Ang Halalan sa Teleserye/ Ang Halalan bílang Teleserye

Mula sa Star Studio Media Library

Laging isang makapangyarihang drama ang halalan sapagkat nagiging tagpuan ito ng pagtatanghal ng katauhan, hindi lámang ng mga tumatakbo, kundi pati na rin ng mga naghahalal. Makabuluhang balikan ang etimolohiya ng drama upang higit na namnamin ang pakahulugan ko rito. Kung sinasabing ang “drama” ay mula sa Griyegong “dran”, na may pakahulugang “to do” o “gumawa”, at may mga ka-pakahulugan itong “act, perform”, “gumanap, magtanghal”, higit na yumayaman ito kapag nadadawit sa laging magulo at magalaw na usapin ng halalan. Gumaganap ang mga tumatakbo ng iba’t ibang papel, nagsasatao hindi lámang ng kanilang mga sariling bisyon para sa bayan kundi pati na rin ng mga pagpapahalagang nais nilang maibigan sa kanila ng madlang botante. Gumaganap din ang naghahalal: sa una’y lumilitaw na siya ang pinaglilingkuran at pinapangakuan ng napakaraming kabaguhan, pati na ang langit, ang buwan, at mga bituin. Habang nakikilahok siya sa proseso ng pakikinig sa plataporma, pakikipagpalitan ng pananaw, o pakikipagbangayan kung kailangan, gumaganap din siyang nagsasakatawan ng mga pagpapahalaga ng kaniyang napupusuang kandidato. Ang sabi minsan ni Roland Barthes hinggil sa mga larawang elektoral, mistulang ibinebenta ng kandidato ang lahat-lahat ng mga pagpapahalaga ng madla sa botanteng “bumabaling” sa kaniyang larawan. Sinasalamin ng kandidato ang mismong botante, at ipinakikita sa kaniya ang lahat ng kaniyang mithiin habang “isinasatao” ang mga ito, gamit ang mga larawan sa poster na naglalaman ng mga tinawag ni Barthes na “mito”, o mga argumento hinggil sa katauhan ng mga kandidato bílang pigurang politikal. Ang mga pagganap na ito ay ginagawa ng kandidato at botante sa ugnayang mistulang romantiko, kung kaya talagang umaangkop ang salitang “lígaw”, “panlilígaw” sa diskurso ng kampanya.

Kung sasamain, maaaring iligáw ng kandidato ang kaniyang mga botante sa lisyang pasya. Ngunit talagang romanseng palagian ang halalan: may hinahangaan dahil sa angking kisig ng mga pangako, may kinauumayan dahil napaglumaan ang plataporma, may talagang kinababaliwan dahil may asta ng kabaguhan. Isang drama ang halalan sapagkat hindi lámang ito isang pagganap sa proseso ng inaaruga’t pinoprotektahang demokrasya; isa rin itong drama ng pag-iibigan, na madalas, sa kasaysayan ng Filipinas, ay nauuwi sa masalimuot na hiwalayan. Masdan na lámang ang romanse natin kay Benigno Simeon Aquino III, na pababa na sa puwesto sa mga susunod na araw, na noong 2010 ay halos idambana ng marami sapagkat táyo raw ang kaniyang mga boss at dadalhin daw niya táyo sa tuwid na landas. Ang problema lámang sa ganitong politikal na drama ay parang may mga pag-uulit nang baka maipagkibit-balikat na naman. Pagbabago ang palagiang tema, ngunit bakit mistulang bigong-bigo lagi ang lahat? At, heto, heto na naman ang isang nagsasabi na “change is coming”, paparating na ang pagbabago, na binili naman ng marami, sang-ayon sa mga sarbey, at nagsasabing mas gusto ng tao ngayon ang “matapang na solusyon, mabilis na aksiyon”, kaysa sa tumuwad nang “tuwid na daan”. Saan kaya hahantong ang tagpong ito, wika nga sa ating mga teleserye, dahil tapos na ang palabas at kailangang mag-abang búkas.

Makailang-ulit nang ipinanood sa atin ng mga teleserye ang halalan, at marami ring palagiang imahen at temang lumilitaw. Romanse rin ang halalan sa mga teleserye, bagaman madalas natatabunan ng romanse ng mga tauhan. Ngunit buháy sa mga pagtatanghal ang lagi’t laging namamalas: ang makulay na pangangampanya at pagsuyo sa mga botante, mabulaklak na pananalita’t mga pangako, tagisan ng mga pamilyang naglalaban upang makamtan ang hinahangad na puwesto sa pamahalaan. Ganitong kuwento ng halalan ang itinampok ng muling paglalahad ng Pangako Sa ‘Yo kamakailan, kung saan muling tumakbo at natalo ang karakter na Gob. Eduardo Buenavista (Ian Veneracion) sa kaniyang probinsiya ng Punta Verde. Binakbak ng kalaban ang kaniyang reputasyon gamit ang kung ano-anong paninira: pangangaliwa sa kaniyang asawa dahil sa muling pagsibol ng kanilang pag-iibigan ng bidang si Amor Powers (Jody Santamaria), at sa huli, ang paglabas ng mga bidyong lihim na kuha ng isang pribadong imbestigador na minamanmanan siya nang mga panahong mahilig pa siyang mambabae. Natalo si Gob dahil sa eskandalo. At lalong nadikdik sapagkat nabunyag ang mga ilegal na gawain ng kaniyang asawang si Madame Claudia Buenavista (Angelica Panganiban). May miting de abanse ang postura at nakabarong na gobernador, may sumasayaw ding babae sa entablado para sa ikaaaliw ng manonood, at may eksenang nagkagulatan sina Amor Powers at Claudia Buenavista dahil umakyat sa entablado’t nagkalituhan nang sabay na maipakilalang “asawa” ng gobernador. Ngunit ang mga botante ay hindi gaanong kinukunan, at pa-sinekdokeng napapanood lámang na nagpapalakpakan, sumisigaw, o nagbubulungan. Subalit kahit ganito, sila pa rin ang nagpasya sa kinabukasan ng kathang bayan ng Punta Verde: natalo nga si Gob, na larawan pa naman ng kalinisan, pagiging matuwid at malasakit, at nakulong dahil sa kapipirma ng mga kontratang ipinipilit sa kaniya ng asawa. Tuluyang nawala sa politika ang lalaking bida dahil sa tumabang, pumait na romanseng politikal.

Malinaw sa teleserye ang kapangyarihan ng madla na magtakda ng katapusan para sa kanilang mga politiko. May mga pagpapahalagang kailangang mapanatili, kung hindi’y tiyak na sasapitin ang trahedya. Ayaw ng mga tao sa inmoralidad, wika ng Pangako Sa ‘Yo, dahil bumaba ang ratings ni Gob. nang kumalat ang tsismis at maipalabas ang bidyo. Sa personal na nibel, interesante ito, sapagkat mistulang isa itong sapin ng katauhang batid na kailangang kilatisin. Sa nibel na politikal, na isa kaugnay na sapin, napag-alaman sa huli na nagpagamit si Gob sa tiwali niyang asawa, na ang mithi lámang ay magkamal ng salapi para sa kaniyang angkan at imperyo sa negosyo. Hindi lámang dinastiyang politikal ang pamilya Buenavista; oligarko pang maituturing dahil nagmamay-ari ng malalaking mall sa lokalidad. Sa panahong ipinakukulong ang tulad ni Janet Lim Napoles, tamang-tamang katarsis ang pagpapakulong kay Eduardo Buenavista. Napapangarap, nakakatha sa teleserye na mapagbabayad ang mga tiwali, bagay na para bang kaylayo sa pamahalaang nagnanasang maging matuwid, ngunit parang hinaharangan ng sibat upang matupad ito sa lahat ng dako. Mabuti ito para sa karakter na si Eduardo Buenavista, na napilitan lámang naman na tumakbo upang maipagpatuloy ang paghahari ng politikal na pamilya ni Madame Claudia. Sa edisyong ito ng Pangako Sa ‘Yo, pangarap ni Madame Claudia na maipanalo si Gob sa Senado, bagay na lagi nilang pinagtatalunan sa kabuuan ng teleserye. May pihit-Imelda Marcos si Madame Claudia at pinapangarap na marating ang Malacañang pagdating ng panahon. Malinaw naman marahil sa kaniyang pangalan.

Malinaw na naipasalamin ng teleserye ang lagay pampolitika ng bansa habang naghahanda ito para sa halalang nakatakdang maganap. At kahit napakatahimik ng pagkakalarawan sa madlang sinusuyo sa botohan, at parang wala naman silang reklamo sa kanilang kalagayan, minumulto ang halalan sa teleserye, hindi lámang ng inmoralidad at katiwalian, kundi pati ng mga trahedyang tulad ng pagguho ng minahan, na siyang magiging dahilan ng pagkakawalay ni Amor sa kaniyang anak na si Yna, ng malawakang tagisan ng mga uri na pilit na pinalalabnaw ng romanse nina Amor at Eduardo, at ng ekonomikong pagkaganid, na puno’t dulo ng mga giriang magaganap at ng masasabing malawakang kawalan ng pagkakapantay-pantay sa lipunan ng teleserye. Oo, nasa pusod ng teleserye ang ekonomikong katungkulan nito na kumita, at kailangang ibenta ng drama ang romanseng nagpapaigting sa ilusyon ng mobilidad (lalo sa katauhan ng probinsiyanang si Amor, na nagkamit ng salapi at kapangyarihan matapos ng laksang paghihirap at pagkakaapi; ito ang nagdudulot ng pagkamakahulugan sa kaniyang bagong banyagang apelyidong “Powers”). Ngunit mistulang hinahayaan din nitong umiral ang diyalektikang dulot ng mga kairalang panlipunan upang patuloy na magmulto sa málay ng manonood, na siyang bubuo sa mga botante ng paparating na halalan.

Nakapaghahandog ito, kung gayon, ng pagkamalay sa manonood, bagaman mahirap mapatunayan sa ngayon kung may kinalaman ito sa umalab na gálit ng mamamayan sa mga nasaksihang lubhang katiwalian, kawalang-tugon sa maliliit at malalaking suliraning pambayan, at lalong paglubha ng kahirapang parang hindi sumasabay sa ano mang pagtaas ng mga bílang sa mga pagtatasang pang-ekonomiya. Bílang mag-aaral ng teleserye, parang gusto kong isiping may kontribusyon ito. Isa lámang talaga ang tumatak sa akin sa paggunita kong ito: trapik ang dahilan kung bakit halos hindi magtagpo sina Amor at Eduardo. Trapik sa lupalop na iyon ng Punta Verde, na maaaring paglalarawan nga ng abang lupalop ng Metro Manila, na umaapaw sa mga dayong taga-probinsiya at halos hindi na makahinga sa polusyon at kasikipan. Ay, urbanidad! Ngunit parang probinsiya ang Punta Verde, kaya hindi ko rin maintindihan ang kombinasyong iyon na tinupad ng teleserye para sa kaniyang tagpuan. Labas ito sa kategorya ng sentro at laylayang batid na natin at sinisikap na baguhin. Subalit iyon nga ang hindi naman talaga tinatalakay ng mga halalan sa teleserye: ang pagbabago. Marahil sapagkat tama nga ang mga kritiko ng genre: paulit-ulit lámang naman ang lahat sa teleserye.

