting tight history
With shapes archaic and cryptic,
With forfeited mystery
And long-lost magic.

Mula sa Marginal Annotations (2001)