Kahit sa bagong edisyong ito ng Pangako Sa ‘Yo, pareho pa rin naman ang mga naging pangako ng mga politiko. Walang ipinagiba sa mga nauna at nakamihasang padron ng pagsasalaysay. Wala talagang nagbago, 15 taon matapos ang unang produksiyon ng Pangako Sa ‘Yo, na siyang unang nagpakilala ng konsepto ng teleserye sa bansa. Naririto pa ring bumabagabag sa mamamayan ang kawalan ng lupang masasaka sa kabila ng Comprehensive Agrarian Reform Program (nagbukas ang unang Pangako Sa ‘Yo sa pagkilos ng mga magbubukid ng Hacienda Buenavista laban sa hindi makataong palakad ng pamilya); naririto pa rin ang hindi matugonang problema sa basura (tampok din sa unang Pangako Sa ‘Yo ang pagguho ng isang dumpsite, isang pagpaparunggit sa trahedya ng Payatas sa Lungsod Quezon, kung saan di iilan ang namatay); naririto pa rin ang pagmamangmang sa mga botante na ang akala ay madadala sa pasayaw-sayaw at pakanta-kanta ng mga kandidato. Pinanonood ko ang ilang sipi ng naunang Pangako Sa ‘Yo at buháy na buháy ang kulturang piyesta sa tampok na halalan. Pinalilimot ang mga botante sa kanilang laksang kahirapan. Parang teleserye na kinauumayan ng maraming palaisip sapagkat talaga ngang sa una’t huli ay opyo lámang para makatakas sa mga pagkakadusta. Lalo sa panahon ng ABS-CBN TV Plus na madaling maikabit sa mga bus o FX habang usad-pagong ang biyahe sa Edsa.

Nasabi na nang makailang beses na baka nga ito ring kawalan ng pagbabago—o pag-iwas sa bagong landasin ng mga salaysay—ang siyang sarili nitong kritika. May dulot nang epekto ng pamumuna sa sarili ang mga pag-uulit, na siyang dapat makita rin sana natin sa kasaysayan. Ang pagbabago ay nangyayari kapag natutuklasan ng sarili, ng may málay, na nadaanan na niya ang muhon sa landas at siya ay mistulang namamatiyanak. Naliligáw. Takót ang produksiyon na lumayo sa mga hulmahan sapagkat kakarampot ang iniisip na kabatiran ng madlang manonood. Iyan ang pahiwatig ni Theodor Adorno noon pa man, habang nililibak niya ang kulturang popular. Ngunit ang mga pag-uulit na ito ay nagtatanong ding: hindi ka ba nagsasawa? Nakita mo na itong romanseng ito noon pa. Nalígawan ka na’t nailigáw. Dapat sumilay sa kaisipan ng nanonood ang pagnanasang malaman kung papaanong makahuhulagpos, kung papaanong maipipihit ang padron. Ganitong pakikipaglaro ang dapat na gawin ng manonood, ng naliliwanagang manonood, sa isang sistemang pinatatakbo ng sinasabi ng nangungunang iskolar ng soap opera na si Robert Allen na “economic imperative”. Ganitong pakikipaglaro—at maaari pa, pagtataya—ang kaniyang dapat gawin sa kaniyang sariling kasaysayan. Minsan na akong tinanong kung may kakayahan ba ang teleserye na mapagbago ang kamalayan ng manonood nito. Ang tugon ko siyempre ay oo. Ngunit kailangang munang makita ang salaminang ito ng mga pakikipaglaro sa dalumat ng pagbabago, lalo’t ulit-ulit ding inilalarawan ang halalan bílang drama ng paulit-ulit na mga romanse. Kailangang lagpasan ng panonood ang aliw at maging kasangkapan ang aliw ng pagkamálay sa indibidwal at kolektibong palad. Kailangang matutuhan ang panonood na may kakayahang maituro ang sinasalaming suliraning panlipunan at mahanapan ito ng lunas. Patuloy mang igiit na walang katuturan ang mga isteryotipo, padron ng banghay, at pagbaling sa romanse ng teleserye, naniniwala ako na sa mga sangandaan ng kasaysayang katulad ng Halalan 2016, ang mga pag-uulit ay pagunita sa makatwirang paghahangad sa, at posibilidad ng pagbabago. Naipakulong na nga natin si Janet Lim Napoles, hindi nga ba? Sino pa kaya ang maisusunod natin?

Gusto kong balikan ngayon ang tema ng pagtataksil na una kong binukasan kanina. Paulit-ulit din itong lumilitaw sa iba’t ibang kontekstong dramatiko, at siya ngang isa sa mabigat na dahilan ng pagbagsak ng mga Buenavista sa halalan sa teleserye. Malinaw sa halagahan na masamâ ang magtaksil, lalo sa iyong asawa, na pinakasalan sa simbahan at pinangakuan ng habampanahong pag-ibig. Sa mga Griyego, trahedya lámang ang naidudulot ng mga napapakong pangako. Ngunit ang habambapanahong pag-ibig naman talaga ni Eduardo ay si Amor, at kung hindi nga lámang sa kahirapan ng babae ay wala naman dapat na magiging kaso ang pagmamahalan. Naging totoo si Eduardo sa kaniyang damdamin, at nang magkaroon ng pagkakataon ay binalikan at pinakasalan si Amor. Nangyari iyan sa parehong bersiyon ng Pangako Sa ‘Yo. Ngunit hindi kaagad liligaya ang mapagmahal na Amor. Nariyang lalamunin siya ng kaniyang poot sa pagtataksil sa kaniya ni Eduardo at pang-aapi sa kaniya ng pamilya ng minamahal. Naririyang magtatagumpay siya sa paghihiganti at hahalakhakan ang pagbagsak ng tanging lalaking pinag-alayan niya ng kaniyang sarili. Naririyang handa na siyang magsimulang muli kasama si Eduardo, ngunit biglang babangon mula sa hukay si Madame Claudia upang gambalain ang kanilang romanse. Ano nga ba ang nagpapanatili sa kaniya na umibig, na patuloy na umibig, sa kabila ng kayraming pagtataksil na nakamit mula kay Eduardo, at mula sa búhay sa pangkalahatan? Tinatanong ko ito sapagkat ito rin ang mabuting itanong sa atin habang nagtatayang muli ang lahat para sa kinabukasan ng bansa. Hindi ba pasông-pasô na tayo sa maraming nangako ng pagbabago? Hindi ba pasông-pasô na tayo sa mga pangako ng katapatan? Napako na ang kayraming pangako sa kasaysayan ay naririto pa rin tayo, handang ilaban ng patayan ang pinaniniwalaang paninindigan para sa kandidato. Binabása kong muli ang halalan sa dalawang Pangako Sa ‘Yo ay lumilitaw nang paulit-ulit ang pangako ng mga pagtataya.

Nasa pagtataya, nasa pagsusugal ng lahat ang kahihinatnan ng palad, at para sa teleserye, palad ng tao ang siyang una at huling paksa. Kailangang magpasya, kailangang pumili ang tao ng kaniyang palad, at ang bawat sandali, sa teleserye man o sa tunay na búhay, ay sandali ng pagpapasya. Kung nais niyang baguhin ang kaniyang palad, magagawa niya ito. Isa itong bagay na natupad ni Eduardo nang piliin niyang maging isang mabuting preso habang binubuno ang mga taóng pataw ng kaniyang pagkakasangkot sa katiwalian ng asawa. Natupad din ito ni Angelo Buenavista (sa pagganap nina Jericho Rosales at Daniel Padilla), ang itinuring na panganay niyang anak. Natutong magbanat ng buto at bumangon na muli ang bersiyon ni Padilla, samantalang natuto namang lumaban para sa kaniyang pag-ibig ang bersiyon ni Rosales. Palad din ni Amor na maging maligaya, kaya hinayaan niyang malusaw ang kaniyang gálit. Maalab ang gálit sa mga araw na ito ng kaguluhan, at mga gabi ng ligalig, ngunit tandaan nating may teleseryeng humahantong sa pag-igting ang kailangan nating antabayanan at pagmatyagan sapagkat naglalaman ng kolektibo nating palad bílang bansa. Ang teleserye bílang genre ay likas na paulit-ulit sapagkat deserye at nagsasalaysay nang padugtong-dugtong. Sa pagsipat na ito sa isang halimbawang dramang halalan, nilulunggating matagpuang ganap, at maunawaan ang drama ng ating panahon, na hindi lámang dapat manatiling ispektakulo (na ang ibig sabihin ay pinanonood lámang at kinaaaliwan), bagkus ay matalik at buong-puso, buong-katauhang kinasasangkutan.

Sa bawat paglitaw ng halalan sa mga teleserye, hindi lámang ipinagugunita ang kabanalan nitong biyaya ng ating kalayaang ipinaglaban ng maraming nabuwal sa dilim. Ipinagugunita rin ang kakayahan nating baguhin ang mga siklo ng kasaysayan, ang ating kadalasa’y malumbay na búhay sa Ikatlong Daigdig na perpektong materyal para sa mga teleserye. May mabuting pangako ang ganitong kaisipan, lalo’t nabibigyan ng pagkakataon ang kolektibong málay na harayain ang mga posibilidad. May pangako rin itong magiging mabuti ang lahat, sa kabila ng maraming mga danas ng pagtataksil, sapagkat kailangang magpatuloy tayo sa búhay nang may pag-asa, at magpatuloy na handang magtaya. Ganito talaga marahil ang mabuhay, kaya ito at ito rin ang itinatanghal na búhay sa ating mga teleserye. Sa huli, marami ang kailangang gawin upang ganap na matupad ang romanseng politikal na ito. Lalaging kailangan ang ating pagganap, bukod sa pananalig at pagtataya.

Ang Kilig at ang Koreanovela

Dalawang magkaibang konsepto ang nais kong iharap sa inyo ngayon—magkaiba sapagkat nagmumula sa magkakaibang pampang ng daigdig, bagaman sa isang banda ay kapwa binuo, dinalumat, at nagkaroon ng saysay dahil sa panonood ng mga Filipino ng mga soap opera, na tinatawag na nga natin ngayon na Teleserye. Malinaw na angkat at banyaga ang “Koreanovela” (pagsasanib ng “Korea”, ang pinamumuhatang bansa ng mga dramang paksa ng ating talakay, at “novela”, na tumutukoy naman sa pagiging de-serye ng salaysay), ngunit isa itong katawagan na ipinanukala at pinasikat ng GMA 7 nang ipakilala nila ang network bilang “Heart of Asia” sa pagpapalabas ng mga de-seryeng drama mulang Asya noong unang mga taon ng bagong milenyo. Bagong salita ito na buhat din sa “telenovela” (pagsasanib naman ng “tele” para sa telebisyon at “novela”), na tawag naman sa mga soap operang angkat mula sa America Latina, na ang pinakatampok ay ang Marimar, na noong 1996 ay yinanig ang brodkasting sa Filipinas, at nagtakda ng paglaganap at pag-unlad ng lokal na soap opera. Ngunit sadyang inangkop at inangkin na natin ito, hindi lamang dahil pinangalanan na natin ito, kundi dahil na rin patuloy natin itong tinatangkilik samantalang sa maraming panig ng daigdig, pinag-uusapan na ang kung mapaparam na ba ang bisa ng hallyu o ng Korean pop culture “wave”. Palibhasa siguro, isa tayong bansang tropiko’t hindi nilulubayan ng tag-araw, kaya tanggap natin ang mga wave wave na iyan. Sa kabilang banda, isa sigurong dahilan ng pananatili ng kasikatan sa bansa ng mga Koreanovela, at ng hallyu sa pangkabuuan, ay ang pagiging bahagi na ng mga Koreano ng ating lipunan. Sa loob ng halos 10 taon, hindi lamang sila dumayo sa iba’t ibang lupalop ng bansa, namuhuhan, o nag-asawa. Sa pamamagitan ng kanilang pangkulturang kapital—ng mga produktong hallyu, mulang mga Koreanovela hanggang boy o girl bands—matagumpay silang nakipagtalastasan sa atin, kahit anneonghaseyo lamang ang madalas na masambit natin na pambati sa kanila. Ano ngayon sa iyo, ang tunog nito, na isang tanong ng pagpapahalaga. Bakit nga ba mahalagang pag-usapan ang mga ito? Ang paksa ko ay ang Teleserye, ngunit napakiusapang magbigay ng pokus sa Koreanovela, at sa kung papaano nito inaanyuan ang ating pagtanggap sa romanse. Sa panahon ng mabababaw at malalalim na hugot ng kulturang popular ngayon, masasabi nating malaki ang naging ambag ng mga Koreanovela sa mga kasalukuyang pagkakaunawa natin sa samutsaring usaping maikakawing sa romanse. Araw-araw tayong sinasabik ng mga Teleserye habang parang hindi magkakatuluyan ang mga sinusundan nating loveteam. Humaharap sila sa maraming pagsubok, at maaaring pagdadalisay ang mga iyon ng kanilang pag-ibig sa isa’t isa. Ngunit hindi naman natin kailangang manghula pa nang manghula dahil alam naman natin ang kahihinatnan ng pagmamahal at debosyon sa isa’t isa ng mga magsing-irog. Kung babalikan natin ang tradisyonal na pampanitikang dalumat ng romanse, malalaman natin na ito iyong mga kuwento ng pag-ibig na may pagtatangi sa kadalisayan nito, higit sa sinasabing mga karnal na lunggati (carnal desires). Sa mga nobelang romanse, kailangang maitanghal ng kuwento ang mga ugnayang romantiko at magwakas ang salaysay sa ligaya. Kung sasangguniin, halimbawa, ang Romance Writers of America, na nagmamalaking sila ang “Voice of Romance Writers” sa Estados Unidos, dalawang bagay lamang ang dapat isaalang-alang hinggil sa romanse: “a central love story and an emotionally satisfying ending.” Romanse, noon at ngayon, ang humuhubog sa mga soap opera, kung kaya’t hindi na dapat pagtakhan ang mga padron o estereotipikong moda na nakatanim sa mga ito. Ito ang mabuting paliwanag sa ilan sa ating daíng nang daíng hinggil sa pagiging gasgas ng mga istorya ng Teleserye. Dahil sa ekonomikong kahingiang nakatanim noon pa man sa romanse (kailangan nitong lumaganap at kumita para sa naglaan ng kapital), kailangang maging pamilyar ng salaysay nito. At higit sa lahat, nakapagdudulot ng aliw dahil dinadala ang mambabasa—ang manonood ngayon—sa langit-langitan ng pag-ibig.

Batay sa kolektibong danas ng panonood ng mga Koreanovela, tulad natin ang mga Koreano na masikhay na naisalin ang mga ideya, at ideyal ng romanse sa mga soap opera. Ito marahil ang isang pangkulturang tagpuan na dapat nating titigan sa pag-unawa, hindi lamang sa phenomenon ng Koreanovela sa Filipinas, kundi pati na rin sa mga Teleserye. Sa proseso ng pagsasalin—sa pamamagitan ng pagpili sa mga Koreanovela, hanggang sa pag-aangkat, hanggang sa dubbing o Tagalisasyon—nag-uugnay, nagsasanib ang mga kultura ng Korea at Filipinas dahil sa malaong pagkahumaling sa romanse. Isa itong henerikong katangian (generic quality) na madalas nadadaan-daanan lamang sa usapin ng pagtanggap (reception) ng mga Filipino sa Koreanovela, batay na rin sa tangka kong pagsinop sa mga nagawang pag-aaral hinggil sa phenomonon na nabanggit. Laging sinasabi na kapwa naaantig ang mga Filipino at Koreano ng mga kuwento ng pag-ibig, paglalakbay, at pag-asa, kung kaya’t hindi na dapat ipagtakang mahalin din natin ang mga Koreanovela, gaya ng minsang marubdob at makasaysayang pagmamahal natin sa mga telenovela mulang America Latina. Nabanggit nang parehong may kasaysayan ng pananakop ang Filipinas at Korea, bagay na nagdala ng maraming banyaga o hiram na kultura sa kanilang kagawian (gayundin ang buong America Latina, na tulad natin ay sinakop at binusabos ng imperyong Espanyol). Sa pinagsasaluhang kasaysayang ito maaaring iugat ang pagpasok ng romanse bilang moda o estilo ng pagsasalaysay, na tiyak namang nagsimula sa mga panitikang pasulat, na naisalin sa mga popular na palathalaan, at di naglaon, sa mga drama sa radyo, at sa huli, sa pelikula at telebisyon. Magandang pag-aralan ang kasaysayan ng paglatag ng romanse sa Korea, at marahil, sa mga susunod na panahon ay tutupdin ko iyon, sa ngalan ng metodo ng paghahambing (comparative method) na isang mahalagang pananaw lalo’t ang mga soap opera ngayon ay hindi na lamang soap operang lokal kundi mga soap operang global (hindi nga ba naglalako na rin tayo ng mga teleserye sa ibang bansa, at nakapukaw na ng manonood?; higit na makauugnay tayo sa ibang kultura kung magagamit natin ang metodo ng paghahambing, na noon pa ma’y ginagawa na sa larang ng panitikan, sa ngalan ng pagbulatlat sa mga tinatawag na “world literature”). Ngunit sa ngayon, masisipat natin sa maraming paliwanag, halimbawa, sa pagkakasaysayan ni Clodualdo del Mundo Jr. sa telebisyon, at ni Elizabeth Enriquez sa radyo, na tiyak na nanalaytay ang romanse sa mga ugat ng mga binanggit kong mga midyum, dahil na rin sa buháy na mga tradisyon ng salaysay sa Filipinas, at sa mga manunulat na tinalunton ang mga midyum na ito sa kanilang paghahanap-buhay. Isang tampok na halimbawa rito ang manunulat na si Lina Flor, na inilarawang minsan ni Soledad Reyes na hindi nahirapan sa paglipat mulang pagsulat ng katha patungo sa pagsulat ng mga soap opera sa radyo noong Dekada 50. Madaling ismiran ang mga tulad ni Flor—isa sa mga utak ng dakilang soap operang Gulong ng Palad—dahil na rin, wika nga ni Reyes, bahagi siya ng komersiyal na tradisyon ng panitikang Filipino na malaong sakmal ng New American Criticism, at dahil nga roon ay higit na nagpapahalaga sa mga akdang may artistikong katangian at mga manunulat na may artistikong mithiin. Salamat na lamang kay Reyes at nailigtas si Flor mula sa matagal at di makatwirang pagkakasantabi sa panitikang Tagalog, na sa ganang akin ay nagligtas din sa genre ng soap opera sa pangkalahatan, mula sa pagiging isang “lightweight” entertainment without enduring (artistic) qualities.” Dahil sa edukasyong Americanisado at may pagkiling sa ano mang panitikang nasusulat sa wikang Ingles, minaliit ang mga tulad ni Flor, sampu ng lahat ng mga panitikang popular na tubog sa tradisyon at moda ng romanse, na itinuring na makaluma at ang masama pa, ideolohiko’t naglalako lamang ng mga lisyang kamalayang nagpapalimot sa mamamayan sa kanilang kalagayang panlipunan. Na totoo naman, kung tutuusin. (Salamat din kay Reyes dahil nagkaroon ako ng dahilan na ipaliwanag, sa kritikal na ispera, ang sarili kong pagkahumaling at pagtangkalik sa mga soap opera.) Sa pagninilay na ito, muli kong binabasa ang K-Drama: A New TV Genre with Global Appeal ng Korean Culture and Information Service, at nagkakaroon ako ng hinalang marami pang pagkakatulad ang naging kasaysayan ng paglatag ng romanse sa Filipinas at Korea, kung uungakatin ang naging lugar nito sa pag-unlad ng mga popular na panitikan ng huli, na nagluwal nga sa mga tinatawag nating Koreanovela ngayon. Ngunit sa ngayon, isa ang hindi na natin pagtatalunan pa: kapwa sumasalok sa batis ng romanse ang mga soap opera ng Korea at Filipinas, at isa iyon sa mga dahilan ng ating naging madaling pagtangkilik sa mga Koreanovela. May iisang wika ang mga soap opera natin na nakapagpapatibok ng ating puso at nangungusap sa ating malay, kahit may harang ng wika at kultura, na madaling natatawid ng pagsasalin at dubbing. Sa sistema at gramatika ng romanse, nagkakaintindihan ang bawat kultura.

Ngunit hindi ko maaaring iwan na lamang ang isa pang termino na sinasabi ko ngang nasa kabilang pampang ng talakay na ito: ang kilig, na madalas nating nararamdaman sa panonood ng mga Koreanovela, at kahit ng ating mga Teleserye. Ito ang damdaming nararanasan natin kapag naglalambingan ang mga bidang magsing-irog, Filipino man sila o Koreano. Sa UP DIksiyonaryong Filipino, isa itong pangngalan at tumutukoy sa “panginginig ng katawan na tila nalalamigan o para itaktak ang tubog pagkatapos maligo.” Maganda ang halimbawang pangungusap na naibigay ng isa pang diksiyonaryo, ang Diksiyonaryong Adarna para sa salita: “Kinikilig ang dalaga tuwing dumaraan ang sinta.” Sa tanyag namang Tagalog-English Dictionary ni Fr. Leo English, heto ang masaklaw na pagpapakahulugan: “shudder; tremble; shiver.” Samantalang may kinalaman nga ang salita sa pagkatakot, pagkasindak, batay sa halimbawang pangungusap ni English na “Kinilig si Maria nang makita niya ang ahas”; o pangingilabot naman, sa halimbawang “Hindi pa naalis ang kanyang pangingilig sapagka’t mataas pa ang lagnat”; malinaw namang tinutukoy din nito ang “a thrill of emotion or excitement; a shivering, exciting feeling.” Ang mga pakahulugang ito, lalo na ang kay English, ang nagpapatibay sa isang nauna kong panukala hinggil sa kilig, nang minsan ko itong ipaliwanag kaugnay ng kamakailang sumikat na teleseryeng Be Careful With My Heart. Ang sabi ko roon:

A way to deepen this notion of being entertained is to look at the affect of aliw, particularly in watching the likes of Be Careful With My Heart: kilig, that electrifying, loving feeling, but in itself a term that is pretty much untranslatable because it speaks of a sustained almost electrical bliss in moments of oneness.  When we watch (the teleserye’s protagonists) Maya and Sir Chief catching each others’ gazes, there is that automatic energy that transfers the image’s ideas of the unsaid and the kept to our cultural sense making.  The energy shows so much of our romantic ideals as a culture: a love bridged despite differences of age, class, and geographic location, a love that is possible.  Maya and Sir Chief are worlds apart, but serendipity had its way in bringing them together, in one house, in one family, in one story.  Kilig is a popular cultural energy that empowers hopes and dreams.  To feel kilig is to once more feel alive despite the different forms of sadness in this republic.

Ipinaliwanag kong enerhiya, lakas ang kilig, isang epekto sa may katawan, sa manonood, habang nakasasaksi ng nakakakilig. Ano mang kaniyang napapanood ay nagiging impetus, bumubuo ng bugso ng damdamin na magpapaigting sa karanasan ng panonood. Enerhiya itong nagmumula sa imaheng nasasaksihan; enerhiya rin itong binubuo ng lengguwahe ng romanse, na kahit sa mga Koreanovela ay pumupukaw sa atin. Sa katawan nagsisimula ang lahat, sa ano mang nakakatok sa loob ng tao ng eksena o kuwentong nagpapamalas ng kuwento ng pag-ibig o pagtatagumpay sa kabila ng mga pagsubok. Gumuguhit ang epekto nito, marahil, sa ating gulugod hanggang mabigyan ng tanda ang utak na nagkaroon na nga ang danas ng aliw. Kapag nangyari na ito, marahil ay sisinupin pa ng isip ang kung ano nga ba ang naganap. Bakit may kakaibang enerhiyang umakyat sa katawan, at nagdulot ng isang kakatwa’t katakatakang pakiramdam. Ngunit sasabihin marahil ng isip na hindi na dapat magtaka sapagkat ang nasaksihan ay makailang-ulit nang namalas. Ang moda ay lalaging pamilyar, at kahit ang pamilyaridad dito ay nakaaaliw sapagkat hinuhulaan pa rin natin ang magaganap sa salaysay na paulit-ulit nang napanood. Ipagugunita marahil ang kauna-unahang pagkakataon na naranasan, nasaksihan ang nakakikilig, at mayroon itong nakalulugod na pakiramdam. Nagmumunakala lamang ako sa proseso ng pagtakbo ng enerhiya mula sa nakakikilig na imahen o eksena, ngunit, tiyak kong ganitong pakiramdam din—ganitong dating din—ang nahinagap ng marami, halimbawa sa karaniwang masuyong pagpapasan ng mga lalaki sa kanilang kasintahan sa mga Koreanovela. Iba ang kahulugan sa atin ng pagpapapasan sapagkat tinatawag nito ang sakripisyong inihandog ng Kristo sa Pasyon, na larawan ng laksang kahirapan ng sambayanan. Ngunit pagdating sa espasyong Koreano, nagiging kakilig-kilig ito sapagkat kung babasahin, nagiging tanda ito ng ganap na pagtalima sa kahinaan at pagsuko ng minamahal. Pinapasan ng nagmamahal ang irog sapagkat naubusan na ng lakas sa pagpapatuloy ng paglakad—na masasabing sagisag din ng paglakad para sa relasyong hinaharangan ng iba’t ibang uri ng sibat: halimbawa, mga humahadlang na biyenang hilaw, isang kaagaw, o ang mismong palad na madalas naghaharap ng sari-saring kamalasan. May wika ring masasabi ang kilig na nasa larang ng pagtanggap. Sa pamamagitan ng kilig, na natatanging katutubong paliwanag natin hinggil sa mga danas ng pagkalugod sa mga katuparang romantiko, natatawid natin ang mga pagitang pangkultura at pangwikang balakid sana sa bawat panonood ng mga Koreanovela. At iyon sa palagay ko, ay isang emotionally satisfying ending.

Bagong Tula: Sa Pag-aabang sa Traysikel Isang Tanghali

Binubuklat ko ang Western Wind ni Nims habang kalmot
Ng alinsangan ang aking mukha. Nasa bandang simula
Ako ng aklat kung saan iginigiit ang ipakita; huwag sabihin

Ay biglang lumitaw sa harap ko ang binatilyong lango
Yata sa kung ano at inusisa ako, anong kuwento iyan ha,
Anong kuwento niyan? Salat ng gitla ko ang gaspang,

Di lámang ng kaniyang mukha, pati na ng nakasisindak
Niyang tapang. Mapilit siya, ano, ano, Wild Wild Western
ba iyan, at akmang hahablutin na ang libro kundi lámang

Nakalayo ako nang bahagya at nagsabing ano ka ba?
Mistulang nais magbakod pati balintataw ko habang dinig
Ang pabulong-bulong niya na nagpasyang lumayo na rin,

Pakunwang may ikinakasang baril sa pagsulyap ko, tutok
Sa akin ang daliri, at ang sabi’y bang, bang, babarilin kita,
Ano? Ha? Sabay kindat at karipas patungo sa hindi ko na

Alam. Patuloy ng libro, nang balikan ko, mabuti pang
Magsalaysay ng mga halimbawa ng matulain kaysa
Magkasya sa bahaw ng pakahulugan. Hindi ko tiyak

Kung ibig lámang bang ipamalas sa akin ng uniberso
Ang bagabag na maaaring magsakatawan, magpahamak,
Nakatayo ka man sa kanto, nag-aabang ng masasakyan.

Ang tula, kunsabagay, ay isa ring bagabag, nakamasid
Sa kislot ng imahen, at sa akmang sandali, sasaklutin
Ito upang sa mithing paghuhunos ay ganap na dahasin.

Dapat na bang mabuhay na saklot ng takot sa nakaabang?
Maaari’y baka nga parang búhay lámang ang pagbuklat
Ng teksbuk ng mga tula; nakaapak ka sa mga pagkamalay

Na dala ng turo hinggil sa tula, ng pahiwatig sa mga tula,
Maging sa bawat pagkagisíng sa daigdig na laging handa
Sa mga pangyanig na di mawaring huwad o tunay na banta.

Pebrero 24, 2016

The Notable Teleserye Performances of 2015

From ABS-CBN.com

The 2015 round up continues for Teleseryes, and this time, we focus on notable performances, which by and large means at least three things, all on the part of the actors: an in depth understanding of the character’s persona, which consequently determines the arc of development towards discovery or transformation; a tempered, nuanced portrayal of this understanding of character; and an expansion of performance towards an articulation of the narrative insight of the teleserye. Artistry is of course always arguable, and for quite a while, there appears a general malaise against the genre, which many quarters consider as anything but artistic.

A teleserye is fundamentally a narrative, sequentially plotted to create a particular effect; characters are created to inhabit the time and space of the plot, and in effect, enable the story’s movement. The performances of actors determine the rhythm of the plot, which intensifies audience interest and encourages following. Performance is being discussed here in a very formalist, classical sense, where external factors like marketability or even the ploy to perpetrate love team fandoms are excluded. This “formalist”, “classicist” discussion is necessary in order to argue that there is indeed artistry involved in the genre, and that it is worthy of critical appreciation. It may have been negligible for its dailiness and popularity, but much of our contemporary culture is embedded in it.

Performance has a lot to do with this cultural embedding and the actors whose performances were selected for this year excellently portrayed their personae considering the three items mentioned. These actors’ characters defined this year’s harvest of teleseryes by televisually embodying personages who went through compelling, transformative experiences that shaped each of the soap opera’s story-ness. Some of the characters were reinventions of original personages, while others were original interpretations that simply leapt out of the television screen to capture the imagination of the audiences. This audience effect—as well as affect—have to be extensively discoursed in order to see how characters basically conversed with the social sphere and became imaginative expressions of current affairs and concerns.

This is when acting becomes—wittingly or unwittingly—political, especially when it transforms into a medium by which social issues, moral dilemma, and domestic drama are taken up. This is the subject of the third item, the performances’ expansiveness, which unequivocally urges teleserye acting to transcend its inherent economic imperative, pacing the soap opera critic Robert Allen. The soap opera—in our case, the teleserye—may have been generically predisposed to this imperative, but it is also a vast space of possibilities where relevant statements may be expressed, performed. 2015’s notable performances offered various manners of expansiveness while also deepening and nuancing portrayals. These performances shaped the Teleserye this year, as it delved, directly or peripherally, on the major themes of the day, aside from tapping into traditional romance and the modal depiction of the family as an important Filipino social institution.

7. Jacklyn Jose, Marimar. Signature camp acting at its finest. Jose’s performance salvaged this remake of Marimar by reinventing Señora Angelica Santibañez, turning the unforgettable and feisty antagonist into a comic, almost metafictive character who owns a classy seaside resort but who is anything but classy. Jose has lent levity to the teleserye by bringing in all sorts of lines and gestures typical of the landed nouveau riche. In an alternative reading, her performance may be seen as a critique of remakes, a statement about its pitfalls and possibilities. It may have been unintended—and it surely was—but her version of Señora Santibañez turned the tables on the soap by exposing the clockwork of Filipino soap opera campiness. Jose’s camp performance in Marimar was but one of a few to be remembered in 2015, and it joins the ranks of Marissa Delgado’s, whose emphatic and queerly phrased English dialogues in Forevermore distinguished her character as a hotel magnate, and Angelica Panganiban’s, who basically made a composite of all her previous campy characters in film and teleseryes to concoct a new Madame Claudia Buenavista in Pangako Sa ‘Yo.

6. Daniel Padilla, Pangako Sa ‘Yo. Many have little faith on this young actor, but thanks to Pangako Sa ‘Yo’s book two, he was transformed into a different Angelo Buenavista after many of life’s challenges. From a bratty governor’s son born with a golden spoon in his mouth, he became the next door, bike-riding baker boy who had to start from the ground up and finally learn from the school of hard knocks. His family’s tragedy motivated him to strive and build his life with his younger sister, who was left to his care. His character’s authentic positive attitude while coursing through the city’s high rises—a sign of a transformed life away from his political and provincial turf—was believable and compelling. Pangako Sa ‘Yo has certainly provided Padilla a good material where he could transcend his matinee image and become a serious actor.

5. Janella Salvador, Oh My G! Distinguished acting for a debut teleserye. Salvador’s Sophie, a sheltered, upper-middle class lass who lost both of her parents to violent deaths, successfully captured the idiom of the times by parsing in social media language into her consciousness, and letting it become the means by which to narrate her adventure of searching for her long lost sister. The use of the current idiolect was part of the ploy to dramatize the timeless search for God in contemporary times, lorded over by Facebook and Instagram, and where there seems to be no time at all for spirituality and reflection. Salvador’s character was lent with moving moments of dialogue with the God-figure, and in these same moments, she constantly embodied the figure of the biblical Job asking the divine the great whys of life. Salvador’s performance was never didactic, but always aspired for the articulation of the self-aware character’s insight and soul.

4. Connie Reyes, Nathaniel. A Connie Reyes performance must definitely be noted since this actress’s body of works in television drama is a dramatic school of its own. This year, she played Angela V. Lacsamana or AVL, a successful business magnate with a dark past, and an even darker present, since quite literally, she was being used as an instrument of the dark forces from hell (mind the semblance of the sound of the word “evil” with the popular initials of Reyes’s character). Some may argue that AVL’s persona reeked of being stereotypical, but again, the soap has to be read as an allegory of the current reign of greed. In the battle between good and evil, Reyes’s AVL personified excessive materialism and hunger for power. Was the teleserye commenting on contemporary morals? In the time of widespread corruption, was this soap of angelic proportions, through Reyes’s AVL, a performance of a final reckoning? Reyes certainly played the part well, and nobody else would have been able to pull it off.

5. Glaiza de Castro, The Rich Man’s Daughter. De Castro’s Althea provided a nuanced rendition of the underrepresented figure of the lesbian in Philippine television. Her’s basically veered away from the stereotype, and attempted to reimagine the liminal figure by internalizing and embodying essential concerns and conflicts. She did not flatten her character into another that aspired to mythologize, so to speak, the similarity of her dilemma with that of the whole heterosexual norm. Althea was brave as a dramatization—and not merely a celebration— of difference. It may be easy to categorize De Castro’s Althea as a lipstick lesbian who happened to help her beloved awaken into coming out of the closet herself, but her natural spunk yielded for Althea a distinct character and bravura.

2. Ketchup Eusebio, Ningning. Eusebio is one underrated fine actor, and has only been given a few lead roles in the past. His performance in the late morning, feel good teleserye was nevertheless a refreshing one. He played the role of Dondon, father to the child protagonist Ningning, played by Jana Agoncillo. Eusebio gave a tempered performance of a father who transitioned from a life of fishing in a storm-ravaged seaside town to a life in the streets in the urban sprawl—indeed a very gripping initiation. He played the part of the father well, employing his signature comicality for levity and lightness, and his restrained pathos, especially when he shares the frame with Agoncillo, who at a very young age already has the makings of a fine actress. His recent exchanges with Agoncillo, as he was explaining to the the child’s character the need to have an eye operation in order to avert blindness, was a moving scene, sensitive to the mood of the situation and the positive disposition of the show.

1. Paolo Avelino and Jericho Rosales, Bridges of Love. The performances of the two actors playing the estranged brothers Carlos Antonio/JR Nakpil and Gael Nakpil, respectively, could not be appraised separately, thus this decision to have them share 2015’s top spot. Both consistently maintained acting intensity, evolving a dynamic that foregrounded their climactic discovery of their relation to each other towards the end of the teleserye. Avelino’s Carlos Antonio was fired up by anger for being abandoned as a boy, while Rosales’s Gael was motivated by the strong desire to succeed and redeem his life after his initial but defining travails. Carlos Antonio’s anger was fomented by the man he considered his father, the construction mogul Lorenzo Antonio, played by Edu Manzano, who has long kept a grudge against the Nakpils. Avelino has finely performed the deeply troubled character of Carlos Antonio, a great foil to Rosales’s Gael, rendered with restraint and intelligence by the said teleserye veteran. The consistent intensity in both was observable in the warranted rage and violence in the final scenes of the soap. In looming death, both had dramatized how blood would always be thicker than water.

The Notable Teleseryes of 2015: The Expanded Version

From Lopezlink.ph.

2015 has been a year of innovations, as far as Teleseryes are concerned. The rise of the “Kalyeserye” through Eat Bulaga’s “Aldub” fame proves that the genre continues to evolve, its power extending to other equally institutional genres like the variety or noontime show. The Filipino audience’s passion for narrative and romance propels the evolution, especially that the Teleserye concept marked its 15th year, has been in extensive usage in formal and informal discourses to refer to the Filipino soap opera, and has basically transcended its initial network-based, marketing aim. This year’s harvest, so to speak, proves that both the word and the local genre have come of age because of the industry’s exciting ventures and treatments, even if, say, the networks were reworking old materials. Two reworkings highlighted this year, both canonicals in their own ways, but approached differently to articulate distinctions.

ABS-CBN’s Pangako Sa ‘Yo, which you will find in this list, was the banner remake, not only because it marked the 15th year of the Teleserye concept but also reinvented the original by catching up with the times. Now on its “book two”—because the expositional “first book” has ended with the fall of the Buenavista political clan and the supposed death of the nemesis Madame Claudia Buenavista in a car crash—the soap has so far provided interesting characterization for the key characters, but more of this later. On the other end of the spectrum is GMA 7’s Marimar, which I think distinguished itself for the campy acting and quotable lines of Jacklyn Jose, who played the unforgettable Señora Angelica Santibañez. The soap was of course appealing because of the Tom Rodriguez-Meagan Young tandem, but it was the antics of Jose’s Angelica that carried the show. We needed a break from all the heaviness that teleseryes tend to offer, which may also be found in political news and current affairs that emulate teleseryes. This year’s Marimar did not make the cut because, as in the first one, it was merely a parody of the original, albeit with more finesse.

Adaptation is also a form of remaking, and TV 5 was on its toes this year catching up with the Teleserye industry, tapping into Korean drama and the popular Wattpad stories. Its two attempts at hallyu however, Baker King and My Fair Lady, turned out to be awkward, but quite understandably. The network is still trying to learn the ropes, and it may be sensed that it is trying to offer an alternative to the polished and glossy teleseryes of number one and two. Their paragon this year was ABS-CBN’s Two Wives, which successfully Filipinized the original Korean. Meanwhile, I find the Wattpad adaptations to be more exciting, though most of the stories needed a lot of reworking, even in teleserye format. In the future, the network’s new media-directed approach might work to its advantage. However, it has to take storytelling seriously and process well its usually raw romantic materials. Expanding materials resource could be key in further evolving the genre, as well as tapping into the discursive platform of social media. Networks have been generally employing this strategy in their teleseryes, introducing hashtags in their program billboards and activating discussion on social media pages. TV 5 however has long been benchmarking in the digital platform and its efforts might bear fruit in the coming years.

This year may also be described as a year of Teleserye romance, and one might ask: what year is not a year of romance for Teleseryes? It is, after all, what animates it? I say that it is a year for romance because of the teleserye pairs that emerged and gathered strong following. This list, I have to clarify, does not include Eat Bulaga’s “Kalyeserye” because it is sui generis, of its own kind, and worthy of a separate and devoted explication. But as one with the trappings of a “teleserye”, it surely did embody romance, with the chemistry and play of Alden Richards and Maine Mendoza. Hands down, the couple deserves to be given the Love Team of the Year title, certainly giving the existing and equally followed love teams a run for their money. The “Aldub” couple however spelled out once again the formula for romance which must, first and foremost, be authentic. The Kathryn Bernardo-Daniel Padilla/Kathniel love team is tried and tested, and fans just can’t get enough of them together. And so does the Jodi Santamaria-Ian Veneracion team up of Pangako Sa ‘Yo, which to a certain extent overindulged with the rekindling of their romance after years of being away from each other. The “kiligan” so to speak ran for many days and the narrative barely moved. We have to give to ABS-CBN, that flair for the romantic, which also led them to invest on the popularity of the James Reid-Nadine Lustre/Jadine love team to ferry their trademark teleserye “kilig” towards the last two quarters of the year.

There was also a remarkable sense of place in some of the teleseryes produced in 2015. The ABS-CBN soap Forevermore, which aired beginning late 2014 but commenced May 2015, showed a new sense of Baguio City through its famous La Press mountainside community. The city provided a quaint backdrop for the blossoming of the romance between the characters of Enrique Gil and Liza Soberano. The teleserye had more character because of its location, which became more believable with the characters’ conscious use of Ilocano. There are still so much to learn from the Koreans and their Korenovela tourism model, but Forevermore showed that it was possible for a teleserye to encourage tourism and a set to become a tourist destination. Meanwhile, I would like to mention a more interesting series, GMA’s Dangwa, which actually had various narratives pulled together by a magical maiden named Rosa, played by Janine Gutierrez. In her pursuit of returning to her fairy world, Rosa found herself becoming a flower store keeper in Manila’s district of blooms, Dangwa. The teleserye was notable for its foray into the urban landscape, which basically shaped the lives of people Rosa met in the course of her journey.

All things considered, I offer you my take of this year’s notable teleseryes. I selected seven because they embodied the best aspects of this year’s production, articulated earlier in the review. Some of them not only innovated on old material but also circumvented the modes and tropes available for soap operas. Some were bold enough to push the envelope and show the most dramatic of unfoldings, or the bravest of characters in an industry limited by marketing constraints and conservatism. I commend these teleseryes for engaging the public with eye-opening materials. Some basically came out with a fresh approach to the dramatic form, much to the betterment of the teleserye as a distinct Filipino televisual form.

  1. Princess in the Palace. This is TAPE Incorporated’s return to teleseryes after a long hiatus and after focusing on Eat Bulaga, which has recently contributed to the development of the form after “Aldub”. Historically, TAPE has also been into soap opera production and it boasts of canonical soap operas since it expanded into the genre. There was Heredero, of course, and Agila and Valiente, afternoon soap operas all that featured strong male figures. Good thing there was Ryzza Mae Dizon, who needed to grow up and evolve from her two-year stint as a cute talk show host doing a front act for Eat Bulaga. Still currenly running. Princess in the Palace is a story of a little girl adopted by the President of the Philippines. While national politics is very peripheral in the story, the soap humanizes the characters inhabiting the Malacañang Palace by peering into their domestic and personal issues. Usually providing contrast is Dizon’s Princess, who utters all sorts of feel good, words of wisdom. Her didactic turn reminds us all that she is, and will always be the Aleng Maliit people learned to love. Cheers to TAPE which we must all compel to do more soaps to contribute to the shaping of the Teleserye, if only to reiterate its stake in the history of the form.
  1. Destiny Rose. This GMA afternoon soap was notable for its courageous attempt to continue the network’s pursuit of tackling issues of gender after the success of My Husband’s Lover and The Rich Man’s Daughter, which will be read about in this list shortly. After providing space for the romance of discreet gay men and of lesbians, the network decided to dramatize the life of a transgender. It signed up the androgynous Ken Chan to play the role of Joey, who beautifully transformed into the transgender Destiny Rose, a novelist involved with two men—the Italian pen-pal Gabriele, played by Fabio Ide, and the first love Vince, played by Jeric Gonzales. Chan believably played the role, moving with ease and finesse while Destiny Rose’s drama unfolded. The soap basically put a face on the transgender issue, attempting a more humane representation of an often socially scorned figure.
  1. The Rich Man’s Daughter. Like Destiny Rose, this GMA primetime soap opera provided space for the underrepresented lesbian figure in Philippine society by dramatizing one woman’s awakening into her sexuality. The rich man’s daughter was Jade, played by Rhian Ramos. Jade came from a conservative Filipino-Chinese family and was in a relationship with David, played by Luis Alandy, for many years. The equilibrium changed after she met the wedding coordinator Althea, played by Glaiza de Castro. They developed fondness for each other which evolved into romance that complicated the situation and compelled Jade’s father to offer a million pesos to any man who could bring her back to her “normal” self. The ending kiss between the two women in the finale was significant: it used as a backdrop what seemed like the LGBT Pride March. I say that it’s bolder than My Husband’s Lover; by situating its last moments in the scene of the march, it has put its foot down—in stilettos, mind you—to politicize the drama of the underrepresented.
  1. Pangako Sa ‘Yo. Hands down, this teleserye is the banner remake, and it has to be commended for the way it distinguished itself from the first Pangako Sa ‘Yo, also the very first teleserye. The team already has the production structure so to speak, as well as the familiarity of the audience. When its first book ended however, it reinvented the story and helped Padilla emerge into a more mature actor. Finally, he had been given a chance to dramatize pathos that added to his character more spunk and motivation. The currently running second book of the teleserye where the main characters are slowly coming together again—and of course, everyone is awaiting the re-emergence of Angelica Panganiban’s Madame Claudia—provided a breather to the intense tragic last scenes of the first book. Pangako Sa ‘Yo 2015 is the monument to the Teleserye concept and it has certainly come along way from its original form. This time, it banked on very effective psychological treatment to thresh out character motivations and development.
  1. On The Wings of Love. This teleserye is a breakthrough of the year and a refreshing one, perhaps because of the many interesting perspectives brought in by directors Jojo Saguin, Dan Villegas, and the emerging Antoinette Jadaone. Jadaone took on this soap fresh from her success in the film That Thing Called Tadhana, and her directorial gloss is certainly seen in this transnational romance featuring the characters of Reid and Lustre, the lovers Clark and Leah. Yes, On The Wings of Love is another American dream drama, and its story certainly revolved around the challenges and dreams of the diasporic Filipino. It has been showing different facets of this collective desire for mobility, as it has also been dramatizing the interesting archipelagic variousness of Filipino culture, basically shaped by this neocolonial dream. We hear Nanette Inventor’s signature Kapampangan on the one hand, and all of a sudden, we are transported by the whole gang to Ilocos Norte, which lets us hear the Ilocano lilt and verve, as Leah retraces the roots of her mother, who abandoned her family many years ago. Notable as well was its inclusion of spoken word poetry, courtesy of Juan Miguel Severo, whose words add more nuance to the “hugot” and “kilig” of the teleserye, making it not only fun but intelligent.
  1. Oh My G! Speaking of intelligence, this well-thought, tightly structured teleserye offered a very refined treatment of one’s youthful search for God in days of desolation. Reportedly produced in line with the 500th anniversary of the writer and mystic St. Teresa of Avila, the teleserye used the figure of the Carmelite saint as an important motif, tying the lose ends of the narrative and helping the lead Janella Salvador’s character Sophie piece together her father’s dying wish—that of looking for a certain Anne Reyes, who happens to be her sister, and who she discovered to have taken the habit of a Carmelite contemplative nun. Sophie, a digitally savvy and social media creature, embarked on this adventure, typifying the contemporary teenager looking for herself amidst life’s early tragedies. She was accompanied by the omnipresent G, God himself, who took on different human forms but mostly inhabited the figure in all white played by Leo Rialp. G made sure she did not stray from her mission. Sophie’s contemporaneous language and consciousness proved to be one of this year’s best in characterization. Also, the insertion of Filipino poetry in the classroom scenes was very commendable and educational. We seldom see teleseryes remembering Jose Corazon de Jesus.
  1. Bridges of Love. Another intelligently conceptualized teleserye was this action-packed sibling rivalry and love triangle story spanning two generations and brought together by a controversial bridge project marred by corruption. The stowaway siblings Gael and JR, played well by Jericho Rosales and Paolo Avelino, respectively, were separated from each other by the tragic collapse of the aforementioned bridge. Later in life, they were brought together by a woman, named Mia, played by Maja Salvador. Mia was Gael’s girlfriend before he flew to the Middle East to work, but only to land in jail. After his travails, he returned to the Philippines as a new man, achieving his dream to become an architect, and internationally renowned at that. Mia became entangled with Carlos Antonio, who was actually JR, kept and raised by the construction magnate Lorenzo Antonio. Lorenzo married Alexa, played by Carmina Villaroel, who also had a previous affair with Carlos. Old conflicts abound in this story since Lorenzo was in the past involved with Gael and JR’s mother, Marilen, played by the returning Maureen Mauricio. He continued bearing the grudge against Marilen and her husband Manuel, played by Lito Pimentel. This grudge was revealed to be the motivation for saving JR and raising him as Carlos Antonio. As the most intense teleserye of the year, Bridges of Love boasted of a powerhouse cast that never faltered in acting vigorously. It also featured a satisfying, almost Oedipal, bloody climax that is certainly one for the books.        

Miss U faux pas is hands down Pinoy TV moment of 2015

Photo from the Miss Universe Facebook Page.

There might be little need to argue about this year’s Pinoy television moment among moments of the year in 2015. It was an event that encompasses the universe—at least our universe where annual international beauty contests is a passion. Finally, after 42 years, the Philippines has come home with the Miss Universe crown, but it did not go that way immediately at first. Minutes after Pia Alonzo Wurtzbach quietly slipped back to take her place as First Runner Up, and after the 3-minute queen Ariadna Maria Gutierrez Arevalo basked into the limelight of her supposed win, the anticlimactic announcement commenced. Holding the score card, host Steve Harvey started apologizing and correcting his mistake. The rest, of course, is history, and Wurtzbach, in her gown of dazzling blue, claimed what was rightfully hers.

The win was momentous, even made more memorable because of the circumstances. For millions of Fillipino viewers who set aside Miss Universe live airing days yearly, and have been used to our beauties just placing in the top 5 for the past few years, it would have been just another year. In teleserye fashion however, the long wait suddenly ended, and in a very dramatic manner at that. When Harvey went back onstage, the show maintained its pomp and pageantry. Clearly, there was disorientation in the Planet Hollywood auditorium and on stage, especially after Wurtzbach was directed to walk to the front to await her crowning. It was awkward to stand with another lady who was about to be stripped off the crown, but it was a contest after all. The organizers were very quick to fix things up. Later photographs showed that almost immediately, a cameraman was deployed to catch Wurtzbach’s reaction. The readiness of the production staff, so to speak, made the faux pas look staged. Some in social media speculated it was, with the intent of making Miss Universe trend and reclaim a particular relevance as global culture.

Harvey’s mea culpa went viral in social media too, especially after he made another blunder of mispelling the Philippines and Colombia—and this again, showed why this Miss Universe moment deserves to be above all else, one for the books. Television does not, and could not exist on its own nowadays, and social media indeed plays a vital part in continuing its discourse. For some, it might be merely a matter of perpetration, of extending viewership and media visibility. It however could also be read as another platform for media decoding, especially that social media users are not only empowered to comment, express their sentiments by way of emojis, or create memes to, say, poke fun at Harvey, much less access materials not made available by television, like backstage events. Almost all of Pinoy television’s notable moments were fired up by social media, and the platform made these moments not only exciting but more engaging for viewer-social media users who enrich the moments with more cultural meaning.

It would have been Eat Bulaga’s “Aldub” phenomenon which had taken the top spot. As television events, both Miss Universe and “Aldub”, so speak, follow the same mode of high social media usage. Eat Bulaga, ever reliant on ratings for long, banked on the millions of tweets it garnered to reiterate the phenomenal following of its “Kalyeserye” couple Alden Richards and Maine Mendoza. The mere fact that it employed Mendoza, erstwhile Dubsmash queen and internet sensation, illustrates how it values social media as a game changer in the media landscape. It wanted to expand its constant following, and subsequently gained mileage in social media, where a supposed “Aldub” nation rose and grew. This same “Aldub” nation of millions was said to have catapulted Wurzbach’s online campaign that consistently placed her on top of the favorites. The genre of the institutional show also transformed by adapting social media modes and cutting down portions into digestible parts for the millennial audience known to have short attention spans. Watching Eat Bulaga today is like watching a compendium of social media footages, the highlight of which is a split-screen romance where the audience and their reactions are part of the spectacle. The television spectacle has been successfully decentered, the space democratized.

Another television moment that defined 2015 was the Alma Moreno interview with Karen Davila over ANC. Perspectives vary since some people believe that the actress should not have experienced such embarrassment. She was, after all, running for Senator very earnestly, with prayers to guide her and some years of local government service in her portfolio. While others were forgiving—in the same way that they were forgiving of Wurtzbach’s US bases position in that fateful Miss Universe question—some had to weigh in and say that people running for public office need to face tough questions concerning their politics and platforms. The Moreno fiasco may have yielded sarcastic social media memes containing her reservations in many issues, as well as her espousal of the use of pills (with an exclamation point, as in pills!) and always turning the lights on for couples as means of population control, but it did open discussions relevant to the upcoming national elections.

There was also the Manny Pacquiao-Floyd Mayweather fight, which was discussed extensively in social media, but made history when it was broadcast in the country across all major television networks—definitely a first and a notable one. For the first time, competition appeared to have been set aside by networks to expand viewership, all in support of the boxing legend. The outcome may not have been as positive as that of Miss Universe’s, but Wurzbach, over Twitter, made a promise to her countrymen: “Kalma lang guys. Ako bahala. Babawi tayo sa Miss Universe!!!” That drew flak because Filipinos generally have a distaste for overconfidence. She however delivered seven months after the fight, with poise, grace, and helpful faith in herself. The US bases answer was acceptable by usual beauty contest standards—though politically problematic, as many think—but not really that convincing. Except that she really delivered her words very clearly, and to the point. The twist in the format—a first in many years—proved to work to her advantage. She was asked the question all Filipina beauty queens—from barangay pageants (gay and female) to the national ones—know to answer by heart: why should you become Miss Universe?

Wurzbach was merely like answering a question from Boy Abunda in The Buzz, which folded up this year, and whose last episode also deserve to be listed in this year’s notable television moments. Filipina beauty queens are trained to think fast and intelligently for make or break questions, and Abunda basically perfected the craft of time-pressured questioning in his enduring career on television. The end of The Buzz’s long reign on air basically spelled death for the showbiz talkshow genre, which reemerged on television after the 1986 revolution, and after people seemed to have gotten tired of public affairs shows. With conviction, Abunda announced that “hindi mamamatay ang showbiz talkshow”. He said those words, waxing ironic, which sounded more of a dirge considering the earlier folding up of another institutional talkshow, Startalk. Startalk was soon replaced with CelebriTV, which was more of a game show than a talk show. Did it die, really, that long, lamented genre? There’s still Tonight with Boy Abunda, and before that Aquino and Abunda Tonight. It must be undergoing some reinvention. It had to take a Willie Revillame, whose return to television this year must also be considered notable, to unsettle it.

Meanwhile, the most moving among TV events, which may also be argued to be the moment of moments was the Papal Visit. Filipinos fell in love with the astonishing, unpredictable, and storm-treading Pope Francis when he visited last January. Seen on TV, almost all of his moments were touching—his gestures, his every wave to the swelling crowd, his words. The highlight of the visit was the trip to Yolanda-stricken Tacloban, almost cancelled following the threat of a storm. The trip’s itinerary was shortened instead, and the insistent Pope greeted the crowd during his homily with, “It’s late, but I’m here nonetheless.” His decision to speak from his heart, by way of his native Spanish, endeared him, not only to people who were soaking wet from the rains, but also to people who followed his visit on television. He reminded all Filipinos to have faith and keep the resilience, things Wurzbach also embodied in her years of pursuing the dream of the elusive crown. Social media was filled with the beauty queen’s struggles, which was accentuated by her three years of joining Binibining Pilipinas. Wurzbach’s story is the Filipino story, after all, and it has proven to be weatherproof time and again. Her slight episode with the Spanish-speaking Colombian queen struck as very uncanny, considering how for some, Pope Francis’s Spanish turns easily reminded of colonial rule.

For a lot of observers, it reeked of colonialism too, and our over-dependence on American intervention, that answer that Wurzbach gave in the penultimate interviews. She clearly knew she was in American space, and she confidently—and if it may be said, astutely—responded. Ages of participating in Miss Universe may have made us competent enough in this game, which has of course invited a lot of critique, especially from feminist groups from time immemorial. Apart from the said expansion of televisual discourse, social media has enabled us to textualize this event in real time by letting us read the transcript of our queen’s answer, or watch her clips over and over again, aside from reliving that anticlimactic moment. It gave us a chance to read through her words, albeit speculatively, and see that mentioning America’s historical colonialism may actually be double edged. The pageant may be a very serious matter for many Filipinos, but it should not be forgotten that it remains to be a game, a space for play and signification, rightly described by one in social media as also a “game of thrones”. It is neoliberal, it is colonial, it objectifies women as well as celebrates them, it is all sorts of culture, global and local, that need to be decoded in a more engaged way.

 

Dear Ai gonplei not ste odun nowe

tejero-tinio_feat7_1

Si Rolando Tinio. Larawan mula sa Philippine Daily Inquirer.

Nabása ko ang iyong reaksiyon sa tulang “Valediction sa Hillcrest” ni Rolando S. Tinio, at nabasa ko rin ang reaksiyon ng ilang tao na bumasa sa iyong lumang-lumang tumblr entri (Agosto 11, 2011 ang petsa, sa kalagitnaan ng Buwan ng Wikang Pambansa). May ilang pumuna sa mistulang kamangmangan ng iyong palagay, at may ilang nagsabing masyado ka raw “purista” sa pagsasabing bakit hindi na lámang mag-Tagalog kung magta-Tagalog at mag-Ingles kung mag-i-Ingles. Ang higit na pumukaw sa akin sa iyong reaksiyon ay ang iyong pagtingin sa teksto bílang isang praktikal na diskurso—na sa ganang akin ay hindi naman mali. Nang pangatwiranan mo na kailangang maipaliwanag sa iyo ang “pros” at “cons” ng pagtuturo at “pagpapalaganap” (“promoted” ang paglalarawan mo) ng mga tulang tulad  nito (at marahil, nagtataká ka nang sulatin ang entri kung tula nga ba talaga ang nabása), malinaw sa akin na may hinagap ka hinggil sa kalikasang komunikatibo ng wika. Para saan nga naman ba ang gayong pagpapalit-wika, o yaong tinatawag sa linggwistika na “code switching”? Napukaw din ako sa iyong sinasabi hinggil sa kawalan ng orihinalidad ng mga Filipino, na iyong iniuugnay sa “tisoy” (o mestizo, sakaling hindi mo rin alam) na pagsasawika ng “tula” na ito ng isang Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan (sana ay nalaman mo na ito sa ngayon, kung hindi’y talagang kaysaklap). Oo, Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan si Tinio, at hindi lámang sa Panitikan, kundi pati na rin sa Teatro, dahil sa kaniyang pagkababad sa dulaan at pagsasalin sa Filipino ng di iilang dulang pandaigdig. Isinalin niya ang ilan sa mahahalagang dula ni Shakespeare, at baká maging interesado kang hanapin ang ilan ditong nalathala na bílang aklat. Marahil, iniisip mo na ang pag-uumingles ng persona ni Tinio rito ay tanda ng ating matinding pananalig sa lubhang kagalingan ng lahat ng pamanang Amerikano, tulad ng wikang Ingles. Hindi iyon malayong isipin, lalo pa kung malalaman mong nag-aral din si Tinio sa America. May talim ang iyong paghinagap, at dapat lámang, wika nga, na ibigay din sa iyo ang baling sa bagay na ito. Ngunit bakit nga gayon ang iyong naging reaksiyon nang makaharap ang “tulang” ito? Bakit sinasabi nilang lisya ang iyong tinuran? Ang gusto kong sabihin sa mga nagbahagi ng iyong palagay sa Facebook, kung lisya man ang tinuran, hindi mo iyon kasalanan. Hindi ka dapat sisihin, sapagkat hindi ka naman nag-iisa sa gayong kalagayan.  Oo, sablay ang iyong palagay—ngunit habang buháy naman ang tao ay laging may pag-asa. Hindi pa naman huli ang lahat.  Magandang pag-isipan sa ngayon ang kung saan mo nakuha ang ganyang pananaw at kung ano ang maaaring magawa pa.

Nása paaralan kasi iyan, sa uri ng edukasyong pampanitikan. Patawarin mo kaming mga guro na marahil ay hindi ganap na nakapagpapakilala sa iyo ng kagandahan ng tula, at ng panitikan sa pangkabuuan. Marami kaming dahilan—marahil, marami rin sa amin ang biktima ng edukasyong pampanitikan na iyong nasagap sa paaralan. Marami rin sa amin ang walang panahong mag-aral na muli—bagay sanang makapagwawasto sa ano mang nasagap naming mali. Kitang-kita ang buktot at bulok na sistema ng edukasyong pampanitikan sa Filipinas sa tinuran mo: hindi narating ng iyong maganda sanang hinagap sa kalikasan ng wika ang isa pang nibel ng pakahulugang naroroon din sa mga salita. Sa simpleng paliwanag, ang narating lámang ng iyong pagbása ay ang nibel ng denotasyon ng totoo namang matulaing diskurso ng tula. Kaya hinahanap mo ang saysay ng paggamit ng ganitong “Taglish” na wika. Maganda ang tanong mo hinggil sa mistulang “matuwid” na paggamit ng wika. Mahabang paliwanagan ang kakailanganin hinggil sa usaping ito, subalit ito na lámang marahil: ang wika ay likas na dinamiko, kung kaya’t maaari niyang biglang-biglang ariin ang iba pang wika at diskursong nakapaligid sa kaniya. Na ang ibig sabihin ko lámang naman ay ito: naghuhunos, nagbabago ang wika, at hindi basta-basta maipipirmi, gustuhin man natin. Sa denotasyon-konotasyon pa lámang ng wika ng tula, makikita na nating gumagalaw, kahit ang kahulugan, ang nilalaman (at dapat mo ring malaman, sa ganang akin, na konotasyon ang nagpapatula sa tula). May anyo pang masasabi ang wika, kung kaya’t hindi rin uubra ang “purismo” na ipinukol sa iyo ng mga nakabása sa reaksiyon mo (kapag sinabing purismo, iyon ay iyong paniniwala na may dalisay na uri ng wika at paggamit ng wika; isang halimbawa niyan ay ang paniniwala na kailangang gamitin ang mismong mga dalumat sa wika bilang panumbas sa mga terminolohiyang banyaga). May pinanggagalingan ang iyong palagay, kung kaya’t hindi mo maaaring solohin ang sisi. Ang ganyang tinuran ay hubog ng isang edukasyong pampanitikan, maging pangwika, na nakaliligta sa tunay na kalikasan ng wika. Ang tula ay isang diskursong pangwika, at may mga sinusunod na kayarian upang masabing isa ngang tula. Ang sabi pa nga ng isang paham, nakabatay sa metapora ang tula, at dahil dito, nakalalagpas ang tula sa kaniyang literal o pantalastasang nibel. May higit pa sa naroroon sa tula, halimbawa sa makikitang pagta-Taglish ng persona ni Tinio, at mahirap kung tatasahin lámang ang kaniyang gawa bílang isang tuwirang pagsasabi, bílang isang paraan lámang ng pagsasabi. Dito ko nais igiit na tula nga ang iyong nabasa; may talinghaga sa likod ng pagpapalit-wika at iyon ang kailangang talagang mahagip. Ngunit hindi nga ba, kahit sa karaniwang usapan, may mga sinasabi tayo kahit sa mga hindi sinasabi? Hindi naman lahat ng paggamit ng wika ay pagtatalastas lámang ng gustong ipahatid. Hindi ganoon ang wika.

Ang totoo, lumang-luma na ang taguring “Taglish”, maging ang usapin hinggil sa kalikasan nito, at napakarami nang pag-aanyo ng Filipino sa mahabang panahon. Ang pagta-Taglish ni Tinio ay dala ng paghuhunos ng wika noong mga panahong lumabas ang tula (at kanino mo nga pala nalaman na si Tinio ang “ama ng Taglish”?; sa guro mo ba, o sa guro ng iyong pinsan na hindi itinurong mabuti ang tula?). 1965 nang lumitaw ang tula, matapos makabalik ni Tinio sa Filipinas matapos mag-aral sa America. Nagtuturo na siya noon sa Ateneo de Manila University, at bahagi siya noon ng isang “kilusang” pampanulaan sa pamantasan na naglalayong higit na pagaanin ang wika sa tula habang nakamalas sa katangian at kislap-diwa ng mga bagay-bagay. Sa paliwanag ng isa pang Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan, si Virgilio S. Almario (na sana ay mabása mo rin), naglalaman ang tulang ito ng pagdadalawang-loob habang nagsesentimental sa pagbabalikbayan. Ani Almario, may mahabang tradisyon na tayo ng “pagsasalin-salin” ng mga kataga sa tula, tulad ng sa mga ladino noong panahon ng Espanyol, na nagtangkang itawid sa Tagalog at iba pang wika ang mga aral at panalanging Kristiyano. Dumako ang ganitong kagawian kay Tinio na hindi na lámang nag-aangkop ng kahulugan, bagkus nagtatanghal pa nga ng sinasabing “pagdadalawang-loob”: heto ang isang persona, matagal na namalagi sa America, at kailangan nang umuwi; napamahal na siya sa maraming bagay sa banyagang lugar ngunit dumating na ang panahon ng pagbabalik sa bayan. Ano ang kaniyang gagawin? Ano pa nga ba kundi ang mamaalam? Sa kaniyang pamamaalam, inilahad ang kamalayang malinaw naman ay “kolonisado” ng danas sa ibang bayan—bahagi na ng kaniyang pagkamalay sa wika ang wika ng banyagang bayan. Kung mamasdan mo ang pagsasawika ng tula, napakadulas ng pagpapalit-wika, walang pagkatisod at talagang umaakma sa bawat pagsasakataga. Magaan na magaan din ang ganitong estratehiya, hindi tulad ng wika ng mga tulang laganap noong panahon ng paglitaw ng tula. Maghanap ka ng Liwayway noon at tingnan mo kung papaanong talagang “napakapuro”, at napakalungkot din ng mga tulang lumalabas (alam mo ba ang Liwayway?). Malungkot din naman ang persona sa tula ni Tinio, ngunit kontrapunto ng gayong kalungkutan ang pagtatanghal sa mismong “katatawanan” sa kaniyang sentimentalism. Inuuyam mismo ng persona ang kaniyang sariling kalungkutan, at lalong yumayaman ang pakahulugan ng tula dahil dito. Ipinakikita niyang halos schizophrenic ang kamalayan nito, walang isahang kaakuhan. Lahat, sa paraang ilahas at madulas. Sa kadulasan ding iyan matatagpuan ang sinasabi ni Almario na “pagdadalawang-loob”, na sa ganang akin ay higit na pagkakalugar sa kawalang-lugar. Isang liminal na nilalang ang persona ni Tinio, paalis sa banyagang bayang napamahal na rin sa kaniya at kailangang bumalik sa bayang tinubuan, na hindi rin niya tiyak kung papaanong muling iaangkop sa kaniyang kamalayan at pagkatao. Hindi nga ba ganito ang nangyayari kapag masyado kang napalayo sa iyong bayan? Kilala mo ito ngunit hindi na rin talaga. Nagbabago ang mga bagay-bagay at maaaring maging banyaga rin ang ano mang daratnan. Bagay na bagay ang salitang “sentimental” bílang panlagom na dalumat sa tula. Itinanghal ng tula ang pagiging sentimental hindi sa pagbigkas ng lubhang kalungkutan at pangungulila sa lilisaning banyagang bayan; hindi rin ito ipinarinig gamit ang mabubunying papuri sa kung ano man ang daratnan sa bayang tinubuan. Ipinakita ng tula ang pagdadalawang-loob, ang pagiging liminal, sa wikang humuhubog sa kamalayan ng persona. Nagta-Tagalog at nag-i-Ingles. Nag-i-Ingles at nagta-Tagalog. Walang katiyakan sa pag-alis at pagdating, ngunit isang nilalang ang pinalitaw ng wika ng tula: isang personang pakapa-kapa sa dilim ng kaniyang sariling pamamaalam sa kabanyagaan, habang kumakaway sa kaniyang napipintong pagbabalik ang maparikala (ironic, parikala ang salita natin para sa tayutay na iyan) na kabanyagaan, kakatwaan ng bayang pinanggalingan. Kaysaklap, kaybigat na kalagayan na pinagagaan ng Taglish, na maaari’y wika ng mga nakaririwasa noon na babad din sa kolonyal na edukasyon (tandaang papasók na ang bansa noong 1965 sa matinding paghahanap ng pambansang kaakuhan).

Gayunpaman, natutuwa pa rin ako dahil sinipi mo ang tula ni Tinio, marahil dahil nais mo ring maliwanagan hinggil sa iyong reaksiyon. Dapat kang purihin doon, dahil pinahunan mong tipahin ang tula o maghanap ng kopya mula sa internet. Gusto kong isipin na may puwang sa puso mo ang panitikan, lalo sa pag-aalala mo hinggil sa “paglaganap” ng ganitong uri ng panulaan, at pag-iisip hinggil sa epekto ng pakana ng tula sa karaniwang paggamit ng wika. Ibig sabihin, kahit papaano, ay isa kang mambabasang Filipino na may pakialam sa mga babasahin. Ang problema ngayon ay talagang mahihirapan na kaming mga guro na paramihin pa ang iyong lipi. Batid mo naman siguro na sa kolehiyo ngayon, hindi na hinihingi ang pagtuturo ng Panitikan/Literature, Filipino at English, mga kursong makatutulong sana sa pagtutuwid ng mga maling nasagap mo mula sa hayskul na magpahanggang ngayon ay problemado pa rin ang kurikulum sa Wika at Panitikan, bukod pa sa makalilinang ng kritikal, makatao, at maka-Filipinong kamalayan. Sa ngayon, hindi ko alam kung saang akademikong pook pa matatalakay ang mga tulang tulad ng kay Tinio, na oo, maaari naman talagang talakayin sa paraang interdisiplinaryo, gaya ng mithi ng Department of Education at Commission on Higher Education, ngunit higit sanang mapayayaman kung mamalasin, unang-una bílang isang tekstong pampanitikan. Marahil ay narinig mo ang pagsasara ng maraming kagawaran ng panitikan o mga wika sa maraming pamantasan. Kahit pa sinasabing may naghihintay na hanapbuhay sa mga gurong mapagsasarhan ng kagawaran dahil sa pagbubukas naman ng mga senior high school, wala pa ring kasiguruhan ang kanilang kabuhayan. At tulad nila, nananatiling walang kasiguruhan ang edukasyong pampanitikan. Estado na rin ang nagtakda ng lugar ng panitikan at wika sa iskema ng mga bagay-bagay—wari’y wala raw pakinabang sa mga ito, lalo’t nagmimithi tayong umangat bílang isang ekonomiya. Sa sistema ng edukasyong nakabatay sa panunukat at istandard, mahirap talagang ilugar ang wika at panitikan. Ano nga bang kakayahang pantrabaho ang naidudulot ng pagkatuto sa pagbabasá ng tula? Magiging madali nga ba ang makakuha ng trabaho kung marunong kang magsiyasat ng operasyon ng talinghaga? Kung ako ang guro mo, pasado ka na sa akin dahil nakita mo kaagad ang kaibhan ng wikang ginamit ni Tinio sa tula at ng karaniwang wika. Ikatutuwa iyon ng mga Rusong Pormalista (mga kritiko ito mulang Russia na ang mithi ay patunayan ang pagkapanitikan ng panitikan), dahil, wiwikain nila, natagpuan mo ang pagsasakakatwa ng wika sa pakana ni Tinio. Ngunit kapag hindi ka nga maalam sa pagtasa sa diskurso, na sa ganang akin ay isang mahalagang kaalaman sa búhay, magiging walang saysay ang nakaharap na wika, ituturing na ingay lámang o pagsasakatagang banyaga.

At bakit mahalaga sa búhay ang kakayahang tumasa ng diskurso ng wika? Dahil ang mundo natin ay inaanyuan at binibigyang-saysay ng wika. Sabihin mang teknolohiya na ang nagpapatakbo sa daigdig, nakasalig pa rin ang lahat-lahat sa wika. Sasabihin ng mga tagapagsulong ng mga kakayahang pang-siglo 21, isa pang balangkas na hiram natin mula sa mga Americano para sa repormang K-12, na mahalaga ang pagkamalikhain sa daigdig na ito. Ngunit bakit isa sa unang tinanggal sa kurikulum ng kolehiyo ay ang panitikan? Nakaligtaan yata ng mga bumalangkas sa bagong sistema ng edukasyon na isang mahalagang ambag ng pag-aaral ng panitikan ay ang pagkamalikhain, lalo na, ang kakayahang magharaya. Ang danas pantao ay hindi laging maliwanag at busilak, kung kaya’t kailangang matuto ang tao na magharaya, na mag-asam ng kaniyang ikabubuti, ng kabutihan. Kung dumaraan ka sa sinasabing pagdadalawang-loob, tulad ng sa persona ni Tinio, maaari mong ikabaliw ang pagiging liminal, ang desorientasyon sa paglisan at pagbabalik. Ang sabi nga nila, hindi maaaring ensayuhin ang búhay, kaya mabuting bumaling sa Panitikan upang masaksihan ang mga posibilidad ng mga bagay-bagay. Babalik ako sa tinurang may higit pa sa nababása natin ang naroroon sa Panitikan, kung kaya’t mahalagang matuto ang lahat na tumaya ng diskurso ng wika, lalo pa ng wikang matalinghaga. Hindi maikukulong sa tuwirang pagsasabi at deretsahang komunikasyon ang Panitikan, at sakali mang makulong ito, isa itong bigong tangkang tukuyin ang mga posibilidad, ang mga maaari, sa ating búhay. Nananalig ang Panitikan na mayroong umiiral na higit pa sa naroroon sa teksto, kahit pa dumaraan ang daigdig sa patuloy na pagguwang sa mga kahulugan. Ang tula ni Tinio ay paghahanap ng kahulugan sa gitna ng isang naghuhunos na búhay, na lagi’t laging kailangang bigyang-saysay, saan mang lupalop makarating. Ang hiling ko, bílang guro ng Panitikan, ay huwag mawalan ng pagkakataon ang marami pang mag-aaral na maranasan ang buti ng birtud na ito ng gawain ng pagbabasa ng tula. Hiling ko rin na magkaroon sila ng kakayahang tumasa sa mga diskurso ng wika upang makasangkapan bílang isang masaklaw na kagamitan sa pakikipagtalastasan, pamamahayag, at pakikipagkapwa. Natuwa akong biglang masapol ngayon ang pakikipagkapwa dahil isa pang dulot ng Panitikan ang pagkakaroon ng hambal sa kapwa, ang maunawaan ang kanilang pananaw sa daigdig, ang matarok ang kanilang pinagmumulan habang itinatanghal ang mga sarili. Ang Panitikan naman kasi ay tungkol sa mga tao, at madalas, pagpasok sa kamalayan ng mga tao upang maunawaan ang kanilang motibasyon, pasikot-sikot ng isip, at pinakamalalalim na damdamin. Sa madaling salita, tinuturuan tayo ng Panitikan, at ng tula, lalo na, na makaramdam, kahit minamahid na táyo ng ating globalisadong panahon. Umibig ako sa tula sapagkat may matindi itong bisa na tutukan ang mga danas sa isang siksik na paraan. Gaya na lámang ng sa persona ni Tinio, na naghihinagpis sa kaniyang mag-isang lamentasyon na isa ring paraan upang pagtawanan ang sariling mga pagbabago, gayong simple lámang naman ang sitwasyon: kailangan na niyang umuwi, at hindi naman talaga niya tahanan ang America. Nakagawa si Tinio ng isang personang may split personality—isang Americanong-americano na ngunit sagad sa buto pa rin ang pagka-Filipino. Papaanong hindi mo iibigin ang personang ito, na batid na batid ang kaniyang kawalang-lugar? Ang hiling ko naman, para sa iyo, sana’y nagbabasá ka pa rin ng tula, at tumutuklas ng mga makatang Filipino, kahit malaki ang pagkukulang namin na nagpakilala sa iyo ng Panitikan. Hindi dahilan ang kakulangan upang tupdin ang sariling pagtuklas. Masyadong mayaman ang tula ni Tinio para saklawin ng tangka kong talakay dito, pero sana, nasimulan nito ang isang pagbabalik-aral para sa iyo, sa gayong paraan na napabalik-aral ako ng pagkakataong ito sa tulang ito ni Rolando Tinio, na isang makatang talagang minamahal ko